Հրանտ Դինքի սպանության 19-րդ տարելիցը. արդարադատությունը դեռ թերանում է

Փելին Ունքեր

Տասնինը տարի է անցել «Ակօս» թերթի խմբագրատան առջև լրագրող Հրանտ Դինքի սպանությունից։ Մինչ սպանության անփութության շղթան մեծ մասամբ մնում է մթության մեջ, անպատժելիության զգացումը դեռևս պահպանվում է։

Անցել է ուղիղ 19 տարի այն բանից, երբ լրագրող Հրանտ Դինքը սպանվեց «Ակօս» թերթի խմբագրատան առջև, որի հիմնադիրն ու գլխավոր խմբագիրն էր։
Սպանությունը հիշողության մեջ պահպանվել է ոչ միայն որպես լրագրողի թիրախավորում, այլև՝ շրջադարձային պահ Թուրքիայում, երբ թիրախավորվել էր միասին ապրելու կամքը։
Այս բոլոր տարիների ընթացքում Դինքի սպանության հետ կապված պատասխանատվության շղթան լիովին բացահայտված չէ։

Նա պաշտպանում էր խաղաղությունը և եղբայրությունը
Հրանտ Դինքը լրագրող էր, որը նպատակ ուներ կամուրջներ կառուցել թուրքական և հայկական հասարակությունների միջև։ Իր հոդվածներում ուրացման և թշնամանքի փոխարեն նա շեշտը դնում էր պատմության հետ առերեսման, ապրումակցման և համատեղ ապագայի վրա։
Նրա հոդվածները և խաղաղությանն ուղղված ելույթները «Ակօս» թերթում, որը նա հիմնադրել էր 1996 թ․, նրան դարձրին խորհրդանիշ, որն արժանացավ լայն լսարանի համակրանքին: Սակայն այս խաղաղ ջանքերը նրան դարձրին որոշ ազգայնական շրջանակների թիրախ: 2004 թ․ թուրք լինելը վիրավորելու մեղադրանքով սկսված նրա դատավարությունը նրան մեկուսացրեց լրատվամիջոցներից և հանրությունից։

Սպառնալիքների ֆոնին գրված տողեր
2004 թ․ փետրվարի 6-ի իր հոդվածում Հրանտ Դինքը, որը հայտարարել էր, թե Սաբիհա Գյոքչենը կարող է հայկական ծագում ունենալ, կոշտ հայտարարության թիրախ դարձավ Գլխավոր շտաբի կողմից: Հետագայում Ստամբուլի այն ժամանակվա փոխնահանգապետ Էրգյուն Գյունգյորը Դինքին կանչեց Ստամբուլի նահանգապետարան՝ Ազգային հետախուզական կազմակերպության (MIT) խնդրանքով: Հանդիպման ընթացքում Գյունգյորի հետ գտնվող MIT-ի երկու սպաներ բացահայտորեն նախազգուշացրին Դինքին: Այս հանդիպումը հետագայում դարձավ հաջորդած դատավարությունների և քննարկումների կենտրոնական թեմա՝ «պետության կողմից սպանության մասին տեղեկացվածության» վերաբերյալ: Մահից առաջ գրված իր վերջին հոդվածում Դինքն ասել է. «Այո, ես կարող եմ ինձ պատկերացնել աղավնու անհանգիստ ոգով, բայց գիտեմ, որ այս երկրում մարդիկ աղավնիներին չեն դիպչում: Աղավնիները ապրում են նույնիսկ քաղաքի սրտում՝ մարդկանց բազմության մեջ: Այո, մի փոքր վախվորած, բայց՝ նույնքան ազատ»:

Պատկերը, որը դարձավ անպատժելիության խորհրդանիշ
2007 թ․ հունվարի 19-ին 17-ամյա Օգյուն Սամասթը սպանեց Հրանտ Դինքին Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի «Ակօս» թերթի գրասենյակի առջև: Դեպքից հետո, հորից ստացված ահազանգով, Սամասթը ձերբակալվեց Սամսունի ավտոբուսի կայարանում:
Սպանությունից հետո արված լուսանկարը և դրան կից կադրերը բացահայտեցին մի սկանդալ, որտեղ Սամասթը կեցվածք էր ընդունել թուրքական դրոշի և Աթաթուրքի պաստառի առջև, մինչդեռ անվտանգության աշխատակիցները բարձր էին գնահատում նրան:
Պատկերները, որոնք կասկածի տակ էին դնում հետաքննության լրջությունը, վրդովմունք առաջացրին հանրության շրջանում: Լուսանկարը հանգեցրեց ոչ միայն անհատական հանցագործության, այլև ինստիտուցիոնալ ռեֆլեքսների կասկածի տակ դնելուն: Սամասթը, ով ազատված էր մեծահասակների համար նախատեսված պատժից, քանի որ ընդամենը 17 տարեկան էր, դատապարտվեց 21 տարի 6 ամիս ազատազրկման, որը մեկ երրորդով կրճատված պատիժ էր։ 2023 թ․ նոյեմբերի 15-ին պայմանական վաղաժամկետ ազատ արձակված Սամասթը այս սպանությունը կազմակերպած ավելի մեծ ծրագրի մի մասնիկն էր։
Հետաքննությունը ցույց տվեց, որ Հրանտ Դինքի սպանության մասին տեղեկատվությունը նախկինում փոխանցվել էր Տրապիզոնի և Ստամբուլի ոստիկանական վարչություններին: Հետախուզության գործակալներ Էրհան Թունջելի և նրա աներորդու՝ Ջոշքուն Իգջիի տրամադրած տեղեկատվությունը ցույց տվեց, որ չնայած սպանության դավադրության մասին տեղյակ լինելուն՝ որևէ նախազգուշական միջոց չի ձեռնարկվել: Դատարանի որոշումները արտացոլում էին այն եզրակացությունները, որ Տրապիզոնի ոստիկանապետ Ռամազան Աքյուրեքի և հետախուզության վարչության պետ Ալի Ֆուաթ Յըլմազերի նման անձինք թաքցրել են Դինքի սպանության վերաբերյալ հետախուզական տեղեկությունները և չեն ձեռնարկել անհրաժեշտ քայլեր:

Գործընթացին նպաստած պետական պաշտոնյաներ
Այնուամենայնիվ, մինչդեռ մեղավորներից մի քանիսը պատժվել են, շատ պետական պաշտոնյաներ, որոնք իրենց անփութությամբ նպաստել են գործընթացին, մնացել են անպատիժ: Այս իրավիճակը տարիներ շարունակ քննադատվել է որպես գործի ամենավիճահարույց կողմերից մեկը: Ռամազան Աքյուրեքը և Ալի Ֆուաթ Յըլմազերը դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման՝ «սահմանադրական կարգը տապալելու փորձի» համար՝ կապված Հրանտ Դինքի սպանության գործընթացում իրենց պատասխանատվության հետ: Դատարանի որոշումներում նաև որպես դատավճռի հիմք են նշվել անփութությունը և սպանությունից առաջ և հետո ապացույցները թաքցնելը: Յասին Հայալը, որը դեր է խաղացել սպանության պլանավորման մեջ, նախկինում Տրապիզոնի McDonald’s-ում ռումբ էր պայթեցրել, սակայն դատվել է ոչ թե ահաբեկչական հանցագործության, այլ պարզ սովորական հանցագործության համար։ Դինքի սպանության համար ցմահ ազատազրկման դատապարտված Հայալը ազատ կարձակվի 2047 թ․, եթե պատժի մեղմացում չտրամադրվի։ Գործով մեկ այլ կարևոր դեմք՝ Էրհան Թունջելը, ստացել է ընդհանուր առմամբ 96 տարի 6 ամիս ազատազրկման բազմաթիվ հանցագործությունների համար, այդ թվում՝ սպանությունը հրահրելու համար։ Տրապիզոնի նահանգային ժանդարմերիայի այն ժամանակվա հրամանատար գնդապետ Ալի Օզը նույնպես դատապարտվել է 28 տարվա ազատազրկման՝ կեղծիքի և սպանություն հրահրելու համար։ Անկարայի ոստիկանապետ Էնգին Դինչը, որը Դինքի սպանությունից յոթ ամիս առաջ Տրապիզոնի ոստիկանության հետախուզական բաժնի պետն էր, և Ստամբուլի ոստիկանապետ Ջելալեթթին Ջերրահը, որը դատվել էր անփութության մեղադրանքով, արդարացվել են։ Ջերրահը դատարանում պնդել է, որ F4 զեկույցը, որը պարունակում էր Դինքի սպասվող սպանության մասին հետախուզական տեղեկություններ, իրենից թաքցվել է։ Այն ժամանակվա Տրապիզոնի ոստիկանապետ Ռեշաթ Ալթայը և այն ժամանակվա Ստամբուլի հետախուզական բաժնի պետ Ահմեթ Իլհան Գյուլերը նույնպես արդարացվածների թվում էին: Այս գործընթացում նշանակալի գործոններ էին վաղեմության ժամկետը և ապացույցների անբավարարությունը:

Սամասթի վաղեմության ժամկետի որոշումը
Օգյուն Սամասթի պայմանական ազատ արձակումը՝ 16 տարի 10 ամիս բանտարկությունից հետո, նույնպես վրդովմունք առաջացրեց:
Դինքի ընտանիքը և նրանց փաստաբանները գլխավոր դատավարության ժամանակ դեմ էին, որ Օգյուն Սամասթը չդատապարտվի կազմակերպության անդամակցության համար՝ սպանության հետ մեկտեղ, որից հետո դատարանը Սամասթին նաև դատապարտեց կազմակերպության անդամակցության համար: Սակայն, Վերաքննիչ դատարանը, Սամասթի կազմակերպության անդամակցությունը 220-րդ հոդվածի համաձայն քննարկելով, թույլատրեց վաղեմության ժամկետի լրանալը: Այսպիսով, Սամասթը լրացուցիչ պատիժ չստացավ կազմակերպության անդամակցության համար:
Վաղեմության ժամկետի որոշումը քննադատության արժանացավ իրավաբանական շրջանակներում և մարդու իրավունքների պաշտպանների շրջանում: Որոշումը համարվեց շեմ, որը խորացրեց «անպատժելիության ընկալումը» Դինքի գործում: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) 2010 թ․ դատապարտել էր Թուրքիային Հրանտ Դինքի կյանքի իրավունքը չպաշտպանելու համար:

Ընտանիքի վերաքննիչ բողոքը մերժվել է
Ազատ արձակման որոշումից հետո Սամաստի դեմ նոր գործ է հարուցվել՝ «FETÖ կազմակերպության անունից հանցագործություններ կատարելու համար՝ առանց դրա անդամ լինելու»։ 2025 թ․ հունվարի 10-ին Ստամբուլի 14-րդ ծանր քրեական դատարանում կայացած նիստում դատարանի կազմը որոշել է կարճել գործը՝ վաղեմության ժամկետի պատճառով։
Դինքի ընտանիքը բողոքարկել է որոշումը։ Ստամբուլի շրջանային վերաքննիչ դատարանի 2-րդ քրեական պալատը, որը քննել է վերաքննիչ բողոքը, մերժել է Օգյուն Սամասթի և մյուս մեղադրյալների համար 2025 թ․ նոյեմբերի 4-ին կայացված «վաղեմության ժամկետի» որոշման դեմ բողոքը։ Բարձրագույն դատարանը որոշել է, որ Դինքի ընտանիքը իրավունք չունի մասնակցելու գործին՝ պնդելով, որ նրանք այս հանցագործությունից «ուղղակի վնաս» չեն կրել։ Ընտանիքի փաստաբանները հայտարարել են, որ բողոքարկելու են որոշումը Գերագույն դատարանում։

Հասարակական հիշողության մեջ բաց մնացած գործ
Դինքի թողած խաղաղության և ճշմարտության ժառանգությունը շարունակում է մնալ արդարադատության իրականացման կոչ։
Հրանտ Դինքի մահվան տարելիցներին, ամեն տարի հազարավոր մարդիկ հավաքվում են «Ակօս» թերթի գրասենյակի առջև՝ արդարություն պահանջելով և վանկարկելով․ «Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք»։
Դինքի հիշատակի այս արարողությունների ժամանակ վերածնվում է արդարության, խոսքի և մամուլի ազատության պահանջը։ Այնուամենայնիվ, Դինքի գործը մնում է չբուժված վերք ընդհանուր հիշողության մեջ։ Այն փաստը, որ գործը լիովին չի բացահայտվել՝ չնայած անցած տարիներին, Հրանտ Դինքի ժառանգությունը կենդանի է պահում որպես արդարության կոչ։
https://www.dw.com/tr/hrant-dink-suikast%C4%B1-19-y%C4%B1l%C4%B1nda-adalet-h%C3%A2l%C3%A2-eksik/a-71324156
Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը
www.akunq.net