Ապրուած օրեր. Ե. տանիքէ տանիք

ՐԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ

Ընթերցողին:

«Ապրուած օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ` ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր:

Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել զանոնք: Յուսամ` անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք:

60-ականներու վերջն էր: Աշխարհը արագ կը փոխուէր: Պատերազմները չէին դադրեր, Պաղ պատերազմը իր թափին մէջ էր, իսկ մեծ պետութիւնները` հիւլէական զէնքերու մրցավազքի: Հին կարգեր կը քանդուէին, նոր աշխարհ մը կը ձեւաւորուէր: Մենք, անշո՛ւշտ, այդ բոլորէն շատ բան չէինք հասկնար:

Իմ աշխարհս շատ աւելի փոքր էր: Աղեքսանդրիոյ փոշոտ Ռուշտի թաղամասին մէջ, համեստ երկու ննջասենեակով յարկաբաժին մըն էր: Նասերի Եգիպտոսն էր: Հոն կ՛ապրէինք` քոյրս` Մարիլուն եւ ես, մեծ մօրս` Ազատուհիին հետ, որուն պատմութիւնը պատմեցի «Կելիպոլի տուն թիւ 54»-ին մէջ: Ծնողքս աշխատանքի բերումով այդ օրերուն ժամանակաւորապէս Ճափոն կ՛ապրէին: Եւ հոն էր, անշուշտ, զմիւռնիացի մեծ հայրս` Տիրան Գալֆայեանը: Այս յուշը Տիրանի մասին է:

Տիրանը Սուրէն եւ Մալվինա Գալֆայեաններու երեք տղոց կրտսերն էր: Ծնած էր Զմիւռնիա` Եգէականի այդ բազմազգ նաւահանգիստը, ուր հայեր, յոյներ, թուրքեր, հրեաներ ու եւրոպացիներ սերունդներ շարունակ կողք կողքի կ՛ապրէին: Քաղաքին մէջ տարբեր լեզուներ կը լսուէին, իսկ նաւահանգիստը Զմիւռնիան կը կապէր ամբողջ Միջերկրականին: Հայկական, յունական, հրէական, իսլամական եւ եւրոպական թաղամասերով Զմիւռնիան նաեւ առեւտուրի մեծ կեդրոն մըն էր, ուր քրիստոնեայ համայնքները տնտեսական ու մշակութային աշխուժ կեանք ունէին:

Անոր երկու մեծ եղբայրները` Էտմոնն ու Ժոզեֆը, Եւրոպա ուսանած էին: Տիրանը հազիւ վեց-եօթը տարեկան էր, երբ 1922-ի սեպտեմբերին իրենց այդ աշխարհը մէկ օրէն միւսը վերջ գտաւ:

Սեպտեմբեր 9-ին, յունական բանակի պարտութենէն ու նահանջէն ետք, քեմալական ուժերը մտան Զմիւռնիա: Նաւահանգիստին մէջ բրիտանական, ֆրանսական, իտալական եւ ամերիկեան ռազմանաւեր կային, բայց քաղաքին հայ եւ յոյն բնակչութիւնը պաշտպանող բանակ այլեւս չկար: Յունական բանակը արդէն հեռացած էր, իսկ դաշնակից պետութիւնները պատրաստ չէին քեմալական ուժերուն դէմ նոր պատերազմի մը մէջ մտնելու: Չորս օր ետք սկսաւ մեծ հրդեհը: Քաղաքին հայկական եւ յունական թաղամասերուն մեծ մասը կործանեցաւ, եւ հազարաւորներ փրկութեան ճամբան փնտռեցին ծովուն վրայ:

Անոնք մէկն էին հազարաւոր հայ եւ յոյն ընտանիքներէն, որոնք սերունդներ շարունակ ապրած էին արեւմտեան Անատոլուի Եգէական ափերուն եւ հիմա բռնի կը քշուէին իրենց տուներէն:

Այդ օրերուն Տիրանի երկու մեծ եղբայրները թուրքերուն կողմէ տարուեցան եւ այլեւս երբեք չվերադարձան: Հայրը` Սուրէնը, ժամագործ էր: Տիրանը ծնողքին հետ կրցաւ Զմիւռնիայէն մեկնող վերջին նաւերէն մէկը հազիւ բարձրանալ եւ հասնիլ Յունաստան:

Տարիներ ետք հայկական թաղամասին հետքերն ալ պիտի անհետանային: Պատմաբան Էլինոր Մորաքի ուսումնասիրութեան համաձայն, 1920-ականներու վերջաւորութեան Զմիւռնիոյ քաղաքապետարանը բռնագրաւեց հրդեհուած շրջանի հողերը, ներառեալ` հայկական կալուածները, որոնց հատուցումները իրենց տէրերուն չհասան: 1930-ականներուն այդ տարածքին մէկ մասը դարձաւ այսօրուան Քիւլթիւրփարքը: Իսկ 1941-ին Թուրքիոյ պետական գանձարանը պահանջեց հայկական կալուածներուն հատուցումները` 1922-ի «Լքեալ գոյքերու» օրէնքին հիման վրայ: Այսպէս, Տիրանի ընտանիքին ետին ձգած աշխարհը ոչ միայն այրած էր, այլեւ անոր հողերն ու սեփականութիւններն ալ անցած էին ուրիշի ձեռքը:

Այս օրերուն ամառները Սալոնիկի կողմերը կ՛երթամ: Երբեմն ծովուն կը նայիմ ու կը մտածեմ, որ Զմիւռնիան միւս կողմն է: Նոյն ծովն է, զոր մեծ հայրս փոքր տարիքին անցած էր` առանց գիտնալու, որ այլեւս տուն պիտի չվերադառնար:

Աղեքսանդրիոյ մէջ գաղթականներու կեանքը տարբեր էր Պէյրութի կամ Հալէպի գաղթակայաններէն: Աղքատ ընտանիքներէն շատեր քաղաքին շէնքերուն տանիքներուն կառուցուած փոքր սենեակներու մէջ կը տեղաւորուէին: Գալֆայեաններն ալ այդ պայմաններուն մէջ սկսան իրենց նոր կեանքը: Բայց Տիրանին համար ծնողքին հետ այդ նոր կեանքը երկար չտեւեց: Տասնեօթը տարեկանին արդէն երկուքն ալ կորսնցուցած էր: Երկու զաւակներու կորուստը, գաղթը եւ աղքատութիւնը ծանր նստած էին անոնց վրայ: Տիրանը, դեռ պատանի, մինակ մնացած էր Աղեքսանդրիոյ մէջ:

Բայց նոյն այդ տանիքներուն վրայ ուրիշ պատմութիւն մըն ալ կը սկսէր:

Երկու շէնք անդին, տանիքի սենեակի մը մէջ, գեղեցիկ երիտասարդ աղջիկ մը կ՛ապրէր: Կ՛ըսէին, թէ ան ալ հայ էր: Անունը Ազատուհի էր: Կելիպոլիէն հեռանալէն ետք հայրը շուտ մահացած էր, եւ Կուտցի խանըմը զինք դրած էր հայ կաթողիկէ որբանոց մը, ուր մնացած էր մինչեւ չափահաս դառնալը: Յետոյ Ազատուհին կար ու ձեւ ընելով` իր եւ մօր օրուան ապրուստը կը հոգար: Չեմ գիտեր, թէ առաջին անգամ ո՛վ տեսաւ միւսը, կամ ինչպէ՛ս սկսաւ խօսակցութիւնը: Բայց ընտանեկան պատմութեան մէջ մնացած է, որ Տիրանի եւ Ազատուհիի սիրոյ պատմութիւնը սկսաւ տանիքէ տանիք:

Ժամանակի ընթացքին Ազատուհիի բծախնդիր մայրը` Կուտցի խանըմը, համաձայնեցաւ անոնց ամուսնութեան: Բայց ուրիշ խնդիր մը կար: Տիրանը գրեթէ ոչինչ ունէր: Նոյնիսկ պարզ հարսանիքի մը ծախսերը հոգալ չէր կրնար: Այդ օրերուն Ճոն անունով ոչ հայ գործարար մը օգնութեան հասաւ եւ հոգաց հարսանիքին ծախսերը: Ինք ամուսնացած չէր եւ փոխարէնը միայն մէկ խնդրանք ունեցաւ. եթէ օր մը մանչ զաւակ ունենային, անունը Ճոն դնէին:

Այդպէս ալ եղաւ:

Տիրանն ու Ազատուհին ամուսնացան եւ միասին սկսան իրենց կեանքը: Դիւրին տարիներ չէին: Երկուքն ալ գաղթական ընտանիքներէ եկած էին, եւ ունեցածնին քիչ էր: Բայց Տիրանը աշխատեցաւ, կամաց-կամաց ոտքի կանգնեցաւ եւ տարիներու ընթացքին հասաւ մինչեւ սեփական գործ ստեղծելու: Ան Եգիպտոսի մէջ մեխի արտադրութեան գործարան մը հիմնեց: Զմիւռնիայէն վեց-եօթը տարեկանին փախած, Յունաստանի մէջ ախոռի մը մէջ աշխատած եւ տասնեօթը տարեկանին որբ մնացած տղան իր ընտանիքին համար նոր կեանք մը կառուցած էր:

Տիրանն ու Ազատուհին ունեցան երեք զաւակ` Մալվինան, Մարիզը եւ Ճոնը: Ճոնին պատմութեան դեռ պիտի վերադառնամ: Անոնց երեք զաւակներէն պիտի գային տասը թոռներ, ապա` ինը ծոռներ:

Այդ տարիներէն պատկեր մը մնացած է մտքիս մէջ: Երբեմն մեծ հօրս հետ պատուհանէն կը դիտէինք մայր պողոտան: Օր մը Նասերը կ՛անցնէր` հազարաւոր համակիրներով շրջապատուած: Ամբոխը կը ծածանէր դրօշները, ոստիկաններ կային, պաստառներ, աղմուկ, եւ ամէն կողմէ նոյն բացագանչութիւնը կը բարձրանար:

«Հոգիով ու արեամբ քեզ կը պաշտպանենք, ո՛վ նախագահ»: (Պըլրուհ, պըլտամ նահմիքա եա ռայիս):

Իսկ ես` երկու տարեկան լակոտ մը, այդ բոլորէն հիացած` կը ծափահարէի: Դրօշները, ամբոխին ձայները, ոստիկաններն ու պաստառները զիս կը զուարճացնէին: Արաբ ազգայնականութեան մեծ առաջնորդ Նասերը, երեւի` առանց գիտնալուս, այդ տարիքէս արդէն տպաւորած էր զիս: Մեծ մայրս ալ առիթէն կ՛օգտուէր: Մինչ ես պատուհանէն դուրս կը նայէի ու կը ծափահարէի, ան պատառ-պատառ միս կը խոթէր բերանս: Ուրիշ ձեւով չէի ուտեր:

Տիրանին կեանքը կրնար ուրիշ ուղղութեամբ ալ երթալ: Ներգաղթի տարիներուն ան մտածած էր Հայաստան փոխադրուիլ, ինչպէս` Եգիպտոսի շատ հայեր: Նաւերը Աղեքսանդրիայէն կը մեկնէին: Բայց վերջին վայրկեանի դժուարութեան մը պատճառով չյաջողեցաւ:

Եգիպտոսի շուկաներուն մէջ ոչ իսլամները`  հայերը, յոյները եւ իտալացիները, յաճախ «խաուակա» կը կոչուէին: Տեղացիներէն շատեր, մանաւանդ` հայ արհեստաւորներուն հանդէպ, յարգանք ունէին: Անոնք իրենց հետ բերած էին իրենց արհեստներն ու արուեստները եւ նպաստած` երկրի տնտեսութեան զարգացման:

Օր մը մեծ հօրս արաբ գործաւորները վազելով եկած եւ Տիրանին ըսած էին, թէ շուկային մէջ Լիբանանէն եկած ուրիշ հայ «խաուակա» մը կար: Հայրս` Փոլն էր: Այդ կէսօր Փոլը մեծ հօրս տունը ճաշի հրաւիրուեցաւ: Ճաշը ֆրանսական coq au vin էր: Ուրֆացիի զաւակ լիբանանահայ հայրս, որ տունը չի քէօֆթէով, հում ճիկերով եւ պատինճան քեպապով մեծցած էր, հիացած էր այս զմիւռնիացի ընտանիքին եւրոպական ճաշակին վրայ: Հարցուց.

– Այս ճաշը ո՞վ պատրաստած է: Շատ համեղ է:

–  Օ՜, մեր աղջիկը` Մալվինան, պատասխանեց մեծ մայրս, որ խոհանոցն է:

Կռահեցիք: Մեծ հօրս եւ մօրս սիրահարութիւնը տանիքէ տանիք սկսած էր, իսկ ծնողքիսը` coq au vin-ի վրայ, եւ շուտով շարունակուած էր երկար ամիսներու նամակագրութեամբ:

Կիրակի օրերը մեծ հայրս` Տիրանը, մեզ Աղեքսանդրիոյ Նուզհա կենդանաբանական պարտէզը կը տանէր իր եգիպտական արտադրութեամբ փոքր «Ռամսէս» ինքնաշարժով: Երբեմն ալ զիս հետը գործարան կը տանէր, եւ ես շատ կը սիրէի հոն երթալ: Այսօր զարմանքով ետ կը նայիմ: Ուսում չստացած մեծ հայրս, այդ վերապրող սերունդի ուրիշներու նման, ինքնաշխատութեամբ սորված էր իր գործարանին մեքենաները ծրագրել, գծել եւ կառուցել: Կարծեմ արտադրութեան հանդէպ սէրս ալ հոն` այդ մեքենաներուն մէջ ծնաւ: Տարիներ ետք պիտի ընտրէի ճարտարարուեստական ճարտարագիտութիւնը (industrial engineering)` առանց թերեւս գիտակցելու, թէ անոր առաջին սերմերը մեծ հօրս գործարանին մէջ ցանուած էին:

Տիրանը 2000-ին մահացաւ: Այսօր Աղեքսանդրիոյ Շաթպիի գերեզմանատան մէջ կը հանգչի` իր անդրանիկ տղուն` Ճոնին, Կուտցի խանըմին եւ Ազատուհիին հետ: Զմիւռնիան այլեւս երբեք չտեսաւ: Նորանկախ Հայաստան ալ չհասաւ:

Բայց կտակին մէջ ինծի բան մը ձգած էր` իր գաղթական ընտանիքին Հայաստանի Ա.  Հանրապետութեան անձնագիրը: Տասնամեակներ պահած էր զայն: Հիմա ես կը պահեմ` իմ վաւերական հայկական անձագիրիս կողքին:

Իր յիշատակին տղուս անունը Տիրան դրած եմ:

Եա սալա՜մ…

—

Այս յօդուածաշարքին նախորդ գրութիւնները

Ա.- Կելիպոլի տուն թիւ 54  https://www.aztagdaily.com/archives/702461

Բ.- Մեծ հօրս մեծ հին ռատիոն https://www.aztagdaily.com/archives/703467

Գ.- Կիւզել Պոլիսն ու մեծ մայրս https://www.aztagdaily.com/archives/703889

Դ.- Պէյրութ, 70-ականներ

https://www.aztagdaily.com/archives/705183/embed#?secret=GJm9Ohy7yu#?secret=ULapf48Pmu