Պատմական վանքը փլուզման եզրին է

Գևաշ գավառի Ալթընսաչ (Գանձակ) գյուղում տեղ գտած Սուրբ Թովմաս վանքը (Դերա Մեզին) թողնվել է բախտի քմահաճույքին. գանձագողերի փորած փոսերի պատճառով վանքը կանգնել է փլուզման վտանգի առաջ:

Վանի Յուզունջու յըլ (թարգմանաբար` Հայրուրերորդ տարի-Ակունքի խմբ.) համալսարանի արվեստի պատմության մասնագետ Մեսութ Գյուլը նշել է, որ հայկական վանքերը ևս պետք է նույնքան արժևորվեն, որքան` իսլամական պաշտամունքի վայրերը:

Մինչև 8-րդ դարի վերջեր հայ Ռշտունյաց նախարարական տան կենտրոնը եղած, իսկ հետագայում Արծրունիների տիրույթներում ընդգրկված Վանի Գևաշ (Ոստան) գավառում գտնվող Սուրբ Թովմաս վանքն (Դերա Մեզին) անտերութող վիճակի պատճառով կանգնած է ավերման վտանգի առջև: Գանձագողերի փորած փոսերի պատճառով վնասված վանքը վերանորոգման և այցելուների առաջ իր դռները բացելու կարիք ունի: Ըստ պատմիչ Թովմա Արծրունու վկայության՝ Գագիկ թագավորի պատվերով 10-11-րդ դարերում Մանվել ճարտարապետի կառուցած վանքը ցայսօր Մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարության խնամքի տակ չէ, այն լքված վիճակում է: Վանի Յուզունջու յըլ համալսարանի արվեստի պատմության մասնագետ Մեսութ Գյուլը հայտնելով, որ ըստ հայերեն ձեռագրի՝ վանքը վերանորոգվել է 1581 թ., և որ հայտնի արձանագրության մեջ նշվում է, թե վանքի շրջապարիսպը կառուցվել է 1581 թ., նշեց. «Ասում են, որ վանքը 1801 թ. վերանորոգվել է, իսկ 1895 թ. թալանից հետո այն լքվել է, սակայն իր պարզությամբ և լքված վիճակով էլ բավական ազդեցիկ է: Վանքի շինությունների մեծ մասը փլուզման վտանգի առաջ է կանգնած: Վանական համալիրից այսօր մեզ են հասել եկեղեցու արևմտյան հատվածին հետագայում կցված ժամատունն ու շրջապարսպից հատվածներ: Արևմտյան կողմից եկեղեցուն կցված ժամատունը բաղկացած է 9 միավորից, որոնք կենտրոնում ծածկված են քառանկյունի 4 հարթ որմնասյուներով և պատի որմնասյուների վրա կառուցված կամարակապ գմբեթով: Ժամատուն կարելի է մտնել արևմուտքից բարձր սուր կամարներով, երկու կողմից զույգ սյուներով պատված մի դռնից: Ինչպես և շրջակա մյուս հայկական եկեղեցիները, այս վանքը ևս օգտագործում են որպես փարախ: Վանքի շրջապարիսպներից 100 մ արևմուտք գտնվող հայկական գերեզմանոցում դեռևս կան զարդանախշերով բազմաթիվ գերեզմանաքարեր»:

Քանի որ պաշտպանության և խնամքի տակ չի վերցված, բազմաթիվ փոսեր են փորել

Գյուլը հայտնելով, որ գերեզմանների մեծ մասը փորել-բացել են, գերեզմանաքարերն այս ու այն կողմ են շպրտել, նշեց, որ եկեղեցու շրջակայքում բազմաթիվ փոսեր են փորել: Ինչպես հայտնում է Գյուլը, եկեղեցին միանավ է, որը դրսից ուղղանկյուն է, իսկ ներսից անկյունային պատերի միջոցով` խաչաձև. «Նավի կենտրոնը ծածկված է ցիլինդրի տեսք ունեցող գմբեթով: Գմբեթով ծածկված սրահում բավական խորը փոս են փորել: Եկեղեցում փայտե աստիճան կա, որը, հավանաբար, գանձագողերն են թողել: Գրեթե նույն վիճակում է եկեղեցուց դուրս հարավային պատի միացման կետը, թեև զարմանալի է, բայց նաև եկեղեցու գմբեթի օղագոտին է այդ վիճակում»:

Հայկական վանքերը ևս պետք է նույնքան արժևորվեն, որքան` իսլամական պաշտամունքի վայրերը

Գյուլը նախ նշեց, որ հայկական վանքերը ևս պետք է նույնքան արժևորվեն, որքան` իսլամական պաշտամունքի վայրերը, ապա հավելեց. «Որպեսզի կանխենք հայկական ճարտարապետական կոթողների նկատմամբ տեղական ժողովուրդների ավերիչ վերաբերմունքը, տվյալ շրջանի բնակիչներին պետք է ներակացնենք կառույցները և դրանց գործառույթները, ինչպես նաև` դրանք համեմատենք իսլամական ճարտարապետության հետ: Հասարակության մեջ առկա ագրեսիվ վերաբերմունքը պետք է կանխել կրոնի նկատմամբ համակրանքով, իսկ կառույցների ավերումը կանխելու համար պետք է իրազեկել հասարակությանը»:

DİHA

http://www.aykiridogrular.com/haber-2624-Tarihi-Manastir-Yikilmak-Uzere.html

Լուսանկարները` Մասիս Միքայելյանի

«Դիջլե» լրատվական գործակալություն

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net