Ի՞նչ են ուզում հայերը մահմեդականներից

Անցած տարիներին Սյուլեյման Դեմիրելը հետևյալն էր ասել սովորել ու աշխատել ցանկացող գլխաշորավոր կանանց հասցեին. «Թող գնան արաբական երկներ»: Երբ ես լսեցի  այս խոսքը, առաջին բանը, որ մտիքս եկավ, հայոց տեղահանությունն էր, քանզի գիտեմ, որ այս մտայնությունը, որը եթե անգամ չկիրառվեց միջազգային պրակտիկայում, սակայն կարող է Թուրքիայից քշել այստեղի կանանց 65 տոկոսը կազմող գլխաշոր կրողներին. տարիներ առաջ, երբ գոյություն չուներ որևէ տեղական մեխանիզմ, որը կարողանար վերահսկել և հաշիվ պահանջել, դատարկ բան էր բնակչության մոտ 15 տոկոսը կազմող հայերին իր երկրից աքսորելը: Որքան էլ այս երկու երևույթները պատմականորեն իրարից հեռու թվան, այս երկու մտայնությունները միավորվում են նույն անխիղճ հարթության կոորդինատներում և շարունակում բռնություն գործադրել, հոգեմաշ անել, վիրավորել:

Ղուրանում սեփական հայրենիքից վռնդվելը  համարվում է որպես պատերազմական  գործողություն, քանի որ դա ամենամեծ զուլումներից մեկն է, որ կարող է գալ որևէ ժողովրդի գլխին: Դարեր շարունակ այս հողերում ապրած-արմատավորված մի մեծ ժողովուրդ ենթարկվել է զուլումի ամենածանր ձևերից մեկին և իր հողից պոկվել-շպրտվել է:

Այս ապրիլի 24-ին, թեև գրեթե մի ամբողջ դար է անցել այդ իրադարձություններից, առաջին անգամ ոգեկոչեցինք մեր այդ կորուստների հիշատակը: Այո´, ուշ եղավ, մի փոքր էլ` դժվար, բայց արեցինք: Այս երկրում, ուր տարիներ շարունակ հարգվել է միայն սպանված մահմեդականների հիշատակը, առաջին անգամ սպանված հայերի առնչությամբ ասացինք. «Երանի~ նման բան չլիներ»:

Քաղաքական փոփոխությունների այս ժամանակաշրջանում հաճախ է ասվում, թե քանի որ  բևեռացումը մեծանում է, երրորդ ճանապարհ չկա: Այսպես, օրինակ, գլխաշորի հարցում կա´մ պաշտոնական տեսակետի կողմնակիցը կարող եք լինել, կա´մ էլ հակառակ տեսակետի: Սահմանադրական փոփոխությունների մասին քննարկումների ժամանակ կա´մ ստատուս քվոյի կղմնակիցը կարող եք լինել, կա´մ էլ` փոփոխությունների: Ճիշտ այդպես էլ Հայկական հարցում կա´մ ժխտողների շրջանում Թալեաթ փաշաների կողմից եք, կա´մ էլ Աբդուլլահզադե Մեհմեդ Էֆենդիների*, ովքեր տեր են կանգնում այդ ողբերգությանը` առանց ուշադրություն դարձնելու տուժածների ազգային պատկանելությանը, քանզի երրորդ ճանապարհ չկա: Երբ սկսում եք խոսել, կա´մ Թալեաթ փաշայի ճանապարհը շարունակող Դողու Փերինչեքի հետ միևնույն շարքերում եք լինում, կա´մ էլ Ձեր ձայնն եք բարձրացնում ընդդեմ բռնության` շատ լավ գիտակցելով, որ ճշմարտությունը ազգություն չի ճանաչում:

Ճշմարտությունը տարիներ շարունակ թաքցրած պաշտոնական անձինք սկզբում ասում էին, թե «Հայոց կոտորած չի եղել», հիմա էլ ասում են` «Նրանք մեզ են սպանել, մենք էլ` նրանց»: Հետևյալը հարցնենք` մի կողմ թողնելով «մենք և նրանք» դիխոտոմիայի անհեթեթությունը. եթե կային մեզ սպանած հայեր, և տեղահանությունն էլ կատարվել է հենց այդ պատճառով, ապա ինչու՞ մենք աքսորեցինք նաև այն հայերին, որոնք երբեք փորձ անգամ չէին արել մեզ սպանելու, ինչպես նաև` այն շրջաններում բնակվող հայերին, որտեղ ոչ մի հայկական ըմբոստություն չէր գրանցվել: Ինչու՞ մենք աքսորեցինք կանանց, երեխաներին ու ծերերին, որոնց ապստամբելու հավանականությունը հավասար էր զրոյի: Ոչ մի արդարացում չունի իթթիհաթականների կողմից ծրագրված ու համակարգված կերպով իրականացված այդ  զուլումը:  Նաև ոչ մի կերպ չի կարող արդարացվել հրոսակախմբերի` մի սահմանափակ տարածքում արած ջարդերի և գրեթե ամբողջ երկրի մասշտաբով պետության կողմից կազմակերպված ձևով իրականացված կոտորածների նույնացումը:

Սակայն գիտե՞ք, թե որն է շատ ավելի անարդար: Այն, որ այսօր կարծես թե ընդունելի են համարվում հայոց տեղահանության ճարտարապետ Թալեաթ փաշայի չափ անգամ խիղճ չունեցողները: Թալեաթ փաշան հետևյալ կերպ է ավարտում 1915 թ. սեպտեմբերի 9-ին ուղարկած իր հեռագիրը. «Որքան էլ որ անխիղճ ու ողբերգական թվա կանանց, մանուկներին ու հիվանդներին ներառյալ` անխտիր բոլորի բնաջնջման հրամանի կատարումը, չպետք է տեղ տալ զգացմունքներին ու խղճի ձայնին և դրանից հրաժարվել` նախքան նպատակին հասնելը»:

Այսինքն` նույնիսկ Թալեաթ փաշան գիտակցում էր, որ ստորագրել է մարդկային խիղճը բռնադատող մի զուլումի  իրագործման որոշման տակ, այնինչ այսօրվա մեր որոշ հարգելի մտավորականներ զարմանալիորեն կարողանում են զուրկ լինել նույնիսկ խղճի այդքան քիչ փշուրներից: Մի՞թե վերջիններս իրենց խիղճը խեղդել են «հայրենիքի հանդեպ սիրո մեջ»: Թե՞, ինչպես մի անգամ ասել է Արատ Դինքը, նրանց ուղին երբեք չի խաչաձևվել խղճի հետ:

Չեմ կարողանում հանդուրժել, որ մադրկանց սրտի աչքը այդչափ մթագնսծ լինի, չե´մ կարողանում, որովհետև ընկնում եմ հուսալքության գիրկը: Դրա համար էլ այս հոդվածս ավարտելու եմ իմ սիրելի ընկեր Հայկո Բաղդատի՝ հույսով լի հետևյալ խոսքերով` աղոթելով, որ «Ալլահը բացի մեր  խոսքի սրտի աչքը». 

«Ի՞նչ են ուզում հայերը մահմեդականներից: Մենք` անատոլիացիներս, սովոր ենք խորազնին հայացք նետել մահվանը և մեր հանգուցյալներին: Մենք արժևորում ենք մեր կանոնները: Վերջին անգամ այս զգացումները կրկին ունեցա Մարգարի երջանկահիշատակ մոր թաղման արարողության ժամանակ, որը մուսուլման էր: Մենք ունենք թաղման արարողության մեր մեթոդները, դուք` ձերը, որոնք հիշեցնում են իրար: Մահմեդականները նամազի քարի առջև ՙհալալ՚ են ասում հանգուցյալին` վերջին ճամփորդությունից առաջ, որպեսզի հեշտ տանի իր կորուստները: Վկայություն են տալիս հանգուցյալի համար: Վկայություն են տալիս նրա կյանքի և մահվան համար: Հանգուցյալին բացված գերեզման իջեցնելու համար նախ այնտեղ է իջնում հանգուցյալի ամենամերձավոր անձը: Իր սեփական ձեռքերով հողին է հանձնում նրան: Չենք մոռանում նաև հանգուցյալի բոլոր հարազատներին և մի օտարոտի տխրությամբ  հեռանում այնտեղից: Յոթը, քառասունքն ու տարին ենք նշում, սուգ պահում, ամեն անգամ, երբ մեր միտքն է գալիս հանգուցյալը, ողորմի ենք ասում նրան:

Վերջին բանը, որ կարող ենք անել առանց որևէ արարողության թաղված այս հողերի հարյուրհազարավոր զավակների համար, պետք է լինի նրանց մեկ անգամ էլ թաղելը` ըստ իրենց արարողակարգի: Մեզ` իրենց  հաշվին կյանք ստեղծածներիս է բախտ վիճակված իրենց հոգիներին հանգստություն շնորհելը:

Իրենց հայրենիքում ապրել չկարողացած Անատոլիայի միլիոնավոր սիրահարները մեզ պատգամ են թողել` իջնել իրենց գերեզման՝ որպես «ամենամերձավոր բարեկամ»:  

Մեր հանգուցյալներին թաղենք` ըստ իրենց արարողակարգի:

Արդ, չգիտեմ, թե ինչ կասեն Օբաման, խորհրդարանները, դիվանագետներն ու անխիղճները, բայց հավատա, որ իրենց հայրենիքում ապրել չկարողացած Անատոլիայի սիրահար միլիոնավոր հայեր կասեն. «Ամե~ն»:

 Թո´ղ Աստված ուժ շնորհի:

Թո´ղ Աստված ընդունի»

Ամե~ն:

* Աբդուլլահզադե Մեհմեդ Էֆենդին եղել է Բողազլյանի մյուֆթին, որը 1919 թ. տեղի ունեցած Յոզղատի հայերի տեղահանության ու կոտորածների դատաքննության ժամանակ ցուցմունքներ է տվել մեղադրյալներից Բողազլյանի կայմակամ Քեմալի դեմ (Կայքէջի տնօրինություն):

Հիլալ Քափլան, taraf.com.tr 02.05.2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *