Համշէն եւ համշէնցիներ

Խորը, ավելի՜ խորը փորել

Մահիր Օզքան Անհետացման վտանգի առաջ գտնվող լեզուների և մշակույթների ոլորտում ուսումնասիրությունների զգալի մասը, ցավոք, իրականացվում է մեծ քաղաքներում։ Ամսագրերն ու թերթերը մեծավ մասամբ տպագրվում են մեծ քաղաքներում, ալբոմները  ևս պատրաստվում են այստեղ, մեծ քաղաքներում են գործում հասարակական կազմակերպությունները։ Դրա պատճառներից մեկն այն է, որ մարդիկ, ովքեր իրականացնում են այդ գործունեությունը, ապրում են իրենց լեզվի և…

Որքա՞ն ենք ճանաչում քրիստոնյա համշենցիներին

Մահիր Օզքան Մինչ տարածաշրջանում Օսմանյան կայսրության տիրապետությունը համշենցիները քրիստոնեական հանրույթ էին։ Դա են հաստատում թյուրքիստական ​​պատմագրության առաջատար դեմքերից Ֆահրեթթին Քըրզըօղլուն և օսմանյան փաստաթղթերը։ Ավելի վաղ մեկ այլ հոդվածումս էլ մեջբերված օսմանյան արխիվի մի փաստաթղթում (DH.ID 116 65) համշենցիները սահմանվում են որպես «հեմշին կոչվող հայերից կրոնափոխ մուսուլմաններ» (Քըրզըօղլուն, անշուշտ, որևէ ռիսկային բան չի տեսում թե՛ հայերի,…

Սերգեյ Վարդանյանի հեղինակությամբ հրատարակվել է «Բանահյուսական պատումի միջավայրը (Կրոնափոխ համշենահայերի մի զվարճապատումի տարբերակները)» գիրքը

Երևանում լույս է տեսել հայ ազգագրագետ, բանահավաք, համշենագետ Սերգեյ Վարդանյանի «Բանահյուսական պատումի միջավայրը (Կրոնափոխ համշենահայերի մի զվարճապատումի տարբերակները)» մենագրությունը (ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հրատարակչություն, 352 էջ + 16 էջ գունավոր ներդիր, Երևան, 2022)։ Այդ մասին հաղորդում է Akunq.net-ը՝ հիմնվելով Սերգեյ Վարդանյանի ֆեյսբուքյան էջում հրապարակված տեղեկութունների վրա։ Ինչպես հայտնում է հեղինակը, գրքում…

Թուրքիայում ապրող քրիստոնյա համշենցիները

  Մահիր Օզքան Տրապիզոնի կայսրությանը ենթակա մի ինքնավար շրջան եղած Համշենը 1484 թ․ վերացել է և անցել Օսմանյան պետության տիրապետության տակ։ Այդ տարեթվից հետո, ինչպես դրա մասին հայտնի է դառնում նաև օսմանյան հարկային գրանցումներից, այս շրջանի գրեթե ամբողջ բնակչությունը քրիստոնյա էր։ 1600-ական թվականներից հետո շրջանում սկսվեց իսլամացումը։ Պ․ Թումայանցը նշում է, որ 1690-1700-ական թվականներին Համշենում…

1944 թ․ նոյեմբերի 14-ի աքսորը և համշենցիները

Մահիր Օզքան Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Խորհրդային Միությունը ռազմաճակատի թիկունքի և սահմանների անվտանգության նկատառմամբ բազմաթիվ աքսորներ է իրականացնում։ Նմանատիպ միջոցներ ձեռնարկվում են նաև ԱՄՆ-ի կողմից, և շուրջ 120 հազար ճապոնացիներ փակվում են համակենտրոնացման ճամբարներում։ Խորհրդային Միությունում գործադրված աքսորներից մեկն էլ մեսխեթցի թուրքերի աքսորն էր (մեսխեթցի թուրքեր արտահայտությունը շրջանառության մեջ է դրվել 1970-ական թվականներից հետո, Ֆահրեթթին Քըրզըօղլուի…

Ձուլումը, վերաձուլումը և համշենցիները

Վերջին տասնամյակներին Թուրքիայում արագացած ասիմիլացիոն գործընթացի համատեքստում ձուլման դեմ որոշակի պայքար են սկսել նաև Համշենի հայերը, հատկապես՝ նրանց՝ ձախակողմյան հայացքներ ունեցող, առաջադեմ ներկայացուցիչներն ու մտավորականները։ Ինչպես հայտնի է, հայոց լեզվի Համշեն բարբառը Թուրքիայում, UNESCO-ի տվյալների համաձայն, գտնվում է անհետացման վտանգի տակ եղող լեզուների շարքում։ Համշենական լեզվի և մշակույթի պահպանման նպատակով դեռևս 2011 թ․ Ստամբուլում հիմնվեց…

Համշենահայ բեմադրիչ Օզջան Ալպերի ստեղծագործությունը լավագույն ֆիլմ է ճանաչվել Թուրքիայում

Ամեն տարի Թուրքիայի Անթալիա քաղաքում կազմակերպվող «Ոսկե նարինջ» կինոփառատոնում այս անգամ լավագույն ֆիլմ է ճանաչվել համշենահայ կինոբեմադրիչ Օզջան Ալպերի «Մութ գիշեր» ֆիլմը։ Այդ մասին, ըստ www.akunq.net/am-ի, հաղորդում են թուրքական լրատվամիջոցները։ Աղբյուրի համաձայն՝ «Լավագույն սցենար» անվանակարգում մրցանակ շահած Օզջան Ալպերը թուրքական պարբերականի թղթակցի հետ զրույցում Թուրքիայի քաղաքացիներին մաղթել է այնպիսի երկիր, որտեղ բոլորը հավասար իրավունքներ կունենան,…

Սիբիլի եւ Այշենուր Քոլիվարի համատեղ երգը՝ «Լույսի հատիկ»

Երկու կին արվեստի գործիչներ, ովքեր Թուրքիայում անհետացման եզրին կանգնած արևմտահայերենի և համշեներենի (հայոց լեզվի Համշենի բարբառի-Ակունքի խմբ․) կրողներ են, նշում են․ «Թո՛ղ մեր երգը խաղաղություն և հավասարություն բերի բոլոր ժողովուրդներին, և ոչ մի լեզու չանհետանա»։ Էվրիմ Քեփենեք Թվային հարթակներում թողարկվել է «Լույսի հատիկ» երգը, որը միասին ներկայացնում են պոլսահայ երգչուհի Սիբիլը, ով հայտնի է արևելահայ…

Հայերէն գաւառի գրականութիւնը, Համշէնի մշակոյթը եւ վերյիշումներ

ՄԱՀԻՐ ԷՕԶՔԱՆ Համ­շէ­նա­հա­­յե­րէ­­նը իմ մայ­­րե­­­նին է։ Խօ­­սիլ սկսայ եր­­կու լե­­զու­­նե­­­րով։ Համ­­շէ­­­նահա­­յերէ­­նի եւ թրքե­­րէնի կը տի­­րապե­­տէի նախ­­քան դպրո­­ցական տա­­րինե­­րուս։ Խոս­­տո­­­վանիմ թէ ծնող­­ներս շատ ալ ցան­­կութիւն չ՚ու­­նէին համ­­շէ­­­նահա­­յերէն իմա­­նալուս հան­­դէպ։ Ըստ երե­­ւոյ­­թի կը մտա­­հոգո­­ւէին թէ համ­­շէ­­­նահա­­յերէն խօ­­սելով կը դժո­­ւարա­­նամ թրքե­­րէնի լաւ տի­­րապե­­տելու։ Ես աւե­­լի վերջ նկա­­տեցի թէ այդ դժկա­­մու­­թեան ետին ու­­րիշ ազ­­դակներ ալ կան։ Կրնամ ըսել թէ…

Համշեներենը համշենցիների ընդհանուր ինքնությունն է

Մահիր Օզքան Չայելիի Ռաշոտ շրջանում խոսող 10-15 հոգուն չհաշված՝ Արդվինի շրջաններից դուրս ապրող համշենցիները համշեներեն (հայերենի Համշենի բարբառով-Ակունքի խմբ․) չեն խոսում։ Ռաշոտի շրջանում խոսվող լեզվի մասին բավարար գրառումներ, ցավոք սրտի, դեռևս չկան։ Համշենի լեզուն, մշակույթը ուսումնասիրող անձանց համար առաջնային ամենակարևոր խնդիրներից մեկը, անշուշտ, պետք է լինի այս շրջանում վերջին լեզվակիրների խոսակցությունների մանրամասն ձայնագրությունը: Իմիջիայլոց անհրաժեշտ…