Ani (Kısaltılmıştır)

Ani şehri, günümüzde Türkiye Cumhuriyeti’nin Kars İli’nde, Ahuryan Nehri’nin sağ kıyısında bulunmaktadır. Ahuryan Nehri’nin sol kıyısı ise Ermenistan topraklarıdır. Ani şehri, günümüzde  meskun olmayıp harabe halindedir. Şehir, deniz seviyesinden 1500 metre yükseklikteki üçgen bir yaylada bulunmakta ve İgadzor, Tsağkotsadzor ve Gayladzor’dan geçerek Ahuryan’a dökülen Ani Nehri’yle çevrilmiş olup, karayla bağlantılı olan kuzey yönünün de surlarla çevrili olduğundan, ele geçirilmesi zor bir konuma sahiptir.

 Ani, çok eski zamanlardan beri meskun olmuştur. Ani şehrinin bulunduğu Şirak Bölgesi’nde M.Ö. I. binyılına ait kiklopik yapıların (devasa taşlarla, harç kullanılmadan inşa edilen büyük yapılar) kalıntıları keşfedilmiştir. Ani kentinin etrafındaki vadilerde bulunan mağaralar da geçmiş zamanlarda yerleşim yeri olarak kullanılmışlardır. Bu mağaralardan birinde, İ.Ö. II. binyılından kalmış bir bronz bilezik bulunmuş, şehrin yakınındaki mezarlıktan ise M.Ö. 8.-7. yüzyıllara ait eşyalar keşfedilmiştir. 

Ani, adını Bardzr Hayk Bölgesi’nin Daranaği İlçesi’nde bulunan (günümüzde, Türkiye’de Fırat’ın sol kıyısında bulunan Kemah İlçesi) ve Aramazd tanrısının tapınağı ile kral mezarlarıyla ünlü Ani kale-şehrinden almıştır. 

Şirak Ovası’ndaki Ani Kalesi, Şirak ve Arşarunik bölgesi yöneticileri olan Ermeni Gamsaragan sülalesi beylerine ait olmuştur. Aşot Mısaker Bagratuni, 780’li yıllarda Gamsaragan ailesinin mülklerini satın alır. Gamsaragan’lar ise bölgeden uzaklaşıp Bizans İmparatorluğu’nun hizmetine girerler. 

Bagratuni Krallığı’nın ilk döneminde Ani, Ermenistan’ın en önemli kalelerinden biri konumunda olup krallık hazinesinin bir kısmı burada korunmaktaydı. III. Aşot (Aşot Voğormats) /953-977/ ülkede iç kargaşalıklara son verip güvenliği sağladıktan sonra 961 tarihinde başkenti Kars’tan Ani’ye taşımıştır. Ani şehri, o sıralarda, iç kalenin etrafına yayılmış küçük bir kale-şehirden oluşmaktaydı. Aşot, Ermeni Kilisesi’nin başı, Katolikos I. Ananya Mokatsi /946-968/ tarafından Ani’de kral olarak kutsanır. Aşot, birkaç yıl sonra Ani’nin iç sur duvarlarını inşa eder. Bunlara Aşotaşen adı verilir. Aşot’un döneminde, demir ve toprak borular kullanılarak şehre su getirilir. 

Dvin-Trabzon ticaret yolu üzerinde kurulu olan kent kısa zamanda büyür. Çevre şehirlerdeki tüccar ile zanaatkârlar Ani’ye taşınır. II. Sımbat /977-989/, sayıları gitgide artan şehir sakinlerini saldırılardan koruyabilmek amacıyla yeni sur duvarları inşa eder. 2,5 kilometre uzunluk ve 8-10 metre yüksekliğe sahip olan ve Sımbatyan olarak anılan bu sur duvarlarının inşaatı 8 yıl sürer ve 989 tarihinde tamamlanır. Kalenin dış kısmında yaklaşık 500 metre uzunluğa ve 10-12 metre genişliğe sahip bir hendek kazılıp içi suyla doldurulur. Ani Kalesi’nde, içlerinde kışlalar, nöbetçi odaları, kiliseler ve şapellerin yer aldığı 80’i aşkın kule bulunmakataydı. 

Kral I. Gagik’in /989-1020/ iktidarı esnasındaki barış döneminde, Ani kentinin nüfusu 100 bine ulaşmıştır, kimilerine göre ise bu sayı 200 bin kadar olmuştur. Yöneticiler, prensler, zenginler, tüccarlar tarafından Ani’de saraylar, ticari binalar ve kiliseler inşa edilmiştir. 

Ani’de o denli çok sayıda kilise yapılmıştır ki, şehir “binbir kiliseli kent” adıyla da tanınmıştır. Tarihçiler, Ani için “büyük”, “dünyaca ünlü”, “düvelimuazzam”, “başşehir” adlarını vermiştir. 

Ahuryan Nehri üzerinde çok sayıda köprü inşa edilmiş olmasına rağmen, bunlardan sadece bir tanesi, Kusanats Vank (Bakireler Manastırı) yakınındaki “Metaksi Çamba” (“İpek Yolu”) veya “Ani” adıyla anılan köprü yarı harabe şeklinde günümüze ulaşmıştır. 

Ani şehrinin bir yer altı bölümünün bulunduğu bilinmekteydi. 1904-1917 yılları arasında yapılan kazılarda toprak yapısına göre şekillenmiş olan bu yeraltı kenti de keşfedilip incelenmiştir. Bu bölüm üçgen şeklinde olup vadiye, nehirlerin yatağına doğru inmektedir. Ani yeraltı şehrinin incelenmesi tamamlanmış olan 500 mağarasında 400 ev, 30 kilise, içinde şapellerin ve inziva bölümlerinin de bulunduğu bir kiliseler kompleksi, kabirler, 8 mezar grubu, ambarlar, çeşitli gıdaları saklamaya uygun merkezi kilerler, su depoları, şarap ve yağ depoları, meyhaneler, ahırlar, atlara özel ahırlar,  kervansaraylar, 16 kümeslik ortaya çıkartılmıştır. 1988 tarihinde meydana gelen deprem nedeniyle yer altındaki şehrin büyük bir kısmı çökmüştür. 

Vaspurakan kralı Senekerim 1021 yılında Vaspurakan Bölgesi’nı Bizans  İmparatoru II. Vasil’e (Barseğ) /976-1025/ teslim eder. Vasil, Tayk bölgesinde çıkan isyanı kanlı bir şekilde bastırdıktan sonra /1022-1023/ III. Sımbat’tan Kars ile Ani’yi de talep eder. Evladı olmayan Sımbat, 1023 tarihinde Ani Krallığı’nı II. Vasil’e vasiyet eder. Bizans İmparatorluğu Ani’yi talep edince başlarında sparapet (orduların genel kumandanı) Vahram Pahlavuni’nin bulunduğu grup, IV. Aşot’un 17 yaşındaki oğlu II. Gagik’i /1042/43-1045/ Ermenistan’ın yeni kralı ilan eder. Bizanslılar, 1043 ve 1044 tarihleri arasında Ani’yi bir kaç kez muhasara ederek kenti talep eder. Ani’liler, Vahram Pahlavuni önderliğinde kenti savunur ve Ani ele geçirilmez. 

Bizans İmparatoru IX. Konstantin /1042-1055/, vasiyeti  iade etme bahanesiyle II. Gagik’i Bizans’ın başkenti Konstantinopolis’e davet eder. Gagik gitmek istemezse de Ermeni Kilisesi’nin başı katolikos Pedros ve asılzade Vest Sargis Gagik’i ikna ederler. Gagik, Konstantinopolis’te hapsedilerek Ani’yi teslim etmeye zorlanır. Bizans ordusu 1044 tarihinde Ani şehrini kuşatır. Ani’liler, Vahram Pahlavuni önderliğinde karşı koyarak, Bizans ordusunu geri çekilmeye zorlar. 1045 yılında Bizans ordusu Ani’yi tekrar kuşatır. Ani’yi teslim etmek isteyenlerin ihanetleri Ani halkının mukavemet gücünü bozar ve Bizans ordusu, hiç bir direnişle karşılaşmadan kenti işgal eder. Böylece Ani Krallığı (Bagratlı Krallığı) 1045 tarihinde son bulur ve Ermenistan Bizans’a bağlanır. Gagik’e ise Kapadokya’nın Pizu şehri  verilir. 

 1046 ve 1131 depremleri şehre büyük zarar verir. 

Ani’nin çöküşünden sonra Bizans İmparatorluğu, ülkenin silahlı kuvvetlerini imparatorluğun başka bölgelerine gönderir, vergileri arttırıp mezhepsel sorunlar ortaya çıkararak genel hoşnutsuzluğa yol açar. 

11. asrın başlarına kadar Orta Asya’da hayvan yetiştirip, çadırlarda yaşayarak göçebe bir hayat süren Selçuklular, 11. yüzyılın 30’lu yıllarında Pers Devleti’ni işgal edip Selçuklu Devleti’nin temellerini atarlar. 1071 tarihinde Selçuklular Bizanslıları yenilgiye uğratır. Üçüncü akınları esnasında, Alp Arslan (1063-1072) önderliğindeki ordu 1064 tarihinde çok sayıda kayıp vererek Ani’yi işgal eder. 

Gürcistan’ın düşmanlarına karşı kazandıkları zaferleri sayesinde Gürcü ordusu ve sarayında ün kazanan Ermeni Artsruni sülalesinden Zakaryan Prensleri, 1199 yılında Ani’yi kurtarırlar. Ani, Zakaryan Prensliği’nin başkenti olur. Şehir tekrar gelişmeye başlar. Şatolar inşa edilir, atölyeler kurulur, ticaret gelişir. Ani’de oturan Zakaryan prensi, “Şehinşah” ya da “Kral” anılarak, Gürcü Bagratlı’lar hanedanının hüküm sürdüğü Gürcistan Kırallığı’nda kraldan sonra en önemli şahıs olarak kabul edilir. Tarihçiler, Zakaryanlar iktidarını “devlet”, “devlet yönetimi”, “krallık” ve “cihan devleti” olarak adlandırırlar. 

 1236 tarihinde Tatar-Moğollar tarafından şehir zaptedilerek talan edilir, halk ise kılıçtan geçirilir. Ani’lilerin 1249 ve 1260 yıllarındaki isyanları başarısız olur. Zakaryanlar’ın yönetimi, Moğol iktidarı döneminde de devam eder. 

 Moğolların ve Türk boylarının yönetimi esnasında, yüksek vergiler ve kötü yönetim sebebiyle şehir çöküş dönemine girer ve Anililer şehri terk etmeye başlarlar. Özellikle 1319 depreminden sonra Gürcistan, Vaspurakan (Van), Kilikya, Hamşen (Hemşin) ve Kırım’a, Kırım’dan da  Konstantinopolis, Polonya ve Macaristan’a kitlesel göçler kaydedilir. 

 Ani’de basılan paralar ve tarihi kayıtlar, Ani kentinin 15. yüzyılın başında tam manasıyla tenhalaşmamış olduğunu göstermektedir. 16. asırda ise şehir artık küçük bir köye dönüşmüştü. 

 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşı sonucunda Ani, Rusya İmparatorluğu’na geçerek Kars Bölgesi’nin bir kısmını oluşturur. 

1920 sonbaharında ise Türkler Ani’yi işgal eder ve kent, 16 Mart 1921 tarihinde Moskova’da imzalanan Rus-Türk anlaşmasıyla Türkiye’ye teslim edilir.  

  Armen Kürkçüyan http://ermeni.hayem.org/ermenice/mayraqaghaqner_uni.htm