Չանաքքալեի (Դարդանել)` մոռացության մատնված ոչ մուսուլման նահատակները

Էմրե Էրթանի

Չանաքքալեի (Դարդանել) ճակատամարտի օրը՝ մարտի 18-ը, ամեն տարի անցնում է` առանց անդրադառնալու ոչ մուսուլան զինվորներին: «Հայրենիքի պաշտպանության» համար Չանանքքալեի ճակատամարտին մասնակցած ոչ մուսուլմանների պատմությունները լույս է սփռում պատմության այն կողմի վրա, որը  ջանասիրաբար փորձում են թաքցնել: Մինչև 1918 թ. նահատակված 215 բժշկից 82-ի ոչ մուսուլման լինելու փաստն անգամ  բավական է պատկերացում կազմելու համար:  

Որքան մոտենում է 2015 թ., այնքան ուշագրավ է դառնում այն, որ մեծանում են Հայոց ցեղասպանության 100 ամյակը տարբեր օրակարգերի շրջանակում քննելու ջանքերը: Այս առումով հատկապես ուշագրավ է, որ Չանաքքալեի ճակատամարտի 100 ամյակը, որ լրանում է նույն թվականին, հակադրվում է ցեղասպանության 100 ամյակին: Պաշտոնական քաղաքականության մեջ այս մոտեցվան ամենաակնհայտ ազդանշանն արտահայտվել է արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի` 2 տարի առաջ մի գիտաժողովիու կատարած հայտարարաությամբ. «Ողջ աշխարհին ծանոթացնելու ենք 2015 թ. հետ: Եվ ծանոթացնելու ենք ոչ թե որպես Ցեղասպանության տարելից, ինչպես պնդում են կամ զրպարտում են ոմանք, այլ մի ժողովրդի փառավոր դիմադրության` Չանաքքալեի դիմադրության 100 ամյակ»:

Ապրած ցավերի համեմատական վերլուծության բարոյական խնդիրը մի կողմ թողենք, վերոնշյալ մոտեցումը քաղաքականապես էլ է շատ վտանգավոր, որովհետև եթե անգամ պաշտոնական պատմագրությունը խուսափի խոսել, հայերին «դավաճանության» պիտակով պիտակավորի, Չանաքքաելի ճակատամարտի ժամանակ բազմաթիվ ոչ մուսուլման զինվորներ Օսմանյան կայսրությունը պաշտպանլու համար իրենց կյանքն են տվել:

Պատմության այս երեսի համար, որի մասին շատ չեն խոսում, պրոֆեսոր Այհան Աքթարի` տպագրության պատրաստած «Սերժանտ Սարգիս Թորոսյանը` Չանաքքալեից (Դարդանել) Պաղեստինի ռազմաճակատ» գիրքը մեծ առիթ է: Սակայն Չանաքքալեում պատերազմած Սարգիս Սերոբյանի պատմությունը գրքի առանցքում բանավեճի ստվերում է մնացել: Մինչդեռ օսմանյան բանակի համար պատերազմելուց հետո Թորոսյանը, ում ընտանիքը աքսորվել էր Սիրիայի անապատներ, այս երկու ցավերի համատեղ կողմի մասին պատմելու շատ հարմար օրինակ էր:

Սկզբնական ժամանակներում իթթիհադականները գովասանքով ընդունեցին այն հանգամանքը, որ օսմանյան երկրորդ սահմանադրությամբ ոչ մուսուլմանները, ծառայելով օսմանյան բանակում, իրենց ներդրումն էին ունենում: Գերմանացի միսիոներ դոկտոր Յոհաննես Լեփսիուսը պատմությանն է ավանդել հետևյալ խելացի գրությունը. «Ռազմական նախարար Էնվեր փաշան փետրվարին կովկասյան ճակատից Ստամբուլ վերադառնալիս հայկական գնդի օրինակելի վարմունք համար, որի ականատեսն է եղել, Հայոց պատրիարքին իր գոհունակությունն է հայտնել…»:

Այս տարի մարտի 18-ին, երբ լրացավ նահատակների ոգեկոչմանն ու Չանաքքալեի ծովային հաղթանակի 98-րդ տարին, «Ակոս» շաբաթաթերթի լրագրող Էմրե Էրթանին ցանկացավ Չանաքքալեի պատերազմին մասնակցած ոչ մուսուլման զինվորների վերաբերյալ տարբեր աղբյուրներից հավաքած նյութերով լրացնել այդ բացը:

«Մյուս» զինվորների պատմությունը, որը երբեք չեն պատմել

«Միլլիյեթ» թերթի լրագրող Մեհմեդ Գյունդեմը 2005 թ. հրատարակած «Կայսրության մյուս զավակները՝ ոչ մուսուլման նահատակները» հոդվածաշարով Չանաքքալեի պատերազմում զոհված 105 ոչ մուսուլման նահատակների մասին ասում է. ««Մեզ մոտ մեհմեդչիկ (Թուրքիայում զինվորին փաղաքշաբար այսպես էին կոչում-Ակունքի խմբ.) հասկացությունը նույնացվում է Ահմեդի, Մեհմեդի, Ալիի, Մուսթաֆայի հետ: Մինչդեռ այս երկրում կան ոչ մուսուլմաններ, որոնց հետ ապրել ենք դարեր ի վեր»: Գիտենք, որ Օսմանյան կայսրությունում բարձրացել են մինչև փաշայի աստիճան, արժանացել են սուլթանների հատուկ առանձնաշնորհների, սակայն նրանց անունները մեդմեդչիկների շարքում չենք տալիս: Կարծես թե պատերազմի ժամանակ այս մարդիկ ընդհանրապես ռազմաճակատ չեն գնացել. տարածված կարծիք կա, թե այս մարդիկ վայրկենապես հօդս են ցնդել: Կայսրության մյուս զավակները օսմանցիների հետ կիսել են նույն ճակատագիրը: Չանաքքալեում, Պաղեստինում, Արևելյան կոսվկասյան ռազմաճակատում, Իրաքում, Գալիցիայում, Ռումինիայում, Յանյայում, Սերբիայում և Չեռնոգորիայում մեհմեդչիկների հետ ուս ուսի մարտնչած, նույն խրամատում հոգին ավանդածների շարքում Իսահակ, Իլիա, Սիմոն, Միխայիլ, Յուալա, Մուդարայ, Նեսիմ, Քասաբյան, Յանկո, Կոստանտին, Յորգի, Հակոբ, Պետրոս, Դմիտրի, Ստեփան, Լիոն, Գրիգոր, Բերհո, Հրիստո, Միշոն, Սարաֆյան, Լահդո, Սավմե էլ է եղել»:

Միմյանց դեմ կռվող Փասթրմաջյան եղբայրները

Ռոբեր Քոփթաշը Նյու Յորքում տեղի ունեցած հայ-թուրքական հետազոտությունների վերաբերյալ սիմպոզիումի ժամանակ իր զեկույցով անդրադարձել է հայ Փասթրմաջյան  եղբայրների պատմությանը. մեկը ռուսների կողմից օսմանցիների դեմ պատերազմող նախկին պատգամավոր Գարեգին Փասթրմաջյան էր, մյուսը՝ Ռազմական ակադեմիայի (Հարբիյե)  շրջանավարտ, օսմանյան բանակի կազմում ռուսների դեպ մարտի ժամանակ վիրավորված սպա Վահան Փաստրմաջյանը…

Քոփթաշն իմանալով, որ Գարեգին Փաստրմաջյանն իր հուշերում խոսում է Վահան անունով ոմն մեկի մասին, մեծ հավանականությամբ նույն Վահանը եղող անձի մասին կարդում է ծովակալ Զիա Յերգյոքի հուշերում: Այնուհետև 1975 թ. ԱՄՆ-ում Հրաչ Թարբասսյանի հրապարակած «Էրզրում» գրքում հանդիպում է մի նկարի, որտեղ պատկերված լուսանկարում երկու եղբայր միասին են: Այս լուսանկարում օսմանյան համազգեստով Վահան Փասթրամաջյանը Սարիղամիշում մայոր Յերգյոքի հրամանատարության տակ գտնվող 83-րդ գնդում պատերազմել է ռուսների դեմ: 2005 թ. «Ռեմզի» հրատարակչության հրատարակած Սամի Օնալի «Ծովակալ Զիա Յերգյոքի հուշերը. Սարիղամիշից գերություն» գրքում հանդիպում ենք հետևյալ հատվածին. «Գնդի խիզախ, արժեքավոր սպաներից մեկն էլ Ստամբուլի Ռազմական ակադեմիայի (Հարբիյե) շրջանավարտ, կրտսեր լեյտենանտ, ծնունդով էրզրումցի Փաստրմաջյան Վահանն էր, ով Քյոփրյուքյոյի ճակատամարտում ազդրից վիրավորվել է»:

215 բժիշկ նահատակներից 82-ը ոչ մուսուլման են

Գնդապետ Ադնան Աթաչի «20-րդ դարում նահատակված թուրք ռազմական բժիշկ սպաները» գրքում անդրադառնում է մինչև 1918 թ. որպես ռազմական բժիշկ ծառայած Մազհար Օսմանի` Ռազմական նախարարության առողջապահության վարչության վիճակագրության բաժնից վերցրած ցուցակին, որի համաձայն՝  215 նահատակից 82-ը ոչ մուսուլման են եղել: Բժշկական  խորհրդաժողովի ժամանակ Մահզար Օսմանն իր սիրելի կոլեգաների հիշատակը հարգել է հետևյալ խոսքերով. «Պետք է ամենուր, ամեն մի առիթով հիշել ապրելու արժանի այդ անձնազոհ անունները, հիշել նրանց ձեր հուշերում: Ցուցակն ահա այսպիսի տխրությամբ եմ կարդում: Այս նահատակների հիշատակը հարգելու համար խնդրում եմ ոտքի կանգնել»:

Գալաթասարայցի ոչ մուսուլման նահատակներ

Գալաթասարայի վարժարանի՝ «Հանուն հայրենիքի նահատակված մեր նահատակները» խորագրով բաժնում հիշատակվում են գալաթասարայցի նահատակները, որոնց շարքերում կան նաև ոչ մուսուլմաններ: Ստորև ներկայացնում ենք նրանցից երկուսի պատմությունը.

Մկրտիչ Տիգրանյան. թեև Սուլթանական դպրոցի (Mekteb-i Sultani) երկրորդ կուրսի ուսանող և ակումբի առաջին խմբի ֆուտբոլիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցել է որպես կամավոր: 1916 թ. հուլիսին նահատակվել է Բիթլիսում:

Հակոբ Էլմասյան. սուլթանակն դպրոցի 1880 թ. շրջանավարտ է: Թեև 60 տարեկան էր, սակայն կամավորական սկզբունքով որպես բժիշկ մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին: Չանաքքալեում վիրավորներին բուժելու ժամանակ ռմբակոծման հետևանքով 1918 թ. փետրվարի 23-ին նահատակվել է:

Ինչպե՞ս բժիշկ սերժանտ Ավետիսյանը կորավ Գյումուշհանեում

Սարգիս Սերոբյան

Իզմիրի հայտնի ընտանիքներից Ավետիսյանների ընտանիքը քաղաքի ընտրյալ Բեյազյան ընտանիքից հարս բերեց: Զարուհին ամուսնացավ այս ընտանիքի զավակ բժիշկ Բարունակի հետ, ով ավարտել էր Ստամբուլի Գալերայի ռազմաբժշկական ակադեմիան: Քանի որ բժիշկը նախ աշխատանքի էր անցել Փոլաթհանեում, այնուհետև Գյումուշհանեում, նրանց չորս երեխաները տարբեր վայրերում էին լույս աշխարհ եկել:

Նախ տան սյանը՝ սերժանտ բժիշկ Բարունակ Ավետիսյանին տարել են: Տատիկս՝ Զարուհին, երբ գիշերը վրա է հասնել, և բժշիկ ամուսինը տուն չի եկել, դիմել է ծանոթ հարգարժան մարդկանց: Ոմանք ականջին փսփսացել են, թե Գյումուշհանեից դուրս եկող հովտում դիակներ են տեսել, հնարավոր է` նրանց մեջ լինի բժիշկը: Չի հավատացել շշուկներին, չէր կարող նման բան լինել: Բժիշկ սերժանտ էր, պետության սպա էր, անգամ մինչև Բաբերդ վազում էր հիվանդներին օգնության, սակայն բժիշկն այլևս չվերադարձավ, չկարողացավ վերադառնալ:

[email protected]

http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=canakkalenin-unutturulan-gayrimuslim-sehitleri&haberid=4692&fb_source=message

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net