125. Eğitim, bilim, edebiyat ve sanat

Yerevan’ın Tren Garı yakınındaki Sasunlu Davit’in heykeli

Yerevan’ın Tren Garı yakınındaki Sasunlu Davit’in heykeli

Eğitim

İkinci Dünya Savaşı sonrasında eğitim alanında belirgin ilerleme kaydedilir. Okul ve yüksek eğitim sistemlerinde gelişme yaşanır. Yaşam ve okul bağını güçlendirmek ve 8 yıllık zorunlu eğitime geçmek amacıyla 1958 yılında bir kanun kabul edilir. 1966 yılında alınan, genel orta eğitime geçme kararı, yaklaşık 10 yıl süren büyük çabalar gerektirir.

Yerevan Devlet Üniversitesi

Yerevan Devlet Üniversitesi

Donanımlı okulların yapımına özen gösterilir. Sadece 1966 yılında ülke çapında 150 okul binasının açılmış olduğunu belirtmek yeterlidir. Sanat okulları ile akşam okulları eğitimine büyük önem verilir. Sanat okullarının sayısı 1980 yılında 943’e, teknik okulların ise 70’e ulaşır.

Yüksek eğitim alanında da belirgin ilerleme kaydedilir. Savaş sonrası dönemde mühendislik, ziraat, eğitim enstitüleri ile Yerevan Devlet Üniversitesi’nin yeni binaları inşa edilir. Modern teknik uzmanlık alanlarında yeni fakülteler ve bölümler açılır. Leninakan (günümüzde Gümrü-çev. notu) ve Kirovakan’da (günümüzde Vanadzor-çev. notu) eğitim fakültesinin şubeleri açılır. Ülkedeki 14 yüksekokulda, 100’den fazla alanda uzman yetiştirilir.

Ulusal Bilimler Akademisi

Ulusal Bilimler Akademisi

Bilim

İkinci Dünya Savaşı’nın en hararetli döneminde, 1943’te, Ermenistan Bilimler Akademisi kurulur. Kurucu üyeler arasında, farklı bilim alanlarından ünlü uzmanlar Levon ve Hovsep Orbeliler, Abraham ve Artem Alikhanyanlar, Viktor Hambardzumyan, tarihçi Hakob Manandyan, edebiyatçı Manuk Abeğyan, dil bilimci Hraçya Açaryan, şair Avetik İsahakyan ve daha başkaları vardır. Bilimler akademisinin ilk başkanı seçilen şarkiyatçı Hovsep Orbeli’yi, 1947 yılında fizikçi Viktor Hambardzumyan takip eder.

Bilimler akademisinin kurulması, bilim kuruluşlarının güçlerinin birleştirilmesini hızlandırır ve ülkede bilimin gelişmesine katkı sağlar.

Teorik ve pratik matematik alanında gerçekleştirilen araştırmalar ve incelemeler, ünlü matematik okulunun oluşturulmasına varır. Fiziğin farklı alanlarında yapılan araştırmalar sonucunda kibernetik, radyo-teknik ve elektronik üretim gibi, yeni üretim kolları gelişir.

Astronomi alanındaki araştırmalar dünya çapında ses getirir. Pürakan observatoryumu, V. Hambardzumyan liderliğinde uluslararası üne sahip bir astronomi merkezine dönüşür.

Kimya ve biyoloji bilimleri alanında önemli başarılar elde edilir.

Matenadaran

Matenadaran

Ermeni halkının tarihi, dili, edebiyatı, resim sanatı ve müziği alanında ciddi edinimler kaydedilir. 1950’lerin sonlarından itibaren rejim baskısının gevşemesi durumunda, tarihçiler tarafından Ermeni sorunu, milli kurtuluş mücadelesi, Ermeni cemaatleri ile diaspora tarihinin araştırılması başlatılır. Tarihçilik alanında gerçekleştirilen araştırmalar temelinde, benzeri olmayan ağır bir kolektif çalışmanın ürünü olarak “Ermeni halkının tarihi” başlıklı sekiz ciltlik çalışma yayınlanır. Aynı şekilde “Yeni Ermeni edebiyatı” başlıklı beş ciltlik çalışma da yayınlanır. Ermeni dilinin tarihi ve dilbilgisi konularında önemli çalışmalar ve değerli sözlükler yayınlanır.

Sanatçılar tarafından Ermeni müziği, tiyatrosu ve resim sanatına yönelik çalışmalar yayınlanır.

Matenadaran (dünyanın en büyük elyazmaları koleksiyonu-çev. notu), bir kütüphane kategorisinden, araştırma enstitüsü kategorisine dönüştürülür ve elyazmalarının korunması için uygun bir binaya taşınarak, kaynakların incelenmesi ve yayınlanması çalışmaları başlatılır.

12 ciltlik “Ermeni ansiklopedisi” oluşturulması, ülke yaşamında önemli bir yer tutar.

http://www.findarmenia.com/arm/history/29/666

Ermenistan Yazarlar Birliği

Ermenistan Yazarlar Birliği

Edebiyat

İkinci Dünya Savaşı, edebiyat alanında önemli bir yer tutar. Güncel yazılar, diğer edebi yazıların yanında savaş döneminde önemli bir yer tutar. A. İsahakyan, D. Demirciyan,  H. Koçar, N. Zaryan ve diğer yazarlar çok sayıda makale yayınlar. Bu dönemin büyük edebi eserleri arasında D. Demirciyan’ın “Vardanank” ve S. Zoryan’ın “Pap tagavor” başlıklı tarihi romanları özel bir yer tutar. Savaş konulu eserlerin çokluğu, savaş sonrası dönemin on yıllarının edebiyatında göze çarpar. Sero Khanzatyan (“Mer gndi mardik”) ve diğer yazarlar, savaş konulu büyük çapta eserler oluşturur. Hamo Sahyan, Vahagn Davtyan, Hraçya Hovhannisyan, Gevorg Emin ve diğer şairler, şiirleriyle askerlerin kahramanlıklarını dile getirir.

Genç yazarlar da, yaşlı nesil yazarlarla birlikte değerli eserler verir. Vatan sevgisi fikrinin, şiirlerinde önemli bir yer tutan, Ermeni şiirinin ünlü temsilcisi Hovhannes Şiraz, yeni edebi zirvelere ulaşır.

Paruyr Sevak’ın, insanın hürriyeti ve ahlaki yüce özelliklerine methiye düzen yeteneği, tüm gücüyle ses verir. Büyük Ermeni besteci Komitas’ın hayatını konu alan “Anlreli zangakatun” şiiri, Sevak’ın en iyi eserlerinden biridir.

S. Kaputikyan, V. Davtyan ile genç neslin temsilcilerinden R. Davoyan, L. Duryan ve diğerleri, yaratıcılıklarının zirvelerine ulaşır.

Ünlü yazarlardan bir grup, eserlerinde Ermeni halkının tarihi geçmişi ile milli kurtuluş mücadelesinin kahramanlıklarını konu alır. Hraçya Koçar’ın, Ermeni halkının 1915 trajedisi ile hayatı idame etme konusunda iradesinin sergilendiği “Nahapet” eseri ünlenir. Kh. Daştents, G. Mahari, M. Galşoyan, S. Alacacıyan ve diğerleri, aynı konuyla ilgili değerli sanat eserleri ortaya koyar.

Yetenekli yazar Hrand Matevosyan’ın Vardkes Petrosyan ile diğerlerinin eserleri, toplum tarafından geniş kabul görür.

Ermeni tiyatrosu (G. Ter-Grigoryan, P. Zeytuntsyan) ve diğer edebi dallarda gözle görülen başarılar elde edilir.

Uluslararası değer taşıyan Rus ve Avrupalı yazarların eserleri çevrilip, Ermenice olarak yayınlanır. Klasik Ermeni yazarlarının eserleri ciltler halinde yayınlanır.

Alexander Spendiaryan adlı Opera ve Bale Akademik Tiyatrosu

Alexander Spendiaryan adlı Opera ve Bale Akademik Tiyatrosu

Sanat

Savaş sonrası dönem müzik, tiyatro, sinema, mimari ve resim sanatının gelişimi açısından tarihi bir aşama olur.

Ermeni müzik sanatı, stil çeşitliliğiyle göze çarpar. Uluslararası üne sahip olan Aram Khaçaturyan, Ermeni bestekârlarının arasında öncül rol oynar. Khaçaturyan’ın “Spartak” balesi, dünyanın birçok ülkesinde sahnelenip, büyük başarı elde eder.

Arno Babacanyan, Aleksandr Harutyunyan, Edvard Mirzoyan, Avet Terteryan, Tigran Mansuryan gibi besteciler, farklı müzik stillerinde değerli çalışmalar ortaya koyar.

Artur Mesçyan ile Ruben Hakhverdyan’ın çalışmaları, Ermeni gençliği arasında büyük beğeniyle kabul görür.

H. Çekiçyan yönetimindeki Ermenistan Devlet Korosu gibi değerli sanat toplulukları, Ermeni klasik ve halk müziğinin geniş halk kitleleri tarafından anlaşılması ve sevilmesine katkıda bulunur.

Bir dizi müzik ve folklor ekipleri, tarihi Ermenistan’ın farklı bölgelerine has halk oyunları ve şarkılarını yeniden hayata geçirmeye ve yok olmaktan korumaya yönelik çalışmalar gerçekleştirir.

Gohar Gasparyan, Zaruhi Dolukhanyan gibi şarkıcılar, Svetlana Navasardyan gibi piyanistler, Mikayel Tavrizyan, Ohan Duryan gibi şefler, Ruben Aharonyan, Jan Ter-Merkeryan gibi kemancılar ve diğerleri, ustaca sunuşlarıyla hem ülke içinde, hem de ülke dışında ünlenir.

Ermenistan Tiyatro Sanatçıları Birliği

Ermenistan Tiyatro Sanatçıları Birliği

Savaş sonrasındaki on yıllar, Ermeni tiyatrosu ve sinemasının yükseliş dönemleri olur. Yerevan’ın haricinde, bölgesel tiyatrolar da faaliyetlerini sürdürür. Hraçya Ğaplanyan’ın çabalarıyla 1963 yılında, Yerevan’da yeni bir tiyatro kurulur. Daha sonraki dönemde ise gençlik, oda ve pantomim tiyatroları kurulur.

Metaksya Simonyan, Varduhi Varderesyan, Mher (Frunzik) Mıkırtiçyan, Khoren Abrahamyan, Sos Sargsyan ve diğer oyuncular, seyircinin teveccühüne nail olur.

Sinema sanatının gelişimi, 1960’lı yıllardan sonra başlar ve F. Dovlatyan’ın “Barev yes em” ve H. Malyan’ın “Yeranküni” ile “Menk enk, mer sarerı” sanat filmleriyle kendisini belli eder.

Büyük yetenek sahibi rejisör Sergey Paracanov’un, ünlü Ermeni şair-şarkıcı Sayat-Nova’nın hayatını anlatan “Nran guynı” filmi, Ermeni film sanatının başyapıtlarından biridir.

Ermeni resim sanatının babası Martiros Saryan, bu dönemde büyük bir ilhamla faaliyet gösterir. Ünlü ustanın eserleri, Ermeni resim sanatının gelişimine büyük katkı sunar. Ressamlardan H. Zardaryan, G. Khancıyan, E. İsabekyan, vatana dönüş yapmış olan sanatçılardan Harutyun Kalents ve diğerleri, kalıcı eserler verir. Minas Avetisyan, genç yaşta hayata veda etmesine rağmen büyük ün sahibi olur. Hakob Hakobyan ve diğerleri de Ermenistan tabiatını parlak renklerle sunar.

Yerevan’daki Ressamlar Birliği Binası

Yerevan’daki Ressamlar Birliği Binası

Ğ. Çubaryan, S. Bağdasaryan, N. Nikoğosyan, L. Tokmacıyan ve diğerleri, heykeltıraşlık alanındaki eserleriyle göz doldurur. Sasuntsi Davit (heykeltıraş Ye. Koçar), Aleksandr Tamanyan (heykeltıraş A. Hovsepyan) ve Martiros Saryan’ın (heykeltıraş L. Tokmacıyan) heykelleri Yerevan’da, Davit Bek anıtı ise Kapan’da (heykeltıraş S. Bağdasaryan) vs. Ermeni sanatının zirvelerindendir.

Ermeni resim sanatının en iyi eserleri birçok kez uluslararası sergilerde sergilenir ve beğeni kazanır.

Bu dönemde Ermeni mimarisi de ciddi gelişmeler elde eder. Şehirler gelişir, sayısız kültür ve üretim yapıları ile anıtsal kompleksler inşa edilir. Ermeni mimarisinin geleneklerinden esinlenerek eser verme çabası mimaride ön plandadır.

Gomidas adlı Yerevan Devlet Konservatuvarı

Gomidas adlı Yerevan Devlet Konservatuvarı

Sardarapat kahramanlık savaşı anıtı (mimar R. İsrayelyan), Ermeni Soykırımı anı kompleksi (mimarlar A. Tarkhanyan, S. Kalaşyan), Spor ve konser kompleksi, “Zvartnots” havaalanı, Ermenistan Cumhuriyeti Bilimler Ulusal Akademisi yönetim binası (mimar S. Safaryan), birkaç metro istasyonu, “Komitas” oda müziği evi vs. geniş çapta ünlenen mimari yapıtlardır.

Böylelikle, ideolojik bazı kısıtlamalara rağmen, XX. yüzyılın ikinci yarısında Ermeni kültürü büyük edinimler elde eder.

Türkçeye çeviren: Diran Lokmagözyan

http://www.findarmenia.com/arm/history/29/669

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *