1915’TEN ÖNCE DİYARBAKIR ‘DA ERMENİ OKULLARI

Diyarbakır’da Daha önce okl olarak kullaılmış ancak şimdi Ticaret Odası olarak kullanılan Eski Okul Binası

–1815 tarihinde Diyarbakır’da doğan,ve Diyarbakır’da papazlık yapan Episkopos MıgırdıçTigranyan 1864 tarihinde basılan kitabında;Diyarbakır merkezde 1800 Arekelegan Ermeni hanesi var.MıgırdıçTigranyan Dünyada ilk defa Kürtçe kitabın yazarıdır.Tigranyan Kürtçe kitabı Ermenice bilmeyen Ermeniler için yazmıştır. Ayrıca Tigranyan Diyarbakır’a bağlı Heyni(Hani) ve Lice kasabalarında birer Ermeni okulunu açtığını belirtmektedir.Bu kitaba göre 1860’lı yıllarda Diyarbakır’da 2 tane Ermeni İlkokulu bulunduğunu yazmaktadır.Bu iki Ermeni ilkokulunda; sabahtan öğlene kadar Ermenice ve Türkçe ders yapılıyor.Öğlenden akşam saat 18:00’a kadar  El sanatları ve zanaat öğreniyorlar.Yani Terzilik ayakkabıcılık,semercilik vb meslek dalları ile ilgili eğitim almaktadırlar.

İstanbul’da basılan 1885 tarihli Masis gazetesine göre; Birleşik Ermeni Derneği(MiatsalIngerutyun), taşrada Ermeni okulları açmak için çok çaba sarf eden bir kuruluştur.Bu dernek üyesi ve çalışanlarından Markos Natanyan: Diyarbakır’daki Ermeni Eğitim kurumlarının durumunu hiç beğenmediği, burada bulunan bir çok Ermeni okullarının durumu hiçte iç açıcı olmadığını ve tatminkar bir eğitimin verilmediğini belirtmektedir.  1880 tarihinde İstanbul’da kurulan Birleşik Ermeni Derneği(MiatsalIngerutyun),1895 Tarihinde Sultan Abdulhamit tarafından kapatılmıştır.

Ermeni Vilayetleri’nde, özellikle taşrada eğitim ve öğretimin yetersizliğini fark eden, Ermeni Patriği Balat’lı3. Garabed(1823-1831) 10 Temmuz 1824 tarihinde Ermeni Vilayetleri’ndeki, Ermeni cemaatlerine bir genelge göndererek tüm vilayetlerde esnafın finanse edeceği okullar açılmasını tavsiye etmiştir.Böylece Ermeni Vilayetleri’ninen ücra köşelerine kadar okullar inşa edilmeye başlanmıştır.

Bu dönemde Diyarbakır Vilayetinde çok sayıda Ermeni Okulu açılmıştır. Diyarbakır’daki Ortodoks ve Protestan Ermeniler, çocuklarını kendi cemaatlerinin okullarına gönderirken,Katolik Ermeniler,genellikle çocuklarını Latin okullarına göndermektedirler.VitalCuinet’e göre 1901-1902 yıllarında Diyarbakır vilayeti merkezinde Ermeni’lere ait 14 okul ve buralarda eğitim gören 1.749 öğrenci bulunmaktadır. 1913-1914 yıllarında Diyarbakır Sancağında okul sayısı 122, öğrenci sayısı 9.660 kişidir.

1870 Yılı başında Diyarbakır merkezinde 3 Ermeni,1 Protestan,1 Rum,1 Rum Katolik,1 Keldani,1Süryani ve 1 Yahudi Okulu, 1873 ve 1874’te Siverek’te 3 azınlık okulu, Hazro’da bir ErmeniOkulu bulunmakta idi.

Sultan 2. Abdulhamid’in tahta çıktığı 1876’dan 1900 yılı sonlarına kadar,Diyarbakır Vilayetini oluşturan Diyarbakır sancağında 3 rüşdi(ortaokul) derecesinde ibtidai(ilkokul),1 ibtidai(ilkokul),23 sıbyan(ilkokul), Mardin sancağında 1 ibtidai(ilkokul), 14 sıbyan(ilkokul), Maden sancağında ise 1 rüşdi(ortaokul) derecesinde ibtidai(ilkokul) ve 9 sıbyan(ilkokul)Ermeniokulu açıldı.

Vital Cuinet’e göre, 1890’lı yıllarda Diyarbakır vilayetinde yer alan Gayrimüslim okullarının tamamı ilkokul düzeyinde idi. Şehir merkezindeki sayıları 18 olan bu okullarda, 1146 öğrenci ve 36 öğretmen eğitim yapmaktaydı. Vilayet genelindeki Gayrimüslim okul, öğrenci ve öğretmen dağılımı ise aşağıdaki gibiydi.

 

 

Diyarbakır sancağında 113 okul, 4.772 öğrenci ve 129 öğretmen, Ergani sancağında 48 okul, 1.140 öğrenci, 59 öğretmen, Mardin sancağında 58 okul, 3.490 öğrenci ve 80 öğretmen mevcuttur.

1901 ile 1905 yılları arasında Diyarbakır’da 9, Siverek’te 4, Derik’te 2, Silvan’da 5, Lice’de 3, Mardin’de 7, Nusaybin’de 1, Cizre’de 1, Midyat’ta 4, Avine’de 1, Maden’de 2, Ergani, Palu ve Çermik kazalarında 3’er azınlık okulu vardır.

1.Dünya Savaşı öncesinde Diyarbakır merkezinde 95, Ergani’de 41Gregoryen Ermeni okulu tespit edilmiştir.

1912 Iydeli/İğdeli | Bartevian okulunun açılış töreni.

OKULLARIN RUHSATLANDIRILMASI

Osmanlı Devletinin gayr-i Müslimlere ait okulların açılmasını ruhsat alma şartına bağlanmasına ve bu uygulama ile söz konusu okulları denetim altında tutmak istemesine rağmen bunda pek başarılı olduğu söylenemez. 1894 yılında Osmanlı sınırları dahilinde 4572 okul bulunmakta idi. Bu okulların 4074 tanesi ruhsatsızdır. Aşağıdaki tablodanda anlaşılacağı gibi ruhsatsız okulların büyük bir kısmı Vilayet-i Sitte(Ermenistan’ın 6 büyük şehrinin Osmanlıdaki adı) ve kazalarında bulunan gayr-i Müslimlere ait okullardır.

Öğretmenlerin müzik derslerinde öğrettikleri şarkılarda da Sivas’a bağlı Divriği kasabasında Toros adlı öğretmen bu türden şarkı sözleri dağıttığı için cezalandırılmıştı.(H.Nazım Paşa,1994,s.40) Yine Van Başkale’de Ermeni Öğretmen DebbağyanEbkar Efendi’nin evinde bulunan zararlı evraklar arasında okullarda okutulmak üzere yazılmış şarkılar bulunmuştur. Bu olaydan sonra Ermeni okullarında şarkının kesin olarak yasaklanması konusunda Hakkari  Sancağı’na yazı gönderilmiştir.(BOA.DH.MKT,nr.1424/32)

Ermeni Patrikhanesince hazırlanıp 1894 yılında Maarif Nezaretince(Milli Eğitim Bakanlığı) Ermeni millet mekteplerinde okutulması uygun bulunan  146 kitabın tamamına yakını Ermeni yazarlar tarafından Ermenice dilinde yazılmıştı(BOA.Y.PRK.TKM.nr.30/50).

Kiliselerin bahçesine veya yanına inşa edilen Ermeni okulları genellikle, taştan birkaç katlı ve çeşitli hizmetler verebilecek büyük yapılardan oluşmaktaydı.Bu binaların bir bloğu kızlara , bir bloğu erkeklere tahsis edilmekte idi.

Katolik ve Protestan Ermeniler de kendi okullarını açmışlar. Diyarbakır’ın Hasırlı Mahalle’sinde bulunan, Ermeni Katolik Okulunun ilk ve orta kısımlarında sadece gündüz eğitimi veren kız bölümünün öğrenci sayısı 100 kişi idi. İlk ve orta okulun toplam eğitim süresi 6 yıldı. Okulun idareci kadrosunu oluşturan müdür,muallimler ve diğer personel Ermeni Katolik Cemaatindendi.

1840 yılından itibaren Avrupa’da eğitimini tamamlayan Ermeni öğretmenler ülkeye dönmeye başlaması ile birlikte eski eğitim sisteminde bir takım yenilikler yapılması uygun görülmüştür.

Avrupa’da eğitim almış Ermeni gençlerinin, Osmanlı Devletindeki okulların modernleşmesinde katkıları büyüktür. Devamlı gelişmekte olan Ermeni okullarında çağdaş eğitim sistemi ve teknikleri uygulanmaktaydı. 1860’lı yıllarda Van Yedi Kilise Ermeni Ziraat Mektebini açmışlardır.Bu okul Van’da Modern tarımın gelişmesinde büyük  katkı sağladığı gibi bölgenin fakir köylü çocuklarına eğitim imkanı da sunmuştur. Bundan dolayı devlet Yedi Kilise Ermeni Ziraat Mektebini maddi olarak desteklemiştir.(BOA.DH.İD.nr.190/22)

1886 yılında yayınlanan bir talimat ile cemaat okullarının denetiminde nelere dikkat edileceği belirtilerek , bu okullar üzerinde baskı arttırılmıştır. Osmanlı idaresi Ermeni çocukların devlet  okullarına kaydolması hedeflenmiş. Bunun için Adana,Harput,Erzurum,Van ve Diyarbakır Rüşdiye(Orta okul) ve İdadi(Lise) mekteplerinin ders programlarına Ermenice dersi eklenmiştir.(Somel,2007,s.78-92)

 

İstanbul’dan Diyarbakır vilayetine hitaben yazılan 31 Ocak 1875 tarihli yazıda Gayrimüslim okullarıyla ilgili şu ifadelere yer verilmişti: Babıali’den resmi ruhsat alınmadıkça Gayrimüslim milletlerin okullarınin açılışına müsaade edilmeyecek; ruhsatsız okullar var ise resmi izin almaları sağlanacak; okullerda okunan dersler takip edilerek zararlı şeylerin okutulması engellenecektir.

Bu emir doğrultusunda, Diyarbakır vilayeti dahilindeki Gayrimüslim okullarına ruhsatname verilmesi çalışmaları, ilk olarak 1893 yılında ve Vilayet Maarif (Milli Eğitim)Müdürü Mehmed Ali Ayni tarafından başlatıldı. Mehmed Ali Ayni, henüz ruhsatname almayan okulları ihtiva eden bir defter hazırlayarak, 3 Ağustos 1893 tarihli arizayla Maarif Nezareti’ne(Milli Eğitim Bakanlığı) takdim etti. Söz konusu tarihten 25 Eylül 1893  tarihine kadar 11 okula daha ruhsatname verildiği anlaşılmaktadır. Bu okulların tamamı sıbyan ve ibtidai derecesinde olup, 4’ü Protestan, 1’i Ermeni, 2’si Süryani Katoliği, 3’ü Ermeni katoliği ve 1’i Süryani Kadim milletine aitti. Birçoğu ait oldukları millet ve mezheplerin kiliseleri dâhilinde veya civarında faaliyet gösteren söz konusu okullardan bir kısmının açılış tarihi 1600’lü yılların sonuna kadar gitmektedir. Örneğin, Mardin’de eğitim yapan 3 yıllık erkek sıbyan(ilkokul)okulunun talebe mevcudu 140 olup, açılış tarihi  1695/1696’dır

Vilayet dâhilinde, 4 Ekim 1893  tarihine kadar ruhsatname verilen Gayrimüslim okullarının sayısı 30’u buldu. MaarifMmüdürüne göre, şimdilik ruhsatsız kalan okulların çoğu nahiyelerde bulunan gayet adi ve önemsiz bir takım sıbyanokulları olup, bunlar da muallimleri celbedilmek suretiyle en kısa zamanda ruhsata bağlanacaktı.

Yine Maarif Müdürü Mehmed Ali Bey’e göre, bu ruhsat işinin süratle sonuçlanmamasının en büyük sebebi, birçoğu vilayetin bağlı bölgelerinde bulunan okul muallimlerini vilayet merkezine getirmekteki zorluktur. Yoksa mahalli hükümet veya maarif komisyonları resmi ruhsat verebilselerdi, şimdiye kadar ruhsatsız hiçbir okul kalmazdı.

Vali Sırrı Paşa zamanında (1890-1895), Diyarbakır merkezi ile bağlı bölgelerde bulunan Gayrimüslim okullarından 42 tanesine ruhsatname ve 68 öğretmene de şehadetname(Diploma) verilmiştir.

VitalCuinet’e göre, özel sadakalar ve bağışlarla ayakta kalan Diyarbakır’daki Gregoryen Ermeni okullarında eğitim bu cemaatin kendi kilisesi tarafından verilmektedir. Temel eğitimin verildiği bu okullarda dil Türkçe ve Ermenice’dir.  Katolik Ermeniler, çoğunlukla erkek ve kız çocuklarını iyi bir eğitim veren Latin okullarına gönderiyorlardı. Bu okullarda eğitim Ermenice, Türkçe, Fransızca ve İngilizce olarak dört Fransisken rahibesi tarafından verilmekteydi. Protestan Ermeni okullarının ise dini bakış açılarının dışarıda tutulduğu vasat bir temel eğitim programları olup, eğitim kadrosu pedagojik açıdan yetersizdi. Öğretim dili Ermenice, Türkçe ve İngilizce idi.

Diyarbakır’daki Yahudi kızların eğitimleri en ilkel olanıydı. Azıcık okuma yazma, sayı sayma ve dikişten başka hiçbir şey öğretilmiyordu. Öğretim dili ise yabancı söyleşilerle karışmış bir İbranice idi.

New York Harald Gazetesi’nin Anadolu vilayetleri muhabirlerinden MösyoVitman’ın gazeteye yazdığı 17 Aralık 1897 tarihli mektupta, Ermenilerin, okullarında serbest olarak eğitimlerini yapmakta oldukları; Protestan misyonerlerin Ermenileri mezhep değiştirmeye sevk ederek şimdiye kadar 27.000 Ermeni nüfusu Protestan yaptıkları beyan edilmekteydi.

Vilayet dahilindeki Gayrimüslim okulları her yıl belirli zamanlarda teftiş edilmekteydi. Mesela, 1898 yılı teftişinin, yılın son ayı olan Şubat’ta yapıldığı ve teftiş hakkında Maarif Nezareti’ne(Milli Eğitim Bakanlığı) bilgi verildiği görülmektedir

Osmanlı ülkesinde bulunan bütün Ermeni okullarında okutulacak kitap ve dergiler, 1894 yılı başlarında Patrikhanece seçilip Encümen-i Teftiş ve Muayene tarafından tedkik edildikten sonra kabul ve tasdik edildi. Sözü edilen kitap ve dergilerin isimleri matbu defter şeklinde tanzim edilerek vilayet merkezleri ile sancak ve kaza maarif komisyonlarına gönderildi. Böylece, bundan sonra, vilayet dahilinde bulunan Ermeni okullarında, bu defterde isimleri  yer alan kitap ve dergilerin dışında başka kitapların okutulmasına müsaade edilmeyecekti. Bu husus, diğer Gayrimüslim okulları için de geçerliydi. Mesela, Diyarbakır Maarif Müdürü’nün 30 Kasım 1910  tarihli  tahriratına verilen cevapta, Gayrimüslim ibtidai ve tali okullarında, iktisadi sınıflar arasında soğukluk ve düşmanlık telkinine, çocukların mensup olduğu cemaatlerin mezhep akidelerine ve medeniyet ananesine muhalif fikirlerin neşrine; Sosyalizm, Komünizm ve Anarşizm ile ilgili bir takım siyasi emellerin talim ve terbiye ile çocuklar arasında yayılmasına meydan verilmesine itina gösterilmesi gerektiği ifade edilmekteydi.

Anadolu’nun ekser vilayetinde ve özellikle Diyarbakır, Van, Bitlis ve Ankara vilayetine bağlı Yozgat ve havalisinde 1880’lerde Ermenilerden pek çok nüfus Katolik mezhebini kabul etmişti. Bu nedenle, sözü edilen vilayetlerde yeniden okul inşası için Katolik Ermeni piskoposlarına devletçe yardım edilmesi, Ermeni Katolik patriği tarafından talep edildi. Patriğin talebi Meclis-i Vükela’da görüşülerek, İstanbul Rum Patrikhanesine verildiği gibi, Ermeni Katolik okullarına yardım amacıyla bir defaya mahsus olmak üzere Padişahın hediyesi olarak hazine-i celileden 300 liranın Ermeni Katolik patriğine verilmesi uygun görüldü.

Bitlis, Mamuretülaziz(Harput) ve Diyarbakır vilayetleri ile bağlı bölgelerin ahalisinden olan Süryaniler de Ermeniler arasında göçe tabi tutulmuş; Patrikhane ve Manastırlarının geliri tamamen kesilmişti. Bu nedenle, daha önce hükümetçe nakden yapıldığı oranda yeni bir yardımın yapılması, Süryani Patrikliği’ninDersaadetVekaleti’nden talep edildi. Bu talebi değerlendiren Meclis-i Vükela, sözü edilen müesseseler ile okulların ihtiyaçlarının karşılanması için Dahiliye Nezareti’nin(İçişleri Bakanlığı) örtülü ödeneğinden 2.000 lira verilmesini

10 Şubat 1919 tarihli kararla kabul etti.

  Bitis yakınındaki Khntsorkin.Ignadeus Boghosian  köy okulundaki öğrencilerle birlikte.

Bazı vilayetlerinden bulunan Gayrimüslim okulların gelirleri masraflarına kifayet etmemekte idi. Bu nedenle, sözü edilen okulların  yararına, bu okulların bulunduğu kasaba ve köy ahalisinden sanat ve ticaretle uğraşan bazı kişi ve cemiyetler tarafından İstanbul’da tiyatro, balo ve piyango tertiplemek gibi vesilelere öteden beri teşebbüs olunmaktaydı. Ancak, söz konusu okulların varlığı ve talebe adedi, yıllık gelir miktarı, gelir ve gider arasında bir denge olup olmadığı, yardıma ihtiyacı olup olmadığı, bu cemiyetler tarafından yapılan  etkinlikler vasıtasıyla toplanan meblağın yerine sarf edilip edilmediği ve konuda bir suistimal olup olmadığı bilinmemekteydi. Bu durum, tereddüt ve şüphelere yol açtığından bu gibi okulların müdür ve kurucuları ile kilise cemiyetiöncelikle bulundukları köy ve kasaba veya memleketin Maarif komisyon ve müdürlerine müracaatla meşru maksatlarına dair mahalli hükümetlerinden mazbata  almaları ve Maarif Nezareti’ne göndermeleri gerekmekteydi; aksi taktirde istekleri kabul edilmeyecekti. Ayrıca, resmi ruhsatname almayan okuller için bu tür etkinliklerin düzenlenmesine izin verilmeyecekti.

Bu çerçevede, 1893 yılı başlarında Ermeni okulları yararına balo ve tiyatro düzenlemek için istek yapıldı ve bu istek kabul edildi. Ancak, mahalli hükümetler, okullarım gelir-gider durumu ile yukarıda belirtilen hususların yanı sıra, muallim ve muallimlerin isim ve şöhretlerini , hangi devletin tebasından olduklarını, şehadetnameli(Diplomalı) takımdan ve sadakat ve istikamet erbabından olup olmadıklarını; ne gibi kitap, dergi ve dil üzerine  düzenleme yapıldığını detaylı olarak tedkik edecek ve İstanbul’a bilgi verecekti.

Vilayet-i Sitte dahilinde rüştiye(Ortaokul)dercesinde bulunan Gayr-i Müslim Okullarına Osmanlıca öğretmek için muallimler tayin edilerek, maaşlarının her vilayetin maarif tahsisatından verilmesi, iradeyi senniyegereği,Maarif nezaretinin 16 Mayıs 1896 tarihli tezkiresiyle Vilayet Maarif müdürlüklerine bildirilmişti. Bu sayede söz konusu okullerda Müslüman birer muallim bulundurarak, bu okulların teftişi kolaylaşacaktı. Bu emir doğrultusunda , Diyarbakır’da bulunan Ermeni, Keldani ve Süryani Okulları ile Palu Ermeni okuluna aylık 120 kuruş maaşla birer Osmanlı Dili Öğretmeni tayin edildi.

Gayri Müslim hususi okullarının “Lisan-i OsmanîMuallimlikleri”(OsmanlıDili Öğretmenlikleri) maaşı 1913 mali yılı sonuna kadar umumi bütçeden karşılanmaktaydı. Ancak söz konusu maaşın, bu tarihten itibaren Vilayet hususi bütçesinden karşılanması kararlaştırıldı.Bunun üzerine Diyarbakır Maarrif Müdürlüğü(Diyarbakır Milli Eğitim Müdürlüğü) ve Vilayet Encümeni,1914 mali yılı Osmanlı Dili Öğretmenleri maaşının,Vilayet dahilinde bulunan diğer okulların muallim maaşlarından bu yılın sonuna kadar tasarruf edilecek meblağdan karşılanmasını teklif etti. Bu teklif ,6 Eylül 1914 tarihli irade ile kabul edilerek, 1914 mali yılı vilayet hususi bütçesinin maarif kısmının çeşitli fasıl ve maddelerinden24.000 kuruşun indirilmesine ve “Okulu Hususiye Lisan-ı Osmani Muallimleri Maaşı” adıyla yeniden açılacak ikinci maddeye nakledilmesine müsaade etti.

Yukarıda belirtildiği gibi, Diyarbakır vilayetinde çok sayıda azınlık okulu açılmıştır. Ancak, bu okulların tamamıyla alakalı ayrıntılı bilgilere ulaşılamadı.. Bu nedenle, sadece haklarında extra bilgi edinilen bazı okullara detaylı yer verilecektir. Bu okulların Başlıcaları şunlardır.

Diyarbakır Taşnaksutyun Ermeni Okulu

  1. Meşrutiyetin ilanından sonra gizli Ermeni Komitaları(Partileri) yasal hale getirilip kulüpleri açılınca Eğitim alanında okullarda açmışlardır. Diyarbakır merkezde açılan bu okulun açılış tarihi tam olarak bilinmemekte dir. Okulun 1912 yılı Nisan ayında eğitim faaliyetine devam ettiği anlaşılmaktadır. Sasun’lu öğretmen, yazar, siyasetçi GaroSasuni’nin bu okulda öğretmenlik yaptığı anlaşılmaktadır.

Diyarbakır ProtestanErmeni Rüşdiye Okulu(Orta Okul)

1851 yılında Amerika’lıGeorge  W.Dunmore ve eşi Susan W.Dunmore, Misyonerlik faaliyetleri için Diyarbakır’a gönderilmiştir. Bu kişilere daha sonra AugustusWalker de katılmıştır. Bu grubun Misyon faaliyetleri sonucunda ; 1864 yılında Diyarbakır genelinde misyoner okul sayısının 6’ya ulaştığı,buradaki öğrencilerin sayısının da 178 olarak kayıtlara geçmiştir.1853 tarihinde Diyarbakır’da Ermeni Cemaatinden oluşan Diyarbakır Protestan Ermeni Kilisesi Kurulmuştur. 1859 tarihi sonucunda Ermeni’lerden 61 kişi Protestan mezhebine geçmiş oldu. Diyarbakır’dan ayrılan İngiliz Konsolosu W.R.Holmes’in, Yiğit Ahmet Maahallesinde bulunan evi,  ibadet ve eğitim amaçlı kullanılmak üzere misyonerlerce 1000 dolara satın alınıp Diyarbakır Protestan Ermeni Kilisesi’ne dönüştürüldü. Protestan Ermeni Kilisesinin bir bölümüde Diyarbakır Protestan Ermeni Okulu olarak kullanıldı. 1 Mayıs 1893 tarihinde, mesul müdür  Mardiros Efendi adına Ruhsat verilmiştir. Okulların faaliyet ve açılış tarihlerinin farklı olması; Ermeni okullarının çoğunluğu ruhsatsız faaliyet gösterdiklerinden dolayı resmi açılış tarihleri yani Ruhsat verilme tarihleri biri birileri ile uyuşmamaktadır.

Diyarbakır Protestan Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul)  binasının civarında bulunan Mescid-i Şerif 8 adet dükkan, İngiliz Konsolos Tercümanı AgopÇıracıoğlu tarafından 1856 yılında yıktırılarak okul binasına eklenmiştir.1000 dolara satın alınan İngiliz konsolosun evinin bir parçası olan bu dükkanlar ve Camii Şerife giden suyu da Kilise ve okul tarafından kullanılması  Cami-i Şerif vakfı yöneticileri ve Kaymakam tarafından Mahkemeye intikal etmiştir. Mahkeme , Protestan Ermeni RüşdiyeOkulu arsasına ilave edildiğine karar vererek, dükkanların tekrar eskisi gibi inşa edilmesini ,Camii Şerife ait olduğu belirtilen çeşme suyununda tekrar camii şerife yönlendirilmesine karar vermiştir. Ayrıca Camii Şerifin olduğu ve Müslümanların yaşadığı mahalle içerisine Kilise ve okul inşaatı yapılmayacağına karar vermiştir.

19 Mart 1905 Tarihinde Okulun Osmanlı Müslüman bir mesul müdürü ve dört öğretmeni mevcut olup, okulda öğrenim gören Müslüman çocukları yoktu.1907 yılına kadar Osmanlı’ya bağlı görünen Diyarbakır Protestan Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul) Bu  tarihten itibaren Amerikan himayesinde bir okul olarak faaliyet göstermiştir.

Diyarbakır Vilayet Salnamelerine kayıtlarında görülen, Diyarbakır Protestan Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul)  Öğretmen ve Öğrenci durumu:

1870 yılında Resmi öğretmen atanmamış, 30 öğrenciyePsikoposTomas Efendi bu görevi, yani öğretmenlik yaptığı kayıt edilmiştir.

1873 yılında 30 öğrenci mevcudu bulunan okula Mustafa Naci Efendi Müdür olarak tayin edilmiştir. Müdür yardımcılığını SarkisEfendi , Osmanlı Dil Öğretmenliğini de Mıgırdıç Efendi yapmıştır.

1877 yılında okul müdürlüğünü Tomas Efendi Yapmıştır.

1898 Tarihinde 75 Erkek -55 Kız öğrenci,

1899 Tarihinde 58 Erkek-23 Kız,

1901 yılında, 65 Erkek-30 Kız öğrencinin Öğrenim gördüğü kayıtlara geçirilmiştir.

Diyarbakır Protestan Ermeni Kilisesi ve bitişiğinde harap olmuş  Okullarının Bu günkü hali(2015 tarihinden itibaren bu mahalleye giriş yasak) Foto: Garod Sasunian-Şubat-2019

 

Diyarbakır Protestan Ermeni İbtidaiOkulu (İlk Okul)

Diyarbakır Protestan Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul) ile aynı adreste ve Kilisenin avlusunda bulunan başka bir bölümde faaliyet gösteren okul nezaman açıldığı bilgisine ulaşılamamıştır. Ancak bu okulun Resmi Ruhsatlı olduğu tespit edilmiştir.

Diyarbakır Gazetesinin (1894-1900) bir sayısında, 1899-1900 ders yılı genel sınavların ve sınav neticesinde gerçekleştirilen ödül dağıtım töreninin yapıldığı yazıldığı görülmektedir.Haberde;

Protestan çocukları ve öğretmenlerinin  hal ve hareketlerinin önemine dikkat çekilmiştir. Ayrıca sınava giren öğrencilere Milli Eğitim Nizamnamesine uygun olarak, çıkan sonuca göre belgeleri verilmiştir.

Diyarbakır Surp Gragos Ermeni Kilisesi

Küçük Kilise Rüşdiye  Okulu(Orta Okul)

Küçük Kilise Ermeni Okulu olarak bilinen bu okul, SurpGragos Kilisesinin doğu tarafında 2 katlı bir bölümde faaliyet göstermekte idi. Bu okulun kesin yapılış tarihi bilinmemektedir. Maarif Salnamelerinde; 3 Mayıs 1893 tarihinde okulun mesul müdürü Keşiş Artin Efendi adına ruhsat verildiği görülmektedir. Ayrıca Diyarbakır Vilayet Salnamelerind ; 1903 ile 1905 yılları arasında okulun Osmanlı dil öğretmeninin Mustafa Efendi olduğu görülüyor.

1898 yılında:265, 1899’da 215, 1901’de 245 Erkek öğrenci Küçük Kilise Rüştiye okulunda eğitim görüyordu. Diyarbakır Milli Eğitim Müdürü Hüseyin Celal Bey’in Milli Eğitim Bakanlığına gönderdiği 16 Mart 1898 tarihli yazışmada; 1897 Şubat ayında Küçük Kilise Rüşdiye(Orta Okul) Okuluna yapılan teftişte, öğrenci mevcudu 350 iken, bu yıl 600’ ulaştığının tespit edildiği belirtilmektedir. Bu durum, öğrenci sayılarının sağlıklı olarak kayıt altına alınmadığı veya yansıtılmadığı görülmektedir.

Diyarbakır SurpGragos Ermeni Kilisesi Küçük Kilise RüşdiyeOkulu(Orta Okul) 1915 yılına kadar eğitim faaliyetlerini sürdürmüştür .Ancak 1915 tarihinden sonra okulun açılmasına izin verilmemiştir. 1915’ten sonra arta kalan Ermeni nüfusunun sayısının azlığı nedeni ile bu okul onarılıp Kilise olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Surp Sarkis(Hızır-İlyas) Kilisesi Ermeni Okulları(Okulları)

Ermenilerin yaşadığı önemli merkezlerde 1894-1895 tarihlerindeki meydana gelen provaksiyonel  olaylarda, SurpSarkisKilise’si de nasibini almıştır. 1895 yılında Kilise yakılmıştır. Bu esnada Kilise bünyesindeki okullarda harap olmuştur. 2 Ağustos 1899 tarihli bir belgede, Kilise ve bünyesindeki okulların tamiri için ruhsat verildiği yazılmaktadır.

Diyarbakır Ali Paşa Mahallesinde bulunan SurpSarkis Kilisesi bünyesinde 1 Sıbyan(İlköğretim), 1 İptidai(İlkokul) ve 1 de İnas Okulu(Kız Okulu) Mevcuttu. Bu okulların açılış tarihleri bilinmemektedir. SıbyanOkulu için; 2 Nisan 1893 tarihinde ruhsat verilmiştir. İbtidaiOkulu için 9 Ekim 1893 tarihinde Ruhsat verilmiştir. İnas Okulu adına Ruhsat verilmemiştir. diğer Ermeni okulları gibi , SurpSarkis Ermeni Sıbyan ve İbtidai Okullarının da 1899-1900 ders yılı Türkçe Dili İmtihanları yapılarak, öğrenci ve eğitim kadrolarının başarıları takdir görmüştür.

Diyarbakır SurpSarkis Ermeni Kilisesi ve Okulları(2019)Foto:GarodSasunian

Diyarbakır Ermeni Özel Terrakki Okulu(Yüksek Okul-Lise)

Diyarbakır Şeyh Matar Mahallesi, Şeyh Matar Sokak 26 numaralı binada faaliyet göstermiştir. Lise düzeyinde Erkek çocukları için eğitim veren bu okul gündüz eğitim vermekte idi. Öğrenci sayısı 500 kişi idi.6 yıl süre ile eğitim verilecek. Belediye tabibliğinden alınan rapora göre okul binası yeterince dayanıklı ve sisteme uygundu.

Okulun Ruhsatı OhannesTerziyan Efendi adına yapılmıştı. Özel Terrakki okulu idareci ve eğitim kadrosunun tamamı Diyarbakır’lı Ermenilerden oluşuyordu. Okulun Mesul Müdürü ve Öğretmeni, Beyrut Amerikan Koleji Mezunu Doktor Ohannes>Terziyan idi. Ders Nazırı MihranPastaciyan, Muhasebecisi, BedrusSerkaryan, Öğretmen Papazyan Diyarbakır Maarrif idaresinden mezun, bir diğer öğretmen MihranBesteciyan Harput Amerikan Koleji Mezunu idi.

Okulun açılacağı 1910 yılında birinci,ikinci ve üçüncü sınıflardan oluşuyordu. İlk etapta sadece 3 öğretmen ile ders yapılacaktı.

Okulda okutulacak Kitap ve mecmualardan bazıları şunlardı:

Birinci Sınıfta: Türkçe dersi, Hesap dersi, Eşya Dersi.

İkinci sınıfta;  Edep dersi, İngilizce dersi, hesap dersi.

Üçüncü sınıfta: Muhtasar Dersi, Usul Defteri Dersi, Hesap Dersi, Genel Coğrafya Dersi, Genel Tarih Dersi, Mezhepler Tarihi Dersi.

Dördüncü sınıfta: Cebir Dersi, Genel Tarih, Tabiat Dersi, Nebatat Dersi, Mezhepler Tarihi Dersi.

Beşinci Sınıfta: Osmanlı Edebiyatı Dersi, Geometri Dersi, Meşrutiyet Dersi, Kimya Dersi, Hayvanat Dersi, Mantık Dersi, Astronomi Dersi, Ceza Kanunu Dersi, Yargı Usulleri Dersi,

Altıncı Sınıfta: Osmanlı Edebiyatı Numuneleri Dersi, Felsefe Tarihi Dersi, Tarihi Felsefe Dersi, Mezhepler Dersi, Psikoloji Dersi, Çocuk Terbiyesi ve Felsefesi  Dersi, Jeoloji  Dersi, Medeni Kanun Dersi. vb, vb…

Diyarbakır Milli Eğitim Müdürlüğü’nün 31 Ağustos 1910 tarihli, üst makama gönderilen yazı gereği, dört bölümde yazılan 44 adet Ermenice İngilizce dillerinde matbu kitap ve dergiler ilgili komisyon tarafından incelendikten sonra , Osmanlı Devleti Kolejlerinde okutulan kitaplara uygun olduğu 5 Eylül 1910 tarihli rapor ile onaylanmıştır.

Bu okulun bina durumu, idare ve eğitim kadrosu, ders kitapları öğrenci sayısı gibi konuları Diyarbakır Milli Eğitim Müdürlüğü ve Diyarbakır Vilayeti İdare Meclisi tarafından uygun görülmüştür. Bu okula Ruhsat verilmesi için Milli Eğitim Bakanlığına takdim edildi. Ancak Milli Eğitim Bakanlığı ile diğer makamlar arasında yapılan olumlu yazışmalara rağmen 8 Ocak 1911 tarihine kadar Ruhsat alabilmek izni çıkmadı. Bu nedenle Milli Eğitim Bakanlığı Sadarete hitaben 5 Ağustos 1911 tarihli ikinci bir tezkere hazırlandı.Mesele Meclise intikal edildi. Burada Mazbata hazırlandı. Mazbata 30,5 kuruş pula tabi olduğunda, pul bedeli okul sahibinden tahsil edilip, Milli Eğitim Bakanlığına haber verildi.

Diyarbakır Ermeni okullarından biri 2015 tarihine kadar Yavuz Selim İlkokulu Olarak kullanılmakta idi.Bu gün Yasaklı mahallede kullanılmamaktadır.

Özel Ermeni Katolik İnas Okulu(Kız Okulu)

Diyarbekır’da Hasırlı mahallesinde yer al an 5 numaralı hanede açılması planlanan okul, ibtidai ve rüşdi(İlkokul ve Ortaokul) derecesinde ve Ermeni Katolik cemaatinin kız çocuklarına mahsus olacaktı. Gündüzlü olarak eğitim verecek okulun talebe mevcudu 100, tahsil müddeti ise 3 yıl ibtidai(ilkokul) ve 3 yıl da rüşdi(ortaokul) olmak üzere 6 yıl olarak tasarlanmıştı. Fakat şimdilik üç sınıflı ibtidai(ilkokul) olarak tesis edilmişti.Yapılan muayene ve inceleme sonucunda okul binasının hıfzıssıhhaya uygun ve aynı zamanda yeterince dayanıklı olduğu anlaşılmıştır. Okulun idare ve eğitim kadrosu aşağıdaki şekilde olacaktır:

Bir dönem Latin kilisesi olarak ta kullanılan ,Bir dönem de Katolik Ermeni okulu olarakta kullanılan, 1915’ten sonra Süleyman Nazif İlkokulu . Bu Okul 2015 tarihinden sonra kullanılmamaktadır.Yasaklı mahalle içerisindedir.

Özel Ermeni Katolik İnas Okulu(Kız Okulu) İdare ve Eğitim Kadrosu Şu şekildedir:

Mesul Müdire(Bayan) SüremelyaBabayan; İstanbul 1861doğumlu,İstanbul Ermeni Katolik Rahibe Okulundan Mezun,

Baş Muallime(Baş(bayan) öğretmen) SürmadelenSavaciyan 1879 İstanbul doğumlu, İstanbul Ermeni Katolik Rahibe Okulundan Mezun,

Muallime(Bayan Öğretmen) KalemanitenKöyliyan 1882 Merzifon Doüumlu, İstanbul Ermeni Katolik Rahibe Okulundan Mezun,

Mubassıra(Bakıcı Bayan) LusibeBağcıyan Urfa 1890 doğumlu.

Okulun açılacağı 1911 sadece 3 yıllık ibtidai(İlkokul) kısmı teşekkül edilebileceğinden, Tablo 68’de görüldüğü gibi ilk etapta bir müdire var ve iki muallime ile iktifa edilecekti. Mubassıranın dışında, müdire ve iki muallimenin, İstanbul’dan gelen Ermeni Katolik PiskposuEnteryasil Efendi ile birlikte geldikleri; müdire ve iki muallimenim okulten henüz yeni mezun oldukları ve herhangi bir kötü hallerinin tespit edilemediği Polis Müdüriyeti’nden ifade edilmiştir.

Okul idaresi tarafından hazırlanan cetvelde; okulte okutulacak kitap ve risalelerin isimleri, hangi fenlerden bahsettikleri, hangi dilde yazıldıkları, yazarlarının kimler olduğu, nerde ve hangi  tarihtetab’edildikleri ifade edilmekteydi.

Okulda okutulacak kitap ve risaleler şunlardı; elifba, akaid-i diniye,musavver muhtasar tarih-i mukaddes; Fransızca gramer, musavver Fransızca kıraat kitabı (Birinci ve İkinci Kısım), kıraat kitabı(Birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü kısım), coğrafya(İkinci  sene ibtidaisine  mahsus) ve lisan-ı Osmani.

Ermenice, Türkçe ve Fransızca dillerinde yazılan söz konusu kitap ve risalelerin okutulmasında herhangi bir mahzurun olmadığı, Maarif muayene memurunun 28 Kasım 1910 ( 15 Teşrinisani 1326) tarihli müzekkeresinde zikir ve beyan durumu olmuştur.

Okulun bina durumu ve tesis şartı, idare ve eğitim kadrosu, ders kitapları talebe adedi ve tahsil müddeti Diyarbekir Maarif Müdürlüğü ile Meclis-i İdare-i Vilayet tarafından münasip görülerek açılış için ruhsat verilmek üzere Maarif Nezareti’ne takdim edildi. Mesele, Maarif Nezareti’nin 19 Mart 1911(6 Mart 1327) tarih ve 6/236 numrolu tezkiresiyle Şura-yi Devlet’e havale edilerek Maliye, Nafia ve Maarif Dairelerinde mütalaa edildi. Yapılan değerlendirme sonucunda;  ‘’okul olarak kullanılacak hanenin vergi ve rüsum-ı sairesi eskisi gibi mutasarrıfı tarafından verilerek, açılışında Maarif-i UmmiyeNizamnamesi’nin bu gibi hususi okullere dair olan 129. Maddesi hükmüne riayet edilmek üzere, söz konusu hanenin okul olarak kullanılmasında herhangi bir mevzu herhangi bir mahzur olmadığı’’ kararlaştırıldı.Bu karar, 16 Mayıs 1911(17 Cemaziyelevvel 1327) tarihli irade ile tasdik edilerek okulun açılışı için Suramelya Hanım’a ruhsat ve gereğinin yapılması için 23 Mayıs 1911 (10 Mayıs 1327) tarihinde Diyarbekir vilayetine yazıldı.Hazırlıkların tamamlanmasıyla birlikte, Vali Vekili, Vilayet Ordu Komutanı, Tahrirat ve Maarif Müdürleri ile mülki ve askeri erkân, farklı cemaat reisleri ve sair zatların hazır bulundukları görkemli bir törenle 9 Temmuz 1911(26 Haziran 1327) Pazar günü okulun açılışı yapıldı ve çeşitli nutuklar okundu. Ayrıca, okulun mükemmel bir şekilde vücuda gelmesinde emeği geçen Ermeni piskoposu Andriyas ve KazazyanOhannes Efendi ile sair kişilerin teşekküre layık oldukları ifade edildi.

Diyarbakır SurpKevork Katolik Ermeni  Kilisesi ve Okullarının Bugünkü hali (Bu mahalleye 2015 tarihinden itibaren giriş yasaktır)Foto:GarodSasunian

Özel Ermeni Kız İbtidai(İlkokul)Okulu

Özel Ermeni Kız İbtidai(İlkokul)Okulu Diyarbakır’ın Hasırlı Mahallesi adresinde Ermeni kız çocuklarının eğitim ve öğretimi için açılmış olup, İlkokul düzeyindedir. Okulun kurucusu olan Sarkis kızı Arakis(Araqsi) tarafından verilen dilekçede, söz konusu okulun resmi ruhsata bağlanması talep edilmiş ve gerekli olan kanuni işlemler ikmal edilerek Vilayet İdare Meclisi’nin 28 Mayıs 1912 tarihli karaı ile ruhsatname verilmiştir.Sarkis kızı Arakis(Araqsi)’nin kız kardeşi olduğu anlaşılan Sarkis kızı Arusyan bu ruhsatnamede, Özel Ermeni Kız İbtidai(İlkokul)Okulunde öğretmen olarak gösterilmiştir.Bu okul ruhsat alabilmesi için, mazbata düzenlenmiş ve pula tabi olmuştur.Bu nedenle, sözü edilen mazbata için”Hicaz Demiryolu yapımı için yardım verilmiştir.”1 adet gümüş Mecidiye ile pul tebliği olan sikkeden 10 kuruşun seri bir şekilde gönderilmesi için Diyarbakır Vilayetine bildirilmiştir.

Elişi derslerinde öğrenim gören öğrencilerin, Mezire’deki Ermeni yetim kızlarının, misyonerler tarafından Almanya’da satılan elişleri. Buradan elde edilen gelir yetimhanenin ihtiyaçlarını karşılamak için kullanılırdı.

Ermeni kız okulunda öğrenim gören öğrenciler,öğretmenler ve okul personelleri(Bu fotoğraf nerede çekildiği belli değil)

Ermeni İbtidai Okulu(ilkokul)

Diyarbakır’ın Mirza Mahallesinde Muhtelif cemaatlerin çocukları için DikranKunduraciyan Efendi Tarafından bir okul açmak amacıyla ruhsat talebinde bulunmuş ve bu isteği Milli Eğitim Bakanlığı’nca 2 Mayıs 1911 tarihli tezkire ile Sadarete iletilmişti. Milli Eğitim Bakanlığı’nın 13 Temmuz 1911 tarihli ikinci tezkire üzerine, Konu Şura-i Devlete (Devlet danışma kurulu) intikal ettirilerek burada görüşüldü ve mazbata müsvedesihazırlandı.Müsvedenin pula tabi olması nedeni ile, pul bedelininokul sahibinden alınarak gönderilmesi için Milli Eğitim Bakanlığına 25 Ağustos 1911 yılında haber verildi.

Silvan Protestan Ermeni Okulu(Okulu)

Diyarbakır’a bağlı Silvan Kazasında Protestan Ermeni Cemaati için bir kilise ve bir okulun inşasına izin verildiği, 29 Kasım 1903 yılına kadar bir vesikadan anlaşolmaktadır.

Palu Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul)

Palu Ermeni RüşdiyeOkulu(Orta Okul) Palu Kazasının merkezinde yer almakta olup, 1866/1867 yılında açıldı. Okulun 1903 yılına kadar ruhsatsız eğitim verdiği tespit edilmiştir.

Okulun Osmanlıca dili, Arapça ve Farsça öğretmenliklerine atanan Mehmet Efendi’nin 150 kuruş maaş ile 19 Kasım1892 tarihinde göreve başladığı anlaşılmaktadır. 1903 ile 1905 yılları arasında ise Osmanlı Dili öğretmenliğini İsmail Hakkı Efendi yapmıştır.

1898 Tarihinde Okulun öğrenci sayısı 85, 1899’da 63 ve 1901’de 62 erkekten oluşmaktadır.

Çüngüş Ermeni Mektebi(Okulu)

Diyarbakır’a bağlı Çüngüş Kazasında açılan okulun açılış tarihi ve ruhsatname alıp almadığı bilinmemektedir. Çüngüş Ermeni Okulu daha çok devlet aleyhinde yürütülen zararlı faaliyetleri ile gündeme gelmiştir. Örneğin, 1894-95 olayları sonrasında okulda yapılan aramada, “İRAKAN”(Gerçek) adı ile Ermenice olarak yazılan ve fesat saçan bir mecmua ele geçirilmiş olup, 26 sayfadan oluşan bu dergi tercüme edilip, ilgili makamlara rapor olarak verildiği tespit edilmiştir.

Okul öğretmenlerinden Haçadur ve Ohannes’n evlerinde yapılan aramalarda ise sandıklardan Ermeni milliyetçiliğini tahrik eden bir bir yazı bölümü çıkarılıp,6 Temmuz 1899 yılında tercüme edilmiştir.

Okulda ele geçirilen zararlı dergi ve evrakların okutulmasına, korunmasına ve dağıtılmasına yardım eden öğretmenler Haçadur ve Ohannes ile okul öğrencilerinden Mardiros ve 22 Esnaf mahkemece çağrılıp, 26 Eylül 1899 tarihinde tutuklanmışlardır.

Siverek Protestan Ermeni Okulu(Okulu)

Diyarbakır’a bağlı Siverek Kazasında hangi tarihte açıldığı tespit edilmeyen, Protestan Ermeni Okulu Amerikan idaresine bağlı idi. Hatta okulun öğretmenlerinin maaşları Antep’teki Amerikalı Mesul Müdür tarafında karşılanıyordu.

Mardin Protestan Ermeni İptidai Okulu(İlk Okulu)

Diyarbakır’a bağlı Mardin Sancağında bulunan Protestan Ermeni iptidai Meketebi(İlkokulu) Amerikan idaresinde bulunuyordu. Bu okul, 1863/1864 yılında açılmıştır. 30Ağustos 1893 tarihinde okulun mesul Müdürü Cercis Efendi adına Ruhsat verilmişti.

Okul öğretmenlerinden Honoş Diyarbakır’daki 1894-95 tarihindeki olaylarda Ermenistan’ın bağımsızlığına dair kendi el yazısı ile sakıncalı yazıyı Nusaybinde yayınlayarak orada karışıklık çıkmasına sebep olmuştur. Bu nedenle olaya dahil olan iki arkadaşı ile beraber beşer sene kal’abendlik(Mardin kalesinden dışarı çıkmama cezası) cezası ile mahkum edildiler. Ayrıca sözkonusu sakıncalı yazının tasdikli sureti 5 Şubat 1896 tarihinde, Diyarbakır Valisi Mehmet Enis Paşa tarafından Mahkeme Başkatipliğine taktim edilmiştir.

Mardin Sancağı dahilinde Protestan Ermeni Okulu öğretmenleri Ermeni olup, Ermeni Cemaatinin Protestan Mezhebindendiler. Ve Amerikalı Mister lakaplı şahsın idaresinde bulunan idadi derecesindeki yatılı ve gündüzlü Protestan Ermeni Okulundan mezun idi.Öğretmenlerin maaşları da aynı şahıs tarafından karşılanmakta idi.

1898 yılında okulun öğrenci sayısı 60 kız,1899’da 55 erkek ve 1901’de 51 erkekten oluşmuştur.

Mardin Sancağında bulunan Amerikan Erkek ve Kız okullarında bir çok Protestan Ermeni Öğrenci Okumakta idi.Mardin Amerikan Erkek Okulunde(Okulu) 1887-88 yılında toplam 48 öğrencisinden; 37 öğrenci Protestan Ermeni,1 öğrenci Gregoryen Ermeni, 5 öğrenci Katolik Ermeni ,   5 öğrenci Süryani /Yakubi idi.

Sonuç Olarak Osmanlı hakimiyetindeki Ermeniler eğitim ve öğretimlerini kiliseler vasıtası ile yaptıkları görülmektedir.19. yüzyılın sonlarında ise şehir merkezlerinde özel okulların açıldığı görülmektedir. Okullarda eğitimin dili Ermenice olmak ile beraber Fıransızca,İngilizce , Almaca,Türkçe ve Kürtçe dillerini de kullandıkları bilinmektedir. Okullar Kilise bünyesinde ve herhangi bir izin veya ruhsata tabii olmadıkları, ancak, 1895 tarihinden sonra Sultan Abdulhamit Ermenileri kontrol altında tutmak için bütün Gayri Müslim okullarına  Ruhsat alma mecburiyeti getirilmiştir. Sultan Abdulhamit Ermenileri kontrol etmek için özellikle okullarda Osmanlıca dersini mecburi kılmıştır.Ve Ermenice kitap dergi bastırmıştır.Buradaki amaç Osmanlı devleti kendi ders programını uygulayıp, Ermeni ders programlarını kullandırmamak içindir.

Osmanlı Devleti okulların ruhsatlandırılması ve kendi ders programlarını dayatmasında başarılı olamamıştır. Bunu şu şekilde anlayabiliyoruz. Milli Eğitim Müfettişlerinin yaptıkları kontrollerde okul ve öğrenci sayıları biri biri ile uyuşmadıkları tablolarda görülmektedir.Ayrıca ruhsatlı ve ruhsatsız okuların sayılarından da kontrol altında tutma girişiminden net bir başarı elde edilmemiştir.

Diyarbakır salnameleri ve diğer kaynaklardan anlaşıldığı üzere; 1914 tarihine kadar düzenli olarak Ermeni okullarının kayıtları tutulduğu, 1915 tarihinde hiçbir kaydın olmadığı, daha sonraki tarihlerde de Diyarbakır’da Ermeni Okulları ile hiçbir kayıt olmadığı anlaşılmıştır. Yani 1915’ten sonra günümüze kadar Diyarbakır’da hiçbir Ermeni okulunun olmadığı görülmüştür.

Garod Sasunian

21 Mart 2019 Dikranagerd.

 

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *