Համաճարակային հիվանդությունների դեմ պայքարը Կ․Պոլսո հայկական որբատներում

Երբ գալիս է 1920 թվականը, մայիս ամսին հրապարակված մի շրջաբերականում տեղեկություն է հաղորդվում առ այն, թե որոշ երեխաներ քրոնիկական վարակիչ հիվանդություններ ունեն, որ կարող է մյուս մանուկների համար լուրջ վտանգ լինել, և այդ պատճառով նախաձեռնվել է հիվանդ երեխաներին մի առանձին մանկատանը հավաքել ու բուժել։ Շրջաբերականում նաև հանդիպում է խնդրանք, որ որբատան պատասխանատու բժիշկը հապճեպ զննի երեխաներին և ուղարկի քրոնիկական վարակիչ հիվանդություններ ունեցող մանուկների անվանացանկը։

Կարին Շեշեթյան

Զինադադարի ժամանակաշրջանում (Թուրքիայի պատմության մեջ «Զինադադարի ժամանակաշրջան» է համարվում 1918 թ․ հոկտեմբերի 30-ին կնքված Մուդրոսի զինադադարից մինչև Թուրքիայի Հանրապետության հռչակման տարեթիվ 1923-ն ընդգրկող շրջանը-Ակունքի խմբ․) Ստամբուլում հետպատերազմյան վատ կենսապայմանների պատճառով բավականին մեծանում է վարակիչ հիվանդությունների վտանգը։ Հավելումն դրան՝ որբատների վատ պայմանները պատճառ են դառնում, որ վարակիչ հիվանդություններն արագորեն տարածվեն երեխաների շրջանում։ Երբ հարցին մոտենում ենք Բալաթի որբատան դիտանկյունից, նկատում ենք, որ արխիվային փաստաթղթերի մոտ մեկ երրորդը կապված է եղել առողջական խնդիրների և հատկապես վարակիչ հիվանդությունների հետ։

Դա առնչվում է նաև այն փաստի հետ, որ Բալաթի որբատունը կապված էր Ազգային խնամակալության և օգնության կազմակերպության հետ, և որ որբերի թիվը կարճ ժամանակամիջոցում գերազանցել էր հարյուրը։ Կազմակերպության կենտրոնական ղեկավարությունը Բալաթի որբատան պատասխանատու բժիշկ է նշանակում դոկտոր Կորիկյանին։ Բացի այդ, որբանոցում մի բուժքույր էլ է սկսում մշտապես աշխատել։ Հիվանդություններին վերաբերող առաջին փաստաթղթերը կապված են 1919 թ․ հունիսին քոս հիվանդությամբ տառապող մոտ 50 որբերի՝ Սալմաթոմրուքի Սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոս դպրոց տեղափոխելու և նրանց բուժումն այդտեղ կազմակերպելու հետ։ Որբերը բուժում են ստանում Բալաթի որբատան հոգաբարձուների հանձնաժողովից Հուլյանե Ռուբինյանի հսկողության տակ։ Հանձնաժողովը միևնույն ժամանակ որոշում է նաև ամսեկան 400 ղրուշով 2 մշտական բուժքույր նշանակել։ Մեծ ուշադրություն է հատկացվում լավացած և հետ վերադարձող երեխաների հագուստը և իրերը դեզինֆեկցիայի ենթարկելու հարցին։ 1919 թ․ հուլիսի 2-ին Սալմաթոմրուքում բռնկված հրդեհի ժամանակ Սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոս դպրոցը մոխիր է դառնում, և այստեղ երեխաների բուժման գործընթացն ավարտվում է։

1919 թ․ հոկտեմբերի ամսաթվով շրջաբերականը նախազգուշացնում է, որ վարակիչ հիվանդությունները շատ տարածված են, և որ հատկապես կեղտոտ միջավայրերում քոսի և նմանատիպ այլ հիվանդությունների տարածման հետևանքով հարկ է խիստ միջոցներ ձեռնարկել մաքրության համար։ Նույն օրերին բժիշկ Կորիկյանը մի նամակ է գրում Բալաթի որբատան ղեկավարությանը՝ նշելով, որ քոսի հիվանդության ազդեցությունը անցնում է, սակայն այն լիովին չի վերացել, և այդ պատճառով պետք է դեզինֆեկցիայի ենթարկել որբերի հագուստը, ներքնազգեստն ու սպիտակեղենը։ Ֆոլիկուլիտը ևս շատ արագ տարածվող հիվանդություն է դառնում, քանի որ որբերը նույն սանրն են օգտագործում։

Ինչպես հայտնի է, հետագա տարիներին քոսի և այլ բազմաթիվ հիվանդությունների կապակցությամբ երեխաներն ուղարկվում են Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոց։ Այդ երեխաների բուժման ծախսերը հոգում են Բալաթի որբատան բյուջեի հաշվին։

Ծաղիկ, ժանտախտ, խոլերա

1919 թ․ նոյեմբերին, այս անգամ Ստամբուլում ծաղիկի, ժանտախտի, խոլերայի և տիֆի հիվանդությունների ի հայտ գալ սկսելու պատճառով, պահանջվում է, որ որբատան ղեկավարությունը բոլոր անհրաժեշտ միջոցները ձեռնարկի, իսկ որբատան բժիշկը՝ պատվաստումներ անի։ Պահանջվում է նաև, որ որբերը հնարավորին չափով խուսափեն արտաքին աշխարհի հետ շփումներից։ Որբատուն այցերը ևս որոշ ժամանակով արգելվում են։

Երբ գալիս է 1920 թվականը, մայիս ամսին հրապարակված մի շրջաբերականում տեղեկություն է հաղորդվում առ այն, թե որոշ երեխաներ քրոնիկական վարակիչ հիվանդություններ ունեն, որ կարող է մյուս մանուկների համար լուրջ վտանգ լինել, և այդ պատճառով նախաձեռնվել է հիվանդ երեխաներին մի առանձին մանկատանը հավաքել ու բուժել։ Շրջաբերականում նաև հանդիպում է խնդրանք, որ որբատան պատասխանատու բժիշկը հապճեպ զննի երեխաներին և ուղարկի քրոնիկական վարակիչ հիվանդություններ ունեցող մանուկների անվանացանկը։

Խասգյուղի Տրախոմայի իգական հիվանդանոցը

Քլամիդիա տրախոմատիս անվամբ բակտերիայի հարուցած աչքի վարակիչ ինֆեկցիա տրախոման, որն ախտահարում էր կոպերի ներքին մակերեսն ու եղջերաթաղանթը, արագ տարածվում էր անբավարար հիգիենայի և վատ կենսապայմանների հետևանքով։ Եթե հիվանդը բուժում չէր ստանում, այդ հիվանդությունը հանգեցնում էր թարթիչների՝ աչքերի մեջ աճելուն և հարատև կուրության։ Որբանոցներում արագորեն տարածվող այս հիվանդությունը փորձում էին խիստ հսկողության տակ պահել, և դրա բուժման համար Խասգյուղի որբատանը կից մի առանձին բաժանմունք էին բացել։ Այն աղջիկները, որոնց մոտ հաստատվել էր տրախոմա, իրենց բոլոր իրերով տեղափոխվում և մնում էին այստեղ՝ մինչև բուժման ավարտը։ Բալաթի որբատնից էլ են բազմաթիվ որբ աղջիկներ նման բուժման ենթարկվել։

 Ինչպե՞ս է հիմնվել Հայկական Կարմիր խաչը

Այն օրերին, երբ ավարտվում էր Առաջին աշխարհամարտը, պոլսահայ համայնքի անվանի դեմքերից դոկտոր Վահրամ Թորգոմյանը սկսում է հայկական Կարմիր խաչի կազմակերպության հիմնման աշխատանքները։ Կազմակերպության նպատակներից մեկն էլ Ստամբուլ հասած աքսորյալների և որբերի առողջական խնդիրներով զբաղվելն էր։ Ինչպես կարդում ենք Թորգոմյանի հուշերում, նա այս հարցով իր առաջին հանդիպումն ունենում է 1918 թ․ նոյեմբերին Ստամբուլ ժամանած Կարմիր խաչի միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչ Կոմս դը Լապալիսի հետ և նաև վերջինիս աջակցությունն ստանալով՝ հիմնում է Կարմիր խաչի հայկական կազմակերպությունը և դառնում նրա առաջին նախագահը։ Ճարտարապետ Բիլգե Արն իր աշխատության մեջ նշում է, որ Կարմիր խաչի հայկական կազմակերպության հասցեն հետևյալն էր՝ Պերա թաղամաս, Ասմալը մեսջիթ, No: 33 շենք։ Ենթադրելի է, որ այս շենքը գտնվում էր ներկայում որպես Asmalı Mescit Apartmanı անվամբ հայտնի վայրում, որը մինչև 1914 թ․ հանդիսացել է «Լեվաթ Հերալդ» պարբերականի կենտրոնը։ Հայկական Կարմիր խաչը Ստամբուլի բազմաթիվ թաղամասերում շատ մասնաճյուղեր է ունենում և Շիշլիում մի հիվանդանոց բացում։ Բալաթի հիմնադրամի արխիվում մեր գտած փաստաթղթերի համաձայն՝ Շիշլիի հիվանդանոցի հասցեն հետևյալն էր՝ Նիշանթաշը, Հաջը Էմին էֆենդի անվամբ փողոց, No: 10 շենք։ Թեև դրա մասին որևէ հիշատակում չկա Թորգոմյանի հուշերում, Բալաթի արխիվում գտնված 1920 թ․ մարտի 4-ի ամսաթիվը կրող մի փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ հայկական Կարմիր խաչը Մեծ կղզում թոքախտի բուժման կետ էր բացել, որտեղ ընդունվում էին նաև հիվանդ որբերը։ Բացի այդ, հայկական Կարմիր խաչի հովանու տակ գործում էր նաև Սկյուտարի ամերիկյան քոլեջի շենքում գտնվող մի իգական մանկատուն։

Եթե շարունակենք Թորգոմյանի հուշերի հետ մեր ծանոթությունը, ապա մեր առջև կհառնի սկզբնապես հայկական Կարմիր խաչի հիմնադրմանն աջակցած Կոմս դը Լապալիսը, որը հետագա ամիսներին Կարմիր մահիկի հիվանդանոցի բողոքներին անսալով՝ դեմ է հանդես գալիս, որ Ստամբուլի հայ համայնքն օգտագործի Կարմիր խաչ անվանումը։ Դրանից հետո Թորգոմյանը դրա մասին հայտնում է Ժնևում գտնվող միջազգային Կարմիր խաչ կազմակերպության նախագահ Լեոպոլդ Ֆաբրին և ապահովում, որ հայկական Կարմիր խաչ անվանումն ու կազմակերպությունը հաստատվեն։ Արմավենի Միրօղլուի աշխատության մեջ ընթերցում ենք, որ 1919 թ․ հունվարի 27-ին Հայկական ազգային կենտրոնի ղեկավարության կազմակերպած ժողովին առաջակվում է առանձին-առանձին գործող Աքսորյալների խնամատարություն, Որբերի խնամատարություն և հայկական Կարմիր խաչ կազմակերպությունները միավորել մեկ երդիքի տակ։ Պատճառը չգիտենք, սակայն հայկական Կարմիր խաչը հետագա ժողովներին չի մասնակցում և նախընտրում է անկախ աշխատել։

Տարաձայնություններ կազմակերպությունների միջև

Աքսորյալների խնամատարություն և Որբերի խնամատարություն կազմակերպությունները 1919 թ․ փետրվարի 28-ին միավորվում են Ազգային խնամատարություն անվամբ մի կազմակերպության մեջ։ Վահրամ Թորգոմյանն իր հուշերում հայտնում է, որ այդ որոշումն իր ցանկությունը չէր արտացոլում, սակայն կարևոր քայլ էր։ Նա հայկական Կարմիր խաչը արհամարհված էր համարում։ Սակայն այս կազմակերպությունը շարունակում է իր աշխատանքները։ 1919 թ․ ապրիլին Բալաթի և Սալմաթոմրուքի մասնաճուղերն են բացվում։ Մասնաճյուղն արագ կերպով Վահրամ Արծրունու միջոցով կապ է հաստատում Բալաթի որբատան հետ և պահանջում մի բժիշկ նշանակել, որը կզբաղվի որբերի առողջական խնդիրներով։ Սակայն Բալաթի որբատան ղեկավարությունը հայտնում է, որ միայն մի բժիշկ ունեն, որը նշանակվել է կենտրոնից և մերժում այդ առաջարկը։ Իսկ այս նամակագրությունները մատնանշում են, որ կենտրոնական ղեկավարության և հայկական Կարմիր խաչի միջև որոշ տարաձայնություններ են եղել, սակայն տեսնում ենք, որ Կարմիր խաչի և որբատան միջև հարաբերությունները դրական կերպով են շարունակվել։ Բազմաթիվ գրություններ կան առ այն, որ Բալաթի որբատան հիվանդացած երեխաները Ազգային խնամատարության միջոցով բուժում են ստացել թե՛ Շիշլիի և թե՛ Մեծ կղզու հիվանդանոցներում։

 «Որբանոցների տերը ժողովուրդն է»

 1920 թ․ մարտի 20-ի ամսաթիվը կրող մի փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ հայկական Կարմիր խաչի Էդիրնեքափը-Թոփքափը-Էյուփ մասնաճյուղի կողմից հարցում է ուղղվել, թե իրենց պատասխանատվության տակ գտնվող 19 որբերի՝ 2 օրով Բալաթի որբատան խնամատարության տակ գտնվելու համար որքա՞ն վճարում պետք է արվի, իսկ Բալաթի որբատունն իր պատասխան նամակում նշել է, թե նրանք որևէ պարտք չունեն, և որ որբատան տերն ու տիրակալը ժողովուրդն է, իսկ բոլոր որբերը պատկանում են ժողովրդին։ Այն դեպքում, երբ Վահրամ Թորգոմյանն իր հուշերում հայտնում է, թե հայկական Կարմիր խաչը աշխատել է մինչև 1921 թվականը, Բալաթի որբատան արխիվից տեղեկանում ենք, որ այն բազմաթիվ նամակագրություններ է ունեցել մինչև 1922 թ․ վերջը։

Չնայած բարդ պայմաններին՝ կարող ենք ասել, որ որբերի առողջական խնդիրների հետ կապված այս բոլոր ջանքերը դրական արդյունքներ են տվել։ Բուժման նպատակով հիվանդանոցներ ուղարկված բոլոր որբերը լավանալով հետ են վերադարձել՝ բացառությամբ Բալաթի որբատան հետևյալ 3 սաներից՝ Միհրան Օզեյան, Զարուհի Սինանյան և Հայկանուշ Ազատյան, որոնք դժբախտաբար մահացել են Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցում։

 Հոդվածը գրելիս օգտվել ենք Հրանտ Դինք հիմնադրամի արխիվից, Բալաթի Սուրբ Հրեշտակապետ եկեղեցու և Խորենյան վարժարանի արխիվներից։

ԱՅԼ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

– Bilge Ar, İşgal Altındaki İstanbul’da Kentsel Ve Mimari Ortam, Yüksek lisans tezi, İTÜ Mimarlık Fakültesi, 2006.

– Վահրամ Թորգոմեան, Անցուկը Մոռցուկ, Aras հրատարակչություն, 2006։

– Nazan Maksudian, E. Möller vd. (editörler), Gendering Global Humanitarianism in the Twentieth Century, Palgrave Macmillan Transnational History Series, https://doi.org/10.1007/978-3-030-44630-7_5, sayfa 117-142 (2020)

– Արմավենի Միրպղլու, Կ.Պոլսոյ Ազգային Խնամատարութիւնը.

https://www.agos.com.tr/tr/haber/yetimhanelerde-salgin-hastaliklarla-mucadele-41409

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

www.akunq.net