«Ակունքի» հարցազրույցը «Հաբերթյուրք» թերթի լրագրող Ամբերին Զամանի հետ

Հարցազրույցը վարեց

Մելինե Անումյանը

Ամբերին Զաման. «Եթե որևէ մեկը փորձում է առաջ գնալ` առանց անցյալում իր գործած մեղքերի հետ առերեսվելու, առանց որևէ կերպ դրանց համար փոխհատուցելու, պատմությունը մի կետում հանկարծ դեմ է առնում նրա կոկորդին»:

Հարց- Հայոց ցեղասպանության թեման ինչպե՞ս է  արտացոլվում թուրքական մամուլում:

Պատասխան- Հայոց ցեղասպանության առնչությամբ թուրքական մամուլում արդեն տարատեսակ մեկնաբանությունների ենք հանդիպում, և առկա է բաց քննարկման մթնոլորտ: Վերջին տարիներին այս հարցի պատճառով եթե անգամ դատական գործ է հարուցվում, ամբաստանյալնն արդարացվում է: Ցեղասպանություն բառը գործածած լրագրողներն անգամ արդարացվում են այլևս: Ես անչափ կարևորում եմ այդ հանգամանքը Թուրքիայում: Բնականաբար այդ քննարկումները դեռևս շատ նեղ շրջանակում են ընթանում: Ըստ իս` թուրք հանրությունը դեռ բավականաչափ տեղյակ չէ և չի հասկանում այս խնդիրը, բայց եթե Թուրքիայում լինեն այդ հարցով հետաքրքրվողներ, առնվազն որոշ բաներ իմանալու հնարավորություն ունեն այլևս: Եվ դա, իմ կարծիքով, շատ կարևոր է, վերին աստիճանի կարևոր: Մտեք որևէ գրախանութ և կտեսնեք, որ բազմաթիվ գրքեր են վաճառվում այդ թեմայով: Օրինակ` Մորգենթաուի գիրքը, «Կապույտ գիրքը» և այլ աշխատություններ, որոնցում այս թեման ներկայացված է օբյեկտիվ կերպով և թուրքերեն լեզվով: Ես դա խիստ կարևորում եմ:

Հարց- Ձեր կարծիքով ի՞նչ դեր պետք է խաղան թուրք լրագրողները` 1915 թ. տեղի ունեցածը թուրք հասարակայնությանը լուսաբանելու առումով:

Պատասխան- Ըստ իս մեր` թուրք լրագրողներիս առաջնային պարտականությունն է հարցականի տակ դնել այն ամենը, ինչ ներկայացվել է մինչ այժմ: Միաժամանակ պետք է թուրք հանրության առջև հանդես գանք մի շարք կոնկրետ փաստերով, որոնք կկարողանան ապացուցել, թե մինչ այժմ ներկայացվածն իրականում ճիշտ չէ: Այն դեպքում, երբ Անատոլիայում (Արևմտյան Հայաստան-Մ.Ա.) 1915 թ. առաջ բազմաթիվ հայեր էին ապրում, ինչու՞ է այսօր մի բուռ հայ մնացել: Մենք բոլորս պետք է որոնենք վերոնշյալ հարցի պատասխանը: Սակայն այդ հարցի պատասխանը որոնելիս բնականաբար վերին աստիճանի կարևոր է մեր օգտագործած լեզուն, որովհետև եթե այդ թեմայի մասին խոսենք դեմագոգիկ կերպով, խիստ ու դատապարտող լեզվով, և տպավորություն թողնենք, թե թուրքերի կողմից չենք, մեզ ոչ ոք չի լսի: Իմ կարծիքով խիստ կարևոր է, թե ինչ կերպ ենք խոսում այդ մասին:

Մի օրինակ բերեմ սեփական փորձիցս. ես գնացել էի Թոքաթ. այնտեղ նկատել էի հայկական մի գերեզմանոց, որը գտնվում էր խիստ անմխիթար վիճակում: Կներեք տհաճ մանրամասնի համար, գերեզմանոցը լի էր անասունների կեղտով: Թոքաթի քաղաքապետը Արդարություն և զարգացում կուսակցությունից է: Եվ ես նրան ասացի. «Մի՞թե այս ամենը սազական է մեզ: Այստեղ թաղված են ինչ-որ մեկի պապերը: Անկախ այն բանից, թե այդ ինչ-որ մեկը որ կրոնն է դավանում, մենք պետք է հարգանքով վերաբերվենք նրա հանդեպ»: Այնտեղ կային նաև լուսանկարիչներ, ովքեր լուսանկարեցին գերեզմանոցը: Մենք պետք է այդ փոքրիկ լուսանկարների միջոցով կամաց-կամաց որոշ բաներ բացատրենք, բայց այնքան շատ շերտեր կան, այնքան շատ մեղքեր… որ երբ խոսում ես դրանց մասին, նոր շերտեր են ի հայտ գալիս: Շատ դժվար է այդ ամենը չհանդուրժելը, այս ամենի հետ առերեսվելը, այս ամենը բացատրելը, հատկապես եթե շատ տարբեր են պաշտոնական գաղափարախոսությունն ու պատմագրությունը, բայց որքան Թուրքիայի ինքնավստահությունն ավելանա, որքան նվազի այն պարանոյան, որն առկա է Թուրքիայում, որքան հեռանա այն վախը, թե բոլորն ուզում են մասնատել և ոչնչացնել Թուրքիան, որքան մեր երկիրն ավելի ինքնավստահ դառնա իր հանդեպ, այնքան պատրաստ կլինի առերեսվելու սեփական պատմության հետ: Ես համոզված եմ, որ Թուրքիան կամաց-կամաց գնում է այդ ուղղությամբ:

Հարց- Ձեր կարծիքով ինչո՞վ է Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը կարևորվում թուրք հասարակության համար:

Պատասխան- Մենք պետք է հասկանանք, թե ինչ է ենթադրում ցեղասպանության ճանաչումը: Փոխհատուցումը իրավական խնդիր է: Ես չեմ կարող այդ հարցի վերաբերյալ մեկնաբանություններ տալ, բայց ինքս համոզված եմ հետևյալում. եթե որևէ մեկը փորձում է առաջ գնալ` առանց անցյալում իր ունեցած մեղքերի հետ առերեսվելու, առանց որևէ կերպ դրանց համար փոխհատուցելու, այդ պատմությունը մի կետում հանկարծ դեմ է առնում նրա կոկորդին: Եթե մենք` թուրքերս, ցանկանում ենք ամուր հիմքերի վրա դնել մեր հանրապետությունը, (կարող են ինձ հակաճառել, թե այդ ամենը տեղի չէ ունեցել հանրապետական շրջանում, հետո ի՞նչ: Բայց չէ՞ որ դա անողները դարձյալ մեր պապերն են եղել, մեր ցեղակիցները), ապա ըստ իս` պետք է անպայման առերեսվենք դրա հետ, համոզված եմ, որ պետք է ներողություն խնդրենք դրա համար: Ես վստահ եմ, որ դրանով մենք չենք ստորանա, ընդհակառակը:

Հարց- Դուք այցելել եք Դեր Զոր: Ինչպե՞ս ծագեց այնտեղ գնալու գաղափարը:

Պատասխան- Ես շատ մտերիմ մի ընկեր ունեմ` Խաչիկ Մուրադյան անունով: Նա էլ է Անատոլիայի հայերից: Դաշնակցություն կուսակցության օրգան «Armenian Weekly»-ի գլխավոր խմբագիրն է: Նա ասաց ինձ. «Ամբերի’ն, ես երբեք չեմ գնացել Դեր Զոր, բայց ուզում եմ թուրքի հետ գնալ այնտեղ»: «Լա’վ, Խաչիկ»,-ասացի:

Մի տեղ հանդիպեցինք իրար, ձեռք ձեռքի տվեցինք ու գնացինք: Ես իրականում կարծում եմ, որ մի օր բազմաթիվ թուրքեր են այնտեղ գնալու, որովհետև, որպեսզի որոշ բաներ ըմբռնենք, պետք է այդ ամենը ընթերցենք ոչ միայն գրքերում, դիտենք ոչ միայն հեռուստահաղորդումներով, այլ հենց տեղում տեսնենք: Այն հարյուրհազարավոր մարդիկ Դեր Զոր են հասել սոված, ծարավ, ամիսներ շարունակ քայլելով: Այնտեղ մի պահ պատկերացնում ես այդ ամենը: Դա ի՞նչ պատիժ է: Այսինքն, ըստ իս, ամեն մի մարդ, ամեն մի քաղաքացի ներկան հասկանալու համար պետք է լավ իմանա պատմությունը, բայց պետք է իմանա թե’ լավ և թե’ վատ կողմերով, քանզի եթե վատ կողմերի մասին չտեղեկանանք, շատ ավելի քիչ պատրաստ կլինենք կանխելու դրանց կրկնությունը:

Ստամբուլ

17.02.2011