Vağarşapat

Aziz Eçmiadzin Kilisesi’nin surlarının dışında, solda Aziz Gayane,

sağda Aziz Hıripsime kiliseleri, Şarden’in resmi, 1711 yılı

Vağarşapat şehriyle ilgili en eski verileri Ermeni Ararat Kırallığı hükümdarlarından II. Rusa (M.Ö. 685-645) tarafından yazdırılmış çivi yazıtlarından bize ulaşmıştır. Zvartnots Müzesi’nde korunan bu yazıtlarda II. Rusa’nın, İldaruni (Hrazdan) Nehri’nden kendi adını taşıyan bir kanal açtırıp su getirerek bağlar diktirdiği ve bölgeye Guarlini adını verdiği belirtilmektedir.

Ermeni kralı Yervand Kanaatkâr’ın (M.Ö. 570-560) damadı Vardges Manuk aynı bölgede, Kasakh Nehri yakınlarında bir yerleşim yeri inşa ederek Vardgesavan olarak adlandırır.

II. Tigran (Büyük Tigran, M.Ö. 95-55), Filistine gerçekleştirdiği akınlarından dönüşünde bir yahudi cemaatini Vardgesavan’a getirerek yerleştirir ve böylece bu yerleşim yeri ticari merkeze dönüşür.

Arşakuni Hanedanlığı’ndan I. Vağarş (117-140) Vardgesavan şehrini burçlarla donatılmış surlarla çevirir, şehri yeni evler ve kral sarayıyla genişletir, adını Vağarşapat’a çevirerek başkente dönüştürür.

Şehrin içkalesinde Anahit-Artemis tapınağı, kral sarayı, resmi binalar, garnizon, hapishane, hamam vb. binalar inşa edilir.

Şehir, güney tarafından Parkenpos anılan ve Kasakh Nehri’nin sularıyla beslenen derin bir kanal, güneybatıdan ise ölüm cezalarının infaz edildiği geniş bir bataklıkla korunmuştu. Surların dışında atölyeler, mezarlık ve güneş tanrısı Mihr’in tapınağı bulunmaktaydı. Bu tapınağın yerinde bugün, 618 yılında başpatrik (katolikos, Ermeni kilisesinin başı) Komitas A.Ağtsetsi  tarafından inşa edilmiş olan Aziz Hıripsime Kilisesi bulunmaktadır.

Tarihi fotolar,

Eçmiadzin’deki Aziz Gayane ve Aziz Hıripsime kiliseleri 19. yy. sonlarında

I. Vağarşak’ın ölümünden sonra Romalılar, Yemesay (Homs) hanedanı mensubu konsül Sohemos’u (140-161) Ermenistan kralı olarak tayin ederler. Sohemos, Ermeni tarihçilerin babası olarak kabul edilen Movses Khorenatsi (Khorenli) tarafından Tigran olarak anılmaktadır. Yeni kral Artaşat’ta hüküm sürer. Müttefik Ermeni ve Pers orduları kendisini ülkeden kovarlar. Romalılar, 162 yılında Artaşat’ı ele geçirip yıkar, 163 yılında ise Vağarşapat şehrinin savunma sistemini güçlendirerek şehri Kaynopolis (Yeni Şehir) adlandırır ve başkent ilan ederler. Sohemos, Roma’dan dönerek 185 yılına kadar hüküm sürer.

Arşakuni hanedanının çöküşüne kadar (428) Vağarşapat şehri başkent olarak kalır.

301 yılında Hıristiyanlığın Ermenistan’da devlet dini olarak kabul edilişinden sonra dini-kültürel ve ulusal açıdan şehrin önemi yükselir.

Eçmiadzin Ana Kilisesi                                        dini okulun girişi

301’de Aziz Grigor Aydınlatıcı tarafından Sandaramet tapınağı yıkılarak aynı yerde “Büyük Kilise” inşa edilir. Bu kilisenin inşası 303’te tamamlanır. Daha sonra bu kilise Aziz Eçmiadzin, şehir ise XIII.-XV. yüzyıllarından itibaren Eçmiadzin olarak adlandırılır. Aziz Grigor Aydınlatıcı’nın başpatriklik döneminde (302-325) başpatriklik makamı ve rahiplerin ikâmetgâhları inşa edilir, Yunanca ve Asurca öğretilen okullar açılır.

335 yılında, İran şahı II. Şabuh (309-379) tarafından kışırtılan Kuzey Kafkasya kabileleri Vağarşapat’a kadar ilerleyerek şehri işgal ederler. Ermenistan orduları komutanı Vaçe Mamikonyan 336 yılında şehri kurtarır. 368-369 yıllarında II. Şabuh, bir dizi şehirlerle birlikte Vağarşapat’ı da ele geçirir. Pavstos Püzant (IV. veya V. yüzyıl Ermeni tarihçisi) şehrin yıkıldığı, yerle bir edildiği ve on dokuz bin ailenin esir olarak götürüldüğünü belirtmektedir.

Ermeni alfabesinin yeniden hayata geçirilmesinden (404-405) sonra, ülkenin diğer şehirlerinde olduğu gibi Vağarşapat’ta da Ermenice okulları açılır.

Tanınmış tarihçi ve din adamı Ğazar Parpetsi (Parpili, 442 ?-IV. yüzyıl başları), Vağarşapat manastırı başrahibi (486-491) olarak yazımhane ve ilk kütüphaneyi kurar. Bu kütüphanenin zamanla zengileşen koleksiyonu daha sonra Yerevan Matenadaranı’nı (dünyanını en büyük el yazmaları koleksiyonu) oluşturmuştur.

 

Zvartnots kilisesi kalıntıları

 Kilikya Ermeni Krallığı’ın (1080-1375) çöküşünden sonra, başpatrikliğin artık eski başkent Sis’te (Kozan) kalmasının uygun olmadığından dolayı 1441 yılında Vağarşapat-Eçmiadzin’de Ermeni kilisesi kurallarına göre ulusal-dini büyük toplantı yapılır. Baş Makam, Dünya Ermenileri Başpatrikliği’nin yeniden Eçmiadzin’e yerleşmesine karar verilip I. Kirakos Virapetsi (Viraplı) başpatrik (1441-1442) seçilir.

1604 yılında Şah I. Abbas (1571-1629) Vağarşapat şehrine ve Aziz Eçmiadzin kilisesine büyük zarar verir. Ararat Ovası halkını İran’a tehcir ettirir. Halkı İsfahan’a yerleşik kılmak amacıyla Aziz Eçmiadzin katedralinin taşlarını tek-tek sökerek İsfahan’a taşımaya karar verir. 15 kutsal taş ve emanet büyük zorluklarla taşındıktan sonra (1615) projenin imkânsızlığını anlayarak niyetinden vaz geçer.

Ana Kilise’nin çan kulesinin yapımına 1654 yılında başlanarak 1658 yılında tamamlanır.

I.Simeon Yerevantsi (Yerevanlı) başpatrikin (1763-1780) çabalarıyla Eçmiadzin’de matbaa kurularak 1772 yılında ilk kitap “Ruhani Gezinti” basılır. Bundan dört yıl sonra ise kâğıt fabrikası kurulur.

1828 yılında Vağarşapat ve tüm Doğu Ermenistan, nihayi olarak Rusya’ya bağlanır.

Başpatrik IV. Georg Konstantunopolsetsi (Konstantinopelli, 1866-1882), Eçmiadzin matbaasını geliştirip, 1919 yılına kadar yayınlanacak olan başpatriklik dergisi “Ararat”ın (1868) yayınını başlatır. Eçmiadzin Müzesi’ni kurar. Aragadz Dağı (Alagyaz, Alagöz, Elagöz) Dağı’nın eteklerinde, Pürakan Köyü’nde başpatriklik yazlık konutunu (1873), Eçmiadzin’de ise öğrenci sayısının 1882’de 336’ya ulaştığı Georgyan Dini Okul’u (1874) inşa ettirir. Oşakan Köyü’ndeki, Aziz Mesrop Maştots’un kemiklerinin istirahat ettiği, Aziz Mesrop Kilisesi’ni (1879) restore ettirir.

1895-96 kırımları neticesinde Batı Ermenistan’dan binlerce göçmen Vağarşapat’a sığınır.

Yeni katolikosluk makamının mimari projesi,

mimar P.Zohrapyan-1910, iç restorasyon-1957-1962

1915’te, Osmanlı ordusunun Transkafkasya’ya yaptığı ileri hareket göz önünde tutularak 4000’in üzerinde el yazması Eçmiadzin’den Moskova’ya nakledilir. Sovyet rejimi döneminde bu elyazmaları tekrar iade edilir.

1916’da, Van Gölü’nün Ahtamar ile Ktuts adalarından ve Van’ın Varaga Manastırı’ndan (Yedikiliseler) Eçmiadzin’e 1526 el yazması nakledilir.

1918 mayısında, Sardarapat Muharebesi günlerinde Vağarşapat’ta gönüllü birlikleri teşkil edilir.

1939 yılında, Ermenistan Hükümeti’nin emriyle, Eçmiadzin’deki tüm el yazmaları Yerevan’a nakledilir ve 1959 yılında Yerevan’daki “Mesrop Maştots” Matenadaranı’na yerleştirilir.

Başpatrik I. Vazgen (1955-1994) döneminde Ana Kilise, Aziz Hıripsime ve Aziz Gayane kiliseleri temelden restore edilir, soykırım kurbanlarını anma anıtı inşa edilir.

1926’da, 46 dinadamı ve 95 dünyeviden oluşan 141 vekilin katılımıyla ulusal-dini toplantı yapılır. Bu toplantıda, diğer konuların yanında “Ermeni Kilisesi Tüzüğü hazırlamak” ve “Ermeni kilisesi birliğinin sağlamlaştırılması” sorunları da ele alınır.

1966 yılında, ilk Ermenice İncil’in yayınlanmasının 300’üncü yıldönümü büyük törenlerle kutlanır. Bu, 1500 sayfalık büyük “Voskanyan İncili” Amterdam’da, “Aziz Eçmiadzin” matbaasında, rahip Voskan Yerevantsi (Yerevanlı) tarafından basılmış, basım çalışmaları 2 yıl 7 ay sürerek 1668 yılında tamamlanmıştır.

1982’de Aziz Eçmiadzin’in “Hazinehane” müzesi kurulur.

29 eylül 1991’da başpatrik Vazgen, kutsadığı 6. Müron’u (kutsal yağ) “Bağımsızlık Müronu” olarak adlandırır. Başpatrikler, ilki seçilmelerinin hemen akabinde olmak üzere, her 7 yılda bir Müron kutsarlar.

1992’de, üçüncü Ermenistan Cumhuriyeti Hükümeti kararıyla Eçmiadzin şehri

yeniden Vağarşapat olarak adlandırılır.

Armen Kürkçüyan  http://ermeni.hayem.org/ermenice/mayraqaghaqner_uni.htm