Հայ հրատարակիչներին ոգեկոչելու ժամանակը

Ռագըփ Զարաքօլու

1980 թ. Մամաք թաղամասի զինվորական կալանատանը Լինչի դատաստանի ենթարկված հրատարակիչ Իլհան Էրդոստի հիշատակին…

Մի կորուսյալ հրատարակիչ… Նա ծնվել է Տևրիկում…, ձերբակալվել` 1915 թ. ապրիլի 24-ին…, աքսորվել Այաշ…, նույն տարաբախտ տարվա ամռան ամիսներին՝ 37 տարեկանում, սպանվել Անկարայի մոտակայքում… Հովհաննես Քըլըչյանի գրատունը գտնվել է Բյույուք Յենի Հան առևտրի կենտրոնում. վերջերս այդ կողմերով անցա և մտածեցի նրա մասին:

«Հե~յ գիդի, Բյույուք Յենի Հան,-ասացի ինքս ինձ,-փաստորեն, այս պատմական առևտրի կենտրոնում եղել են նաև մեր գործընկերները` հրատարակիչները»:

Հովհաննես Քըլըչյանը Տևրիկից էր: Չաքմաքչըլարում մի գրախանութ և գրենական պիտույքների խանութ էր բացել: Դարձել էր կարևոր դասագրքերի շարքի հրատարակիչը, սպանվել` 1915 թ. ամռանը Անկարայի մոտակայքում:

Այդ ժամանակաշրջանում երկու այլ հրատարակիչներ` Թեոդիկը և Արամ Անտոնյանը, հրաշքով ողջ են մնացել:

Մեկ այլ հրատարակիչ էր 34 տարեկանում սպանված Կարապետ Պարսամյանը, որը սեբաստացի էր: Նա Սահմանադրության հռչակումից հետո տպագրատուն էր բացելու, հիմնելու էր «Գափիրա» և «Հողթար» թերթերը, դառնալու  Վարուժանի՝ «Տրտունջք Տեմիրճիպաշյանի» (Եղիա Տեմիրճիբաշյան) վերնագրով ստեղծագործության և Անատոլիայում (Արևմտյան Հայաստանում-Ակունքի խմբ.) ստեղծագործած որոշ հայ գրողների գրքերի հրատարակիչը:

Այս տարի Թուրքիայի լրագրողների միությանը մի դիմում ներկայացնելով` խնդրել էի, որ անհայտ կորած և սպանված հայ լրագրողների համար էլ հատուկ տեղ հատկացվի Մամլո թանգարանում:

Ողջ լինեն. ուսումնասիրություններ կատարելուց հետո համաձայնվեցին երկու նշանավոր լրագրողների համար տեղ հատկացնել այդ թանգարանում: Օսմանյան խորհրդարանում երեք նստաշրջան պատգամավոր եղած իրավաբան, գրող և լրագրող Գրիգոր Զոհրապից բացի՝ տեղ հատկացրին նաև «Սաբահ» և «Ջիհան» թերթերի խմբագիրը եղած և միաժամանակ գիտնական ու գրող Տիրան Քելեքյանի համար: Դա թեև խորհրդանշական, բայց և այնպես` անչափ կարևոր մի քայլ էր:

Երանի թե հրատարակիչները նույնպես Ջաղալօղլուում կարևոր տեղ զբաղեցրած հայ հրատարակիչների, գրավաճառների, տպագրիչերի, կազմարարների և կլիշեագործների վերաբերյալ ուսումնասիրություն անելով` մի միջոցառում կազմակերպեն` նրանց հիշատակին հարգանքի տուրք մատուցելու և այն ոգեկոչելու համար, ու մի գիրք տպագրեն նրանց մասին: Երջանկահիշատակ Փամուքչյանը դարձյալ երջանկահիշատակ Ռեշաթ Էքրեմ Քոչուի համար Ջաղալօղլուում տեղեկություններ էր  հավաքել հայ գրավաճառների և տպագրիչների մասին` լեգենդար Ստամբուլի հանրագիտարանի համար…

Հիշում եմ, որ այդ թեմայի վերաբերյալ սիրելի Քարին Քարաքաշլըն էլ մի համապարփակ հոդված է գրել: Հետաքրքրվողները կարող են համացանցում գտնել այդ վերին աստիճանի համապարփակ ուսումնասիրությունը:

Մտածում եմ, որ մյուս կողմից էլ՝ հեղինակներին ուսումնասիրող կազմակերպությունները ևս որոշ բաներ պետք է անեն արևմտահայերենով ստեղծագործած մեր գրողների և բանաստեղծների հիշատակին:

Երանի թե ՓԵՆ (ՓԵՆ ակումբը հիմնադրվել է Լոնդոնում 1921թ.։ Ակումբի անունը հապավում է, որն առաջացել է անգլերեն poets–պոետներ, essayists–էսսեիստ և novelists–նովելիստ բառերի առաջին տառերից։ Հապավումը համընկնում է «pen» բառի հետ, որը թարգմանաբար նշանակում է գրիչ–Ակունքի խմբ.)  միջազգային ակումբների ֆեդերացիայի թուրքական կենտրոնը և Թուրքիայի գրողների արհմիությունը մի միջոցառում կազմակերպեն Սիամանթոյի, Դանիել Վարուժանի, Ռուբեն Սևակի, Արմեն Դորյանի և Երվանդ Սըրմաքեշհանլըյանի հիշատակին և աշխատանքներ կատարեն` նրանց ստեղծագործությունները թուրքերեն թարգմանելու ուղղությամբ:

*«Էվրենսել» թերթը գրող և Թուրքիայի գրողների միության Հրատարակչական ազատության կոմիտեի նախագահ Ռագըփ Զարաքօլուի այս հոդվածը ստացել է վերջինիս ձերբակալումից անմիջապես առաջ:

http://www.evrensel.net/news.php?id=17207