Աշուղական Երգ

 Աշուղական արվեստը համաարևելյան ավանդույթ է, որը բխում է մերձավորարևելյան և կովկասյան ժողովուրդների մշակութային ակունքներից (հայեր, վրացիներ, պարսիկներ և այլն): Գուսանական-աշուղական արվեստը հայ երաժշտաթատերական մշակույթում հզոր մի շերտ է, որի արմատները գնում են մինչև հազարամյակների խորքերը:

Հայաստանը աշուղական բարձր մշակույթի տեր երկիր է: Գտնվելով Արևելքի և Արևմուտքի խաչմերուկում՝ հայ մասնագիտացված երաժշտարվեստը իր մեջ ներառել է մի կողմից՝ արևելյան մոնոդիկ (միաձայն) հուզական մեղեդու, մյուս կողմից` մեղեդու արևմտյան կառուցվածքայնության և մի շարք այլ տարրեր:

Արևելքի բանավոր ավանդույթի երաժշտաբանաստեղծական արվեստում աշուղական երգերն ամենասիրվածն ու տարածվածն էին, որոնք ծնունդ են առել քաղաքային բնակչության արհեստավորական շրջաններում: Հայ աշուղական արվեստի գոհարները երգվում և սերնդից սերունդ փոխանցվում էին բանավոր:

Աշուղական արվեստը իր մեջ պարունակում է մի քանի տարրեր` քնարերգություն, երաժշտություն, հեղինակային կատարում, նվագակցություն, ուստի այն բարդ է իր տեսակի մեջ: Աշուղ դառնալու համար հարկավոր էր անցնել մասնագիտական պատրաստություն “վարպետ աշուղի” մոտ, հորինել մեղեդիներ և ոտանավորներ աշուղական տաղաչափական կանոնների համաձայն, անգիր իմանալ աշուղական դասական նմուշները, կատարելագործել հատուկ տիպական մեղեդիները, մասնակցել աշուղական մրցույթներին, մեջլիս մտնել, լինել բանաստեղծ, ասմունքող, երգիչ, երաժիշտ-երգահան, նվագածու, ունենալ կատարողական բարձր վարպետություն, մկրտվել աշուղների հովանավոր եկեղեցում` Մշո Սուրբ Կարապետ վանքում (Արութին-Սայաթ-Նովա, Սերոբ Լևոնյան–Ջիվանի, Կարապետ Կարապետյան-Զահրի, Սուքիաս Զահրյան–Խայաթի, Վարշամ Տրդատյան–Պայծառե, Մկրտիչ Տալյան-Ջամալի, Գրիգոր Տալյան– Շերամ և այլն): Լավագույն աշուղները ոչ միայն սերտում էին ավանդական մեղեդիները, որոնց համար գրում էին սեփական բանաստեղծություններ, այլև գրում էին նոր եղանակներ (մեղեդիներ), որոնք սերնդե-սերունդ փոխանցվում էին բանավոր: Աշուղական այդիպիսի մեղեդիների թիվն այսօր հասնում է մոտ հինգ տասնյակի:

Աշուղի հիմնական երաժշտական գործիքը սազն էր, քամանչան, թառը, թամբուրը, քամանին, չոնգուրը և այլն: Աշուղի հորինած երգերը “համերգային” կատարման համար էին: Այդ “համերգները” լինում էին սրճարաններում, թեյարաններում, տոնավաճառներում, խնջույքներում, հրապարակներում, պալատներում, հանդիսությունների և մրցումների ժամանակ: Աշուղները երգում էին տեղի բարբառներով, հարևան ժողովուրդների լեզուներով:

Հայ աշուղների գործունեությունն ընթացել է քաղաքային, գյուղական, պալատական միջավայրում:
Տարբերվում էին գյուղական և քաղաքային աշուղներ: Գյուղական աշուղների երգերն իրենց քաղաքացիական ուղղվածությամբ, ձևակառուցվածքով, լադաինտոնացիոն համակարգով, դրամատուրգիայով քիչ էին տարբերվում գեղջուկ երգերից /Կոմիտաս, Հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, Երևան, 1941/: Քաղաքային աշուղների երգերը իրենց ձևակառուցվածքով հաճախ ավելի լայնաշունչ էին, ասերգային, գաղափարական առումով միտված էին ներկայացնելու կյանքի հակասությունների առավել խոր շերտերը: Այս տիպի երգերը կամրջում էին աշուղական երգերը միջնադարյան տաղերին /Վ. Ներսիսյան, Հայ միջնադարյան տաղերգության գեղարվեստական միջոցները 13-16 դդ.-ում, Երևան, 1976/:

Փոխակերպումը հեթանոսական գուսանական արվեստից աշխարհիկ տաղերգության և 14-17 դդ. հայ միջնադարյան տաղերգությունից անցումն աշուղական երգարվեստին կատարվում էր շատ սահուն` զարգացման բնականոն ընթացքով:

Տաղերգուներ են.

  • Նաղաշ Հովնաթան (1661-1722) /Ղ. Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1893/
  • Պաղդասար Դպիր (1683-1768) /Ա. Չոպանյան, Հայ էջեր, Փարիզ, 1912/
  • Պետրոս Ղափանցի (1700-1784) /Շ. Նազարյան, Պետրոս Ղափանցի, Երևան, 1969/

Նրանց տաղերը կարելի է համարել 400-ամյա պատմություն ունեցող հայ աշուղական արվեստի սկզբնավորման բացառիկ նմուշներ, որովհետև նրանց տաղերում զուգակցվում են հայ նոր աշուղական և հին եկեղեցական դասական երաժշտության մի քանի գծեր:

18-րդ դարի սկզբին կազմավորվում է հայ աշուղական ազգային դասական դպրոցը՝ Անդրկովկասի մեծ երգիչ-բանաստեղծ, ազգությամբ հայ Սայաթ-Նովայի գլխավորությամբ:

 

Սայաթ-Նովան ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծ-աշուղ է, որ շարունակելով իր նախորդներից սկիզբ առած ավանդույթը՝ կամրջել է միջնադարյան բանաստեղծությունը, ժողովրդական խաղն ու սեփական քնարերգութրյունը: Նա իր ստեղծագործությամբ մեծ դեր է խաղացել կովկասյան ժողովուրդների երաժշտական և բանաստեղծական արվեստի մերձեցման գործում: Բազմալեզու է Սայաթ-Նովայի արվեստը: Մեզ են հասել նրա ավելի քան 230 խաղեր, որից 66-ը` հայերեն: Սայաթ-Նովայի խաղերը գրված են արևելյան փոխառություններով և ժողովրդական մտածողության կենդանի արտահայտություններով հարուստ թիֆլիսահայ բարբառով:

 

Սայաթնովագիտության և ընդհանրապես հայ աշուղագիտության հիմնադիրը բժիշկ, տնտեսագետ, հայ բանասեր Գևորգ Ախվերդյանն է, ով հայտնաբերեց, մոռացությունից փրկեց և 1852 թ. Մոսկվայում առաջին անգամ հրատարակեց Սայաթ-Նովայի երգերը: Նա ոչ միայն հրատարակեց մեծ երգչի խաղերը (46 խաղ), այլև հայագիտության մեջ կատարեց բարբառագիտության մասին առաջին ուսումնասիրությունը` Թիֆլիսի բարբառի օրինակով /Գ. Ախվերդյան, Սայաթ-Նովա, Մոսկվա, 1852 թ. “Գուսանք”, հ. 1, Գ. Ախվերդյան, Հայ աշուղներ, Թիֆլիս, 1903. “Գուսանք”, հ. 2/:

Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի 27 եղանակ հավաքել և գրի են առել Մուշեղ Աղայանը և Շարա Տալյանը (1946):

Սայաթ-Նովայի արվեստը ներշնչել է շատ հայ կոմպոզիտորների, որոնք մշակել են նրա երգերը տարբեր գործիքների, անսամբլային և սիմֆոնիկ նվագակցությամբ մեներգելու և երգչախմբի համար: Նրա արվեստով ներշնչված՝ մեր ժամանակի հայ տաղանդաշատ կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Հարությունյանը /նկար/ 1968թ. գրեց “Սայաթ-Նովա” օպերան` մասնակիորեն օգտագործելով աշուղի երգերը (“Դուն էն գլխեն իմաստուն իս”, “Բլբուլի հիդ”, “Քանի վուր ջանիմ”, “Առանց քեզ ինչ՞ կոնիմ” և այլն):

Նշված օպերայի ավելի քան 100-ից ավելի ներկայացումներ են խաղացվել Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում: Սակայն Հայաստանի անկախացումից ի վեր “Սայաթ-Նովա” օպերան չի հայտնվել օպերային բեմում: Հարկ է նշել, որ “Սայաթ-Նովա” օպերայով նոր էջ բացվեց հայ դասական օպերայի պատմության մեջ /Ա. Հարությունյան, Հուշեր, Երևան, 2000/:
Սայաթ-Նովայի երգերի անզուգական կատարողներից է հայ մեծանուն երգիչ Շարա Տալյանը (1893-1965) /Ց. Բրուտյան, Ա. Անասյան, Շարա Տալյան, Երևան, 1956/:

1938թ. Շարա Տալյանի ղեկավարությամբ ստեղծվեց Սայաթ-Նովայի անվան հայկական գուսանական երգի պետական վաստակավոր անսամբլը, որի նպատակն էր պրոպագանդել հայ աշուղական երգարվեստի գոհարները:

Անսամբլը գոյատևեց մինչև 1969 թվականը: Հայաստանի անկախացումից հետո 1995 թվականին աշուղական երգի գիտակ և երգիչ Թովմաս Պողոսյանի ջանքերով իր համերգային և ստեղծագործական հաղթարշավն սկսեց “Սայաթ-Նովա” աշուղական երգի համույթը և “Սայաթ-Նովա” մշակութային միությունը, որն իր վրա է վերցրել մերօրյա աշուղների մասնագիտական պատրաստության դժվարին, բայց շնորհակալ գործը:

Սայաթ-Նովայի արվեստի հետազոտողներ Գ. Լևոնյանը, Ռ. Աբրահամյանը, Ս. Հարությունյանը, Գ. Աբովը, Մ. Հասրաթյանը, Պ. Սևակը, Հ. Բախչինյանը, Շ. Գրիգորյանը և մյուսները իրենց ուսումնասիրություններում մեծ երգչին հավասարապես դասում են արևելքի պոեզիային համաշխարհային ճանաչում բերած Ֆիրդուսու, Նիզամու, Հաֆեզի, Նասիմի և Ֆիզուլու շարքին: Պատահակն չէ, որ ռուս անվանի գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս Վ. Բրյուսովը, ծանոթանալով Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությանը, նրան անվանել է “Արևելքի Պետրարկա”:

19-րդ դարի վերջին քառորդը հայ ժողովրդի պատմության ծանր ու ողբերգական ժամանակաշրջաններից է: Այդ շրջանի հայ առաջադիմական արվեստի համարյա բոլոր բնագավառներում գերիշխում է հայրենասիրական, ազատասիրական, սոցիալ-քաղաքական թեմատիկան: Հայ աշուղական երգարվեստն ազգային զարթոնքի այդ ընթացքում փայլուն կատարեց իր առաքելությունը և նպաստեց ազգային արվեստում հայրենասիրական գաղափարների ձևավորմանն ու զարգացմանը:

Ալեքսանդրապոլում (այժմյան Գյումրի) բազմալեզու հայ աշուղական արվեստը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին բարձրացավ մի նոր աստիճանի շնորհիվ մեծ աշուղ Ջիվանու (Սերոբ Ստեփանի Լևոնյան, 1846-1909):
Աշուղ Ջիվանին համարվում է հայ աշուղական նոր` ազգային դպրոցի հիմնադիրը՝ խարսխված ոչ միայն հայ գրական, այլև ազգային երաժշտական լեզվամտածողության վրա:

Ջիվանու ստեղծագործությունը իր ժամանակաշրջանի հայելին է: Նրա հայրենասիրական, փիլիսոփայական, բարոյախրատական երգերում ակնհայտ երևում է “նախ քաղաքացի, ապա պոետ” ապրելու և ստեղծագործելու սկզբունքը: Վերոնշյալ ժանրային երգերում Ջիվանին նախանշեց աշուղական երգարվեստի զարգացման նոր ուղղություններ, որոնցից մեկն էլ այլաբանությունն է: Այլաբանությունն ընտրելով որպես միջոց՝ նա երգեց իր ժողովրդին բաժին ընկած դարդն ու ցավը, զրկանքներն ու դառնությունները, նախանշեց այդ ծանր իրավիճակից դուրս գալու ուղիները: Ջիվանու երգերի անմիջականությունն ու մատչելիությունը հասու էին բոլորին` դասական կրթություն ստացած արվեստագետից մինչև հայ գյուղացին: Նրա երգերից “Ես մեկ ծառ եմ ծիրանի”-ն դասական կարելի է համարել ոչ միայն ստեղծագործական այլաբանական միջոցի օգտագործման, այլև մեղեդու կառուցվածքային առումով:

Ներկայացնելով հայ ազգին խորհրդանշող ծիրանի ծառի բարեմասնությունները՝ Ջիվանին ընդամենը մի քանի տողով ընդհանրացնում է հայ ազգի ամենաէական հատկանիշները` “հին` չորս հազար տարվա արմատ լինելը”, “մարդկությանը պիտանի քաղցրահամ լինելը”, “իշխանություն, այգեպան չունենալը”:

Ջիվանու ստեղծագործության մեջ նրա փիլիսոփայական երգերի շարքում, իր առանձնահատուկ տեղն ունի “Ձախորդ օրերը” երգը, որը մինչ այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունը: Տարհանված հայ ժողովուրդը այն երգել է Դեր-Զորի անապատներում, Կերչի ահեղ մարտերի ժամանակ, հեռավոր հյուսիսի աքսորավայրերում… Երգը ներշնչել է հույս, փորձություններին ու դժվարություններին դիմակայելու կամք և ուժ, լավատեսություն: Փիլիսոփայական, խրատական, բազմակողմանի ու իմաստային եզրահանգումներով հագեցած է ոչ միայն երգի տեքստը, այլև մեղեդին: Տիրապետում՞ էր արդյոք Ջիվանին երաժշտագիտական-տեսական և կոմպոզիտորական ժամանակակից հմտություններին, դժվար է ասել: Սակայն մի բան ակնհայտ է: Նա ուներ հզոր երաժշտական զգացողություն և կարողություն` համա դրելու հայ ժողովրդական, ազգային-երաժշտական մտածելակերպը համամարդկային երաժշտական օրինաչափություններին:

20-րդ դարում Ջիվանին ունեցավ իր արժանի հետևորդները: Դարասկզբի աշուղների երգերը հիմնովին տարբերվում էին հին վարպետների երգերից: Նրանք խուսափում էին արևելյան միապաղաղ եղանակներից՝ մեղեդիներից, և ստեղծում նոր, ինքնուրույն եղանակներ:

Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո կոմունիստական մշակութային քաղաքականության իրականացման ճանապարհին “աշուղներ” բառը փոխարինվեց “գուսաններ” բառով, “աշուղական երգարվեստ” հասկացությունը` “գուսանական երգարվեստ”-ով, ժանրը, այսպես ասած, “խորհրդայնացվեց”: Նպատակ չունենալով կանգ առնել “գուսանական” և “աշուղական” տերմինաբանության քննության վրա՝ նշենք միայն, որ դրանից խճողում առաջացավ ժանրի երաժշտագիտական մեկնության մեջ և անցյալի աշուղների արժանի հետևորդները անվանվեցին գուսաններ, որոնցից ամենասիրված ու ճանաչվածներն էին գուսաններ Շերամը, Հավասին, Աշոտը, Շահենը և ուրիշներ:

 

 

Շերամը (Գրիգոր Տալյան,1857-1938) համարվում է ժամանակակից գուսանական երգարվեստի սկզբնավորողը: Ծնունդով Ալեքսանդրապոլից է: Ստեղծագործական կյանքն անցել է Ալեքսանդրապոլում, Թիֆլիսում, Երևանում: Գրել է հայրենասիրական, ազգային, սիրային-քնարական երգեր: Շերամի արվեստը սնվում է ժողովրդական, գեղջկական, քաղաքային բանահյուսության ակունքներից, որն էլ նրա երգերը դարձնում է առավել հուզառատ, պարզ, ըմբռնելի ու մատչելի: Շերամի լավագույն երգերը՝ “Պարտիզում վարդեր բացված“, “Դու իմ մուսան ես”, “Շորորա”, “Աննման փերի”, “Նա մի նազ ունի” և այլն, սիրային լիրիկայի փայլուն օրինակներ են: 1905 թ. երբ Շերամը իր խմբով ելույթների է գալիս Էջմիածին, Կոմիտասը լսում է նրան և ձայնագրում նրա լավագույններից մեկը` “Ալ ու ալվան ես հագել” երգը: Շերամի երգերի լավագույն կատարողներն են եղել Վաղարշակ Սահակյանը, Արաքսի Գյուլզադյանը, Օֆելյա Համբարձումյանը, Հովհաննես Բադալյանը, Ռուբեն Մաթևոսյանը և ուրիշներ:
Շերամի բոլոր երգերի մեղեդիները նոտագրված և հրատարակված են:

Գուսան Աշոտը (Աշոտ Դադալյան, 1907-1989 թթ.) ծնվել է Գորիսում: Որպես գուսան հասարակությանը ներկայացել է 1928թ.: Ունի ինքնատիպ երաժշտական լեզու: Նրա երգերն աչքի են ընկնում թեմատիկ բազմազանությամբ: Գրել է 200-ից ավելի երգեր: Լայն ժողովրդականություն են վայելում նրա “Պախրա”, “Սյունյաց սարեր”, “Սերս վանքում Տաթևի”, “Հով սարեր, մով սարեր”, “Սարի սիրուն յար” և այլ երգերը: Երևանում լույս են տեսել նրա երգերի մի քանի ժողովածուներ. “Գուսանական երգեր”, “Գուսանի սերը”:

Շահենը (Շահեն Սարգսյան, 1909-1990թթ.) հեղինակ է 500-ից ավելի քնարական երգերի: Ստեղծագործությունը խարսխված է Շիրակի ժողովրդական և գեղջկական երգարվեստի ավանդույթների վրա: ՀՍՍՀ ժողովրդական արտիստ է: Ղեկավարել է “Շահենի քնարը”, “Երևան”, “Շիրակ” ժող. գործիքների անսամբլները: Նրա մեղեդիները լայնաշունչ են, երբեմն ունեն ասերգային բնույթ: Հմտորեն օգտագործել է հայ ժողովրդական պարային ռիթմերը: Լավագույն երգերից են “Թուխ մազերուդ”, “Նաիրյան դալար բարդի”, “Անցա գնացի” և այլ ստեղծագործություններ:

Աշուղական երգարվեստի ավանդույթները շարունակվում են մինչ այսօր: 2005 թ. սեպտեմբերի 23-25-ը Երևանում կայացավ Ժողովրդագուսանական-աշուղական երգարվեստի համահայկական առաջին փառատոնը, որի ընթացքում հնչեցին ինչպես հայ աշուղական դպրոցի մեծերի՝ Սայաթ-Նովայի, Ջիվանու, Շերամի նորահայտ երգերը, այնպես էլ ներկայում ապրող և աշուղական երգարվեստի ավանդույթներով ստեղծագործող աշուղների երգերը (աշուղ Լեյլի, գուսան Մեխակ, գուսան Ռազմիկ, գուսան Սերոբ և ուրիշներ):

Այդ երգարվեստի նմուշները լավագույնս կատարում են հայ երիտասարդ և պատանի երգիչները: Դրանցից են պատանի երգիչ Գուրգեն Դաբաղյանը, որը ժառանգելով իր հորեղբորից ժողովրդական կատարողական ավանդույթները, լուրջ հայտ է ներկայացնում ապագայի հայ աշուղական կատարողական արվեստի զարգացման և պահպանման ուղղությամբ:

Հայ երգարվեստին հայտնի է մոտ 2000 հայ աշուղ, որոնցից շատերի ստեղծագործությունները անհետ կորել են, իսկ մյուսների արվեստի սոսկ փշրանքներն են հասել մինչև մեր օրերը: Պահպանված երգերը մեզ հասել են “աշուղական դավթարների”, ժամանակին հրատարակված երգարանների միջոցով, որոնք պահվում են ՀՀ պետական արխիվում, Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում, ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտի ֆոնդերում, անհատ հավաքածուներում:

 http://www.icha.mincult.am/ashugh.php?lang=arm

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *