2. Հայերն օսմանյան վարչական համակարգում. Բ. Լիբանանի հայ կառավարիչներ

Անահիտ Աստոյան

Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող

1859 թվականին Լիբանանում տեղի ունեցած քրիստոնյաների կոտորածները մեծ հուզում առաջացրեցին Եվրոպայում: Առաջին օգնության հասնողը Ֆրանսիան էր, որը 10.000 զորք իջեցրեց Լիբանանում` դրուզների և մարոնների միջև զինված բախմանը և քրիստոնյաների կոտորածներին վերջ տալու նպատակով: Կրքերի խաղավելուց հետո ֆրանսիական զորքը իր երկիրը վերադարձավ: Այնուհետև ստեղծվեց միջազգային հանձնաժողով, որը մշակեց Լիբանանի կարգավիճակի խնդիրը: 1861 թվականի հունիսի 9-ին ներկայիս Լիբանանի մեկ մասը` Լեռնային Լիբանանը (Ջաբալ Լուբնան) ինքնավար, կիսանկախ հռչակվեց և լոկ անվանապես մնաց Օսմանյան կայսրության կազմում:

Լեռնային Լիբանանին տրվեցին որոշ քաղաքական առաձնաշնորհներ, որոնցից մեկը եվրոպական պետությունների կողմից ընտրված քրիստոնյա կառավարիչն էր: Այդ կառավարիչները ընտրվում էին Օսմանյան պետության վարչական համակարգում ծառայող քրիստոնյա պաշտոնյաներից: Այդ շրջանում արդեն մեծ թվով հայեր պետական բարձր պաշտոններ էին զբաղեցնում օսմանյան վարչակառավարման համակարգում: 1861 թվականից մինչև 1913 թվականը Լիբանանը ունեցավ յոթ կառավարիչ, որոնցից երկուսը եղել են հայեր. առաջինը և վերջինը` Տավուտ և Հովհաննես փաշաները:

Կարապետ Արթին փաշա Տավուտեան (Տավուտ փաշա) (1816-1873): Ուսումը ստացել է մասնավոր ուսուցիչների մոտ: Կրթությունը շարունակել է Բեռլինում: Կ.Պոլիս վերադառնալով` պաշտոնի է անցել Արտաքին գործոց նախարարությունում: 1840-ական թվականներին նշանակվում է Բեռլինում օսմանյան դեսպանատան թարգման և քարտուղար: Այնուհետև դառնում է Վիեննայում օսմանյան ընդհանուր հյուպատոս: Եվրոպայի դիվանագիտական շրջանակներում վայելել է մեծ հեղինակություն: Ներկայացուցչական պաշտոններ է վարել Օսմանյան կայսրության ներքին և ֆինանսների նախարարություններում:

1861 թվականին Եվրոպայի հինգ մեծ տերությունների և Օսմանյան կայսրության կողմից կազմված հանձնաժողովը Տավուտյանին նշանակում է ինքնավար Լիբանանի ընդհանուր կառավարիչ: Նրան շնորհվում է մյուշիրի (մարշալի) կոչում և փաշայի տիտղոս: Կայսրության մեջ նա առաջին քրիստոնյան էր, որը արժանացել է զինվորական այս բարձր կոչմանը:

Տավուտ փաշան իր պաշտոնին անցավ այդ երկրամասում տիրող քաոսային վիճակի պայմաններում: Նա առաջին հերթին կարողացավ մեղմել հակամարտ ազգերի մոտ առկա կրոնական ատելությունը և երկրում ստեղծել հանդուրժողականություն մթնոլորտ: Երկրի բնակչության կյանքի և ինչքի ապահովություն հաստատելուց հետո` Տավուտ փաշան անցավ ժողովրդի վիճակի բարելավման խնդիրների լուծմանը:

Իրենից առաջ երկիրը համարյա զուրկ էր կանոնավոր ճանապարհներից: Գիտակցելով երկրի առաջադիմության համար ճանապարհների նշանակությունը` իր պաշտոնավարման առաջին շրջանից կազմակերպեց երկրի ճանապարհաշինարարական գործը: Նրա կառավարման ընթացքում կառուցվել է ավելի քան 700կմ ճանապարհ: Մեծ զարկ է տվել կրթական գործին: Այդ շրջանում Լիբանանում չկային կանոնավոր դպրոցներ: Եղածները խղճուկ մեդրեսեներ էին, որոնք տարրական գիտելիքներ էին տալիս աշակերտներին: Կրթական կյանքի բարվոքմանն ուղղված ձեռնակների իրականացման ճանապարհին Տավուտ փաշան հանդիպել է օսմանյան իշխանությունների կողմից հարուցված դժվարություններին, սակայն նա կարողացել է նյութական միջոցներ ձեռք բերել և դրանք հատկացնել կրթական գործին: Նրա հիմնած դպրոցներից մեկը փաշայի անվամբ կուչվում էր «Տավուտիե Մեդրեսե»: Այն իր ժամանակի երկրի ամենաառաջնակագ կրթական հաստատությունն էր:

Տավուտ փաշան նվազեցրել է տուրքերի և հարկերի գանձումը: Նրա կառավարման շրջանում առաջընթաց է ապրել այս երկրամասի գյուղատնտեսությունը: Կանոնավորել է երկրի դատական համակարգը: Լիբանանի կառավարական առաջին պաշտոնաթերթը սկսվել է հրատարակել նրա պաշտոնավարման շրջանից: Երեք տարվա կառավարման պայմատաժամկետն ավարտվաելուց հետո` 1864 թվականին, օսմանյան կառավարության և եվրոպական մեծ տերությունների որոշմամբ հինգ տարվա պայմանաժամկետով Լիբանանի կառավարությունը կրկին հանձնվում է Տավուտ փաշային: Անշուշտ, սա արդյունք էր երեք տարվա արդյունավետ պաշտոնավարման: Նրա գործունեությունը գնահատվել է թե’ տեղի բնակչության և թե’ եվրոպական տերությունների կողմից: Որպես կարող քաղաքագետ` ջանացել է ամեն գնով պահպանել Լիբանանի քաղաքական կիսաանկախ վիճակը և անփոփոխ պահել նրա սահմանները: Տավուտ փաշան հետամուտ եղավ այս երկրամասի համար կենսական մեկ ուրիշ հարցի լուծմանը, սակայն նրան չհաջողվեց այդ լուծել, որն էլ պատճառ եղավ նրա հրաժարականի: Լիբանանը այդ շրջանում լեռներում ծվարած մի տարածք էր և զրկված էր աշխարհին կապող նավահանգստային ուղուց: Նա Օսմանյան իշխանություններին առաջարկեց Տրիպոլին կամ Բեյրութը միացնել Լեռնային Լիբանանին, սակայն մերժում ստանալով` ներկայացրեց իր հրաժարականը: Կարապետ Արթին փաշա Տավուտյանը վեց տարի խղճմտորեն ծառայել է Լիբանանի ժողովրդին` այդ երկրամասին մատուցելով կարևոր ծառայություններ: Լիբանանի կառավարությունը հավերժացրել է Տավուտ փաշայի անունը` Բեյրութի փողոցներից մեկը նրա անունով կոչելով:

 Ահա այսքանը` Տավուտ փաշայի լիբանանյան գործունեության մասին: Անշուշտ ընթերցողը հարց կտա, թե ի՞նչ օգուտ և ի՞նչ ծառայություն մատուցեց նա իր ծնող ազգին: Իր պաշտոնավարման շրջանում Տավուտ փաշան աշխատել է Լիբանանը և Կիլիկիան միացնել և մեկ միացյալ քրիստոնեական կիսանկախ կառավարություն հաստատել: Իր տարած քաղաքականության իրականացման ճանապարհին հանդիպել է մեծ խոչընդոտների: Նույնիսկ տեղացիները չեն վարանել նրան մեղադրել` ասելով, թե հայկական պետություն է հիմնում: Իսկ հայերին Լիբանանում բնակեցնելու առիթով ասվում էր, թե Տավուտ փաշան Լիբանանը հայացնում է:

1869 թվականին օսմանյան իշխանությունները Տավուտ փաշային վստահում են Օսմանյնան կայսրության Հասարակական կառույցների նախարարի պաշտոնը և Փոստ-հեռագրական վերատեսչի պաշտոնները, որոնք թափուր էին մնացել Գրիգոր Աղաթոնի մահվան պատճառով: Ի թիվս մյուս օգտաշատ ձեռնարկների` Տավուտյանը Եվրոպայում վայելած իր հեղինակությունն ու կապերը օգտագործելով` կարողացել է կազմակերպել Ասիան և Մերձավոր Արևելքը Եվրոպային կապող Ռումելիի երկաթուղու շինարարությունը, որը կայսրության տնտեսական և քաղաքական կյանքում բացառիկ նշանակություն է ունեցել:

Տավուտյանը բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն էր: Հին գերման ցեղերի օրենքներին նվիրված իր գիտական ծավալուն ուսումնասիրության համար Գերմանիայի կանցլերի կողմից ստացել է հատուկ մրցանակ և ընտրվել Բեռլինի Գիտութիւնների ակադեմիայի անդամ: Որպես պետական բարձր պաշտոնյա և արժեքավոր քաղաքագետ` նա արժանացել է շքանշանների. 1867 թվականին Նապոլեոն Գ-ն նրան շնորհել է Պատովո Լեգեոնի պատվանշանը: Օսմանյան կառավարությունից ստացել է տարբեր կարգի շքանշաններ և Օսմանիեի Մեծ ժապավենը, իսկ Հռոմի Պապը նրան շնորհել է Մեծն Գրիգորի ասպետության առաջին կարգի շքանշանը:

Հովհաննես փաշա Գույումճյան (1858-1933): Սովորել է Կ.Պոլսի Վիեննական Մխիթարյանների վարժարանում և Փարիզի Հիսուսյանների հռչակավոր Vaugirard կրթական հաստատությունում: Կ.Պոլիս վերադառնալով` անցել է պետական ծառայութեան: Պատասխանատու պաշտոններ է վարել Արտաքին գործոց նախարարությունում: 1899-1908թթ. եղել է Հռոմում օսմանյան դեսպանատան Ա քարտուղարը, այնուհետև` Իտալիայում օսմանյան գործերի հավատարմատարը: Հռոմում պաշտոնավարելու տարիներին թե’ իտալական և թե’ միջազգային դիվանագիտական շրջանակներում վայելել է մեծ հեղինակություն: 1908 թվականին վերադարձել է Կ.Պոլիս և ընտրվել Պետական խորհրդի անդամ և նույն թվականից վարել արտաքին գործոց փոխնախարարի պաշտոնը:

1912 թվականին Գաբրիել Նորատունկյանը նշանակվում է կայսրության արտաքին գործոց նախարար: Տեսնելով, որ Արտաքին գործոց նախարարությունում հայերի բարձր դիրքը կարող է թուրքերի նախանձը գրգռել` այս երկու բարեկամները ցուցաբերում են փոխըմբռնում. Հովհաննես Գույումճյանը հրաժարվում է Արտաքին գործոց նախարարությունում զբաղեցրած իր պաշտոնից և 1913 թվականին ընդունում է Լիբանանի կառավարչի պաշտոնը, որը ժամանակ առաջ մերժել էր: Նրա թեկնածությունը միաձայն ընդունվել էր եվրոպական մեծ տերությունների կողմից: Հովհաննես Գույումճյանին շնորհվում է մարշալի զինվորական կոչում և փաշայի տիտղոս: Այս պաշտոնը նա ստանձնել է քաղաքական խառնակ վիճակում: Մեկ տարի պաշտոնավարելուց հետո սկսվում է առաջին համաշխարհային պատերազմը: Երեք տարվա պաշտոնավարության շրջանում իրականացրել է հինգ կարևոր բարեկարգություններ` այսպիսով օգտակար լինելով Լիբանանի ժողովրդին: Սիրաիայում տեղակայված օսմանյան բանակի ընդհանուր հրամանատար Ջեմալ փաշան երբեք չդադարեց Հովհաննես փաշայի դեմ մեքենայություններ լարել: Քանիցս նրան ամբաստանել է որպես ֆրանսիասեր: Ջեմալ փաշան ամեն կերպ փորձում էր զինաթափ անել լիբանանցիներին` քրիստոնյա բնակչությանը ոչնչացնելու համար: Հովհաննես Գույումճյանը իր կյանքի գնով քանիցս պայքարել է թուրքական կառավարության դեմ և կարողացել է լիբանանցիներին փրկել այն ճակատագրից, որն ունեցավ արևմտահայությունը: Երեք տարի շարունակ Հովհաննես փաշան ամեն ջանք գործադրել է իր դիրքը պահպանելու և խաղաղ կյանք ապահովելու` իր վարչության տակ գտնվող ժողովրդի համար:

1915 թվականին Բարձրագույն դուռը չեղյալ է հայտարարում Լիբանանի առանձնաշնորհյալ կառավարությունը: Հովհաննես Գույումճյանը պաշտոնանկ է լինում: 1916թ. վերադառնում է Կ.Պոլիս և ճանապարհին ականատես լինում հայկական կոտորածներին: Կ.Պոլսում նա ընտրվում է Օսմանյան ծերակույտի անդամ, սակայն հրաժարվում է այս պաշտոնից` չցանկանալով առնչություն ունենալ այդ արյունոտ կառավարության հետ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիո պարտությունից և Մուդրուսի զինադադարից (1918թ. 27 հոկտեմբերի) հետո Հովհաննես փաշան կրկին օրվա մարդն էր: Օսմանյան կայսրության թագաժառանգ իշխան Աբդուլ Մեջիդը քաղաքական զանազան հարցերի մասին խորհրդատվության խնդրանքով ստեպ-ստեպ դիմում էր նրան: Իշխանը ամեն կերպ փորձում էր հայերի միջոցով Թուրքիայի նկատմամբ եվրոպական երկրների խիստ վերաբերմունքը փոխել: Եպարքոս Քյամիլ փաշան առաջարկում է Հովհաննես փաշային, Արամ բեյ Երամին և այլ ականավոր հայերին` թուրքական պատվիրակության կազմում ընդգրկվել 1919 թ. Փարիզի Խաղաղության վեհաժողովին` այն պայմանով, որ նրանք հավաստեն, թե հայերի հետ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ոչինչ չի պատահել: Հովհաննես փաշան մերժել է կատարել թուրքական կառավարության պատվերները և հայտարարել, թե չի ցանկանում ծառայել մի պետությանը, որը Հայաստանը վերածեց գերեզմանի: Հովհաննես Գույումճյանը հեռանում է երկրից և հաստատվում Հռոմում:

 Շարունակելի

Կարդացեք յուրաքանչյուր ուրբաթ օր

 

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *