1. Քրիստոնեության մուտքը Հայաստան և պատմությունը

1. Քրիստոնեության մուտքն ու տարածումը Հայաստանում
2. Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն
3. Հայ Առաքելական Եկեղեցի
4. Ազգային-եկեղեցական ժողովներ

1. Քրիստոնեության մուտքը Հայաստան
 
Ա. Հայոց Եկեղեցին

Հայոց Եկեղեցու նախնական և հաստատուն ավանդությունը որպես իր առաջին հիմնադիրներ է ճանաչում Ս. Թադեոս և Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալներին, որոնք հատուկ կոչմամբ անվանվում են Հայաստանի Առաջին Լուսավորիչներ։ Նրանց գերեզմանները որպես նվիրական սրբավայրեր հարգվել ու պահպանվել են պատմական Հայաստանի հարավ-արևելյան կողմերում գտնվող Արտազի (Մակու) և Աղբակի (Պաշքալե) վանքերում։

Բոլոր քրիստոնյա եկեղեցիները համամիտ են Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալի մասին եղած հայոց ավանդության մասին և անվարան ընդունում են թե՛ նրա առաքելական շրջանը և թե՛ Հայաստանում քարոզելն ու այնտեղ մարտիրոսված լինելը։ Իսկ Թադեոս առաքյալի մասին ավանդությունները տարբերվում են։ Ս. Թադեոս Դիդիմոս (երկվորյակ) առաքյալի` Ս. Թովմաս առաքյալի եղբոր, Եդեսիա և այնտեղից Արտազ գնալու մասին հայոց ավանդությունը ծանոթ չէ Հույներին ու Լատիններին, իսկ ասորական ավանդությունը չի ընդունում այն բանի հետ, թե նա Եդեսիայից Արտազ է անցել։ Համաձայն Հայոց ավանդության Հայաստանում ավետարանական քարոզչության սկիզբը վերագրվում է Ս. Հուդա Թադեոս առաքյալին ևս, որը նաև Ղեբեոս էր կոչվում։ Այս ավանդությունը, որի հետ համաձայնվում են նաև Հույն ու Լատին եկեղեցիները, բավական է հաստատելու և արդարացնելու համար Հայ Եկեղեցու ավանդության վավերականությունը։ (3,4)

Առաքելական ծագումը, որը յուրաքանչյուր քրիստոնեական եկեղեցուց որպես պայման է պահանջվում հաստատելու համար Քրիստոսի` եկեղեցու Երկնավոր Հիմնադրի հետ միավորված ու կապակցված լինելը, երկու տեսակ է։ Մեկը ուղղակի ծագումն է, երբ որևէ եկեղեցի անուղղակիորեն առաքյալներից մեկի քարոզությամբ է սկիզբ առել, և մյուսը անուղղակի սկսելն է, երբ ծագումն առաջ է եկել առաքյալների հաստատած մի ուրիշ եկեղեցու միջնորդությամբ։ Ըստ այսմ Հայոց Եկեղեցին, ամենայն իրավամբ, կարող է իրեն հռչակել և ինքզինքը համարել ուղղակի առաքելական ծագում ունեցող, ինչը և արվում է։

Ժամանակագրությունը, սովորաբար, Ս. Թադեոս առաքյալի քարոզությանը ութը տարվա շրջան է վերագրում (35-43թթ.), իսկ Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալին` տասնվեց տարվա (44-60թթ.)։ Թեև կան նաև այլ մոտեցումներ, սակայն անիմաստ ենք համարում այստեղ անդրադառնալ դրանց։ Նկատենք միայն, որ եթե անդրադառնալու լինենք Հայ Եկեղեցու ավանդության քննադատություններին, ապա դրանք ավելի լուրջ ու համոզիչ չեն, քան այլ եկեղեցիների ծագման մասին եղածները։ (5)։ (Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 1952)։

Անվանումները

Ընդհանրապես տարածված սովորության համաձայն յուրաքանչյուր մասնավոր եկեղեցի ներկայանում է իր անվամբ, որն արտահայտում է ազգային և վարդապետական առանձնահատկությունը։ Մեկը բնութագրում է տվյալ եկեղեցու ազգային ծագումը, իսկ մյուսը վերջինիս հետևած վարդապետական սկզբունքը, ինչպես օրինակ` Հույն Օրթոդոքս եկեղեցի, Ռուս Պրավոսլավ եկեղեցի, Լատին Կաթոլիկ եկեղեցի, Անգլիկան Եպիսկոպոսական եկեղեցի, Ամերիկյան Ավետարանական եկեղեցի և այլն։

Հայոց Եկեղեցին, սովորաբար, ազգային անվանումն է գործածել և վարդապետական անվան կիրառման սովորություն չի ունեցել։ Նա գոհանում է պարզապես Հայաստանյայց (կամ` Հայաստանի), Հայոց կամ Հայ կոչումներով, իսկ սուրբ, առաքելական, ուղղափառ կամ այլ կոչումները գործածում է լոկ որպես պատվանուն։

Առաքելականության կնիքը, որը Հայոց Եկեղեցին յուրացրել է և պաշտոնական գրագրության մեջ համարձակորեն գործածում է, մի կողմից հաստատում է նրա սկզբնական ու նախնական ծագումը, և մյուս կողմից հավաստում է նրա ուղղակի և ինքնուրույն սկզբնավորությունը` առանց ուրիշ հնագույն եկեղեցու հետ առնչելու։ (4)

Ինչ վերաբերում է Հայոց Եկեղեցուն տրվող վարդապետական կոչմանը (ինչպես օրինակ` ուղղափառ, օրթոդոքս և այլն), ապա այն ի հայտ է եկել միայն երբ Ռուսական կայսրությունը իր ազդեցության տակ գտնվող Էջմիածնից պահանջեց Հայոց Եկեղեցու կանոնադրությունը («Պոլոժենիեն») գրելիս` իրենց ընդունված սովորության համաձայն, անվան մեջ ամրագրել այն։ Այստեղից էլ` հիմք ընդունելով Ս. Գրիգոր Լուսավորչի անունը, առաջ եկավ Լուսավորչական կամ Գրիգորյան անվանումը, որն առաջին անգամ գործածվեց 1836թ.` «Պոլոժենիեում»` «Հայ Գրիգորյան»-ը ռուսերեն և «Հայ Լուսավորչականը» հայերեն տեքստում։ Սակայն այն չընդունվեց ժողովրդի կողմից, քանզի հեռացնում էր Հայոց Եկեղեցին իր առաքելական արմատներից ու նկարագրից` հասցնելով այն 4-րդ դար։ Իսկ Հռոմեակաթոլիկները իրենց հերթին ջանում են Ս. Գրիգոր Լուսավորչին ներկայացնել իբրև հռոմեադավան, ուստի և չէին ընդունում այդ անվանումը, որի պատճառով Հայ կաթոլիկները Հայոց Եկեղեցին կոչում էին Էջմիածնական։

Սակայն, եթե հարկ է, որ Հայոց Եկեղեցին ունենա վարդապետական կոչում, ապա հարմար է, որ կոչվի Ուղղափառ, որով մեր Եկեղեցին իրավամբ նաև անունով կառնչվի Արևելյան եկեղեցիների կոչումին (ինչպես օրինակ` Հույն Օրթոդոքս, Ռուս Պրավոսլավ)։ (142, 143)։
(Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 1952)։

ԲՔրիստոսի Եկեղեցին Հայաստանում I-III դարերում

Հայաստանի Եկեղեցու I-III դարերի պատմությունը թաղված է խավարի և խորհրդավորության մեջ։ Շատերը հաճախ Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունումը շփոթում են քրիստոնեության Հայաստան մուտք գործելու հետ։ Այնուամենայնիվ, կան տվյալներ, որոնք խոսում են այդ Եկեղեցու, Հայաստանի հնագույն եպիսկոպոսական աթոռների գոյության մասին։

Պահպանվել է (Ստեփանոս Օրբելյանի Պատմություն նահանգին Սիսական աշխատության մեջ /գլ. Զ/) դեռևս Քրիստոսից հետո առաջին դարում Գողթնի Եկեղեցու հիմնադրման ավանդությունը, ըստ որի Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալը Կումսիին ձեռնադրում է Գողթն գավառի եպիսկոպոս։ Սրան հաջորդում է Բաբելաս Խուժիկը, որից հետո Գողթնի Եկեղեցին Մուշե անունով մեկին ուղարկում է ձեռնադրվելու Թադեի Աթոռից։

Պահպանվել է նաև Արտազի Աթոռի հնագույն գավազանագիրքը՝ կազմված 649 թվականին, ըստ որի. «Թադեոս առաքյալը Արշակունյաց Սանատրուկ թագավորի ժամանակ եկավ Հայաստանի Շավարշան քաղաքը, և ավետարանական լույսով լուսավորեց այնտեղի հավատացյալներին, իր աշակերտ Զաքարիային ձեռնադրեց քաղաքի եպիսկոպոս և ինքը գնաց երկրի այլ կողմերի հեթանոսներին քարոզելու։ Ասվում է, թե այս Զաքարիան նահատակվել է հայոց Երվանդ թագավորի ձեռքով, Փրկչի համբարձումից 42 տարի հետո։

Նրանից հետո եպիսկոպոս կարգվեց Զեմենտոսը։ Սա մոտ 4 տարի հովվեց Քրիստոսի հավատացյալներին և վախճանվեց։
Հաջորդեց Ատրներսեհ եպիսկոպոսը։ Սա 15 տարի ժողովրդին կառավարելուց հետո նահատակվեց բարբարոսների կողմից։
Սրան հաջորդեց Մուշեն կամ Մուշեղը՝ Պարսից երկրից։ Սա թաքստոցում 30 տարի սուրբ ժողովրդին կառավարելուց հետո վախճանվեց։
Շահեն եպիսկոպոսը՝ 25 տարի։

Սրան հաջորդ է հիշվում ոմն Շավարշ եպիսկոպոս Աղվանից, որ շուրջ 20 տարի կառավարեց Արտազի հոտը։
Սրանից հետո եղավ Ղևոնդիոս եպիսկոպոսը, շուրջ 17 տարի։ Սա նահատակվեց Շավարշանում, Հռոմի Ավրելիոս կայսեր և հայոց Վաղարշ թագավորի ժամանակ։

Սրանից հետո չկարողացանք գտնել, թե ովքե՞ր հաջորդեցին Արտազի առաքելական վիճակի եկեղեցու տեսչությանը։ Ասում են, թե Ս. Գրիգոր Պարթևի ժամանակ կար քրիստոնեություն և տեսուչ, գաղտնի և աննկատ վայրում։

Համարվում է /Հ. Պողոս Անանյան/, որ քրիստոնյա առաջին համայնքը Հայաստանում կազմավորվել է ոչ թե Արտազում, այլ Սանատրուկ թագավորի մայրաքաղաք Մծուրքում, իսկ Մծուրքի կործանումից հետո այդ համայնքը փոխադրվել է մոտակա Աշտիշատ։ Արտազը եղել է հայոց արքունիքի ամառանոցը միայն, և այդ է պատճառը, որ Թադեոս առաքյալի և Սանդուխտի նահատակությունը դրվում է Արտազում։ IV դարի սկզբին, երբ Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը ձեռնադրվեց Հայաստանի եպիսկոպոս, նրա գահակալությունը տեղի ունեցավ ոչ թե Հայաստանի մայրաքաղաք Վաղարշապատում, այլ հեռավոր Աշտիշատում։ Այս փաստը բացատրում են նրանով, որ Աշտիշատում գոյություն է ունեցել մի հին եպիսկոպոսական Աթոռ։

Աղբյուրը

Եզնիկ քահանա Պետրոսյան, Դոկտոր Աստվածաբանության, Հայ եկեղեցու պատմությունը, Մաս Ա (Սկզբից մինչև 1441թ.):

http://www.zvartnotz.am/am/21

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *