Սալոնիկի սրճաբույր հայերը

Եթե երբևէ հայտնվեք Սալոնիկում և մի բաժակ սուրճ խմեք, մի մոռացեք, որ օդում տարածվող գրավիչ բույրը պարունակում է ոչ միայն բոված սուրճի հատիկների, այլև Հովհաննեսի ձեռքի աղացի, Սարամի քաջության և հայ փախստականների պատմությունները, որոնք ստիպված էին մի քաղաք կառուցել, որի լեզուն կամ ապրելակերպը չգիտեին իրենց հայրենքում։

Մելիքե Քարաօսմանօղլու

Այս նախադասությունը կարող է մի փոքր արհեստական հնչել, բայց Հունաստանում սուրճը կենսաձև է: Հույնի համար սուրճ խմելը նման է առավոտյան դեմքը լվանալուն: Դա պատկերացրեք որպես կենսական անհրաժեշտության: Գրեթե յոթ դար տևած պատմությամբ սուրճն ազդել է երկրի կյանքի ռիթմի վրա՝ լինի դա մասնավոր, թե հանրային վայրերում: Որոշեցի նայել Հունաստանի այսօրվա հայտնի սուրճի ցանցերից այն կողմ և հետազոտական ​​​​ճանապարհով մեկնեցի Սալոնիկ՝ հայտնի իր բազմամշակութային պատմական հյուսվածքով: Այս «ճանապարհորդությունը» ինձ ծանոթացրեց հայերի հետ, ովքեր զգալիորեն նպաստել են քաղաքի սուրճի մշակույթին։

Բովելն և վաճառք հայերի ձեռքերում

Իրականում, երբ մենք ուսումնասիրում ենք Եվրոպայում սուրճի անցած ուղին, տեսնում ենք, որ հենց հայ ձեռնարկատերերն են այս խորհրդավոր հատիկը հայտնի դարձրել Արևմուտքում: Հետազոտող Ռոս Ջեյմիսոնի խոսքով՝ 1660-ականների Փարիզում «հայ» լինելը գրեթե հոմանիշ էր «սուրճ վաճառող» լինելուն: Վիեննայի հայտնի սուրճի մշակույթի հիմքերը դրել է հայ վաճառական Յոհաննես Դիոդատոն (Հովհաննես Աստվածատուր), որը 1685 թ․ բացել է առաջին սրճարանը՝ Դանիել Մոզերի նմանատիպ հաստատությունների նախորդը, որոնք մինչ օրս գոյություն ունեն: Այս ավանդույթը արմատավորվել է Սալոնիկի նավահանգիստներում և շուկաներում 18-րդ և 19-րդ դարերում: Եմենից, Կարմիր ծովի նավահանգիստներից կամ հեռավոր գաղութներից, ինչպիսիք են Գրանադան և Ճամայկան, բերվող սուրճի հատիկները բովվում էին Սալոնիկի փողոցներում: Չնայած ներմուծման բնույթը փոխվեց oսմանյան դարաշրջանից հետո, երբ «բրազիլական սուրճը» կենտրոնական տեղ գրավեց, հայերը մնացին աչքի ընկնող՝ սուրճի հատիկները բովելու և վաճառելու վարպետության մեջ։

Հայ վարպետների հմտությունը

Ինչպես ընդգծվում է բանահյուսության հետազոտող Իլիաս Պետրոպուլոսի կարևոր աշխատության մեջ, հայ վարպետների հմտությունը միշտ էլ կանգնած էր «հին Սալոնիկի» սուրճի տաղավարների հետևում: Երբ նայում եք Նիկոլաոս Ինգլեսիսի 1926 թ․ քաղաքային ուղեցույցին, տեսնում եք, որ գրանցված վեց խոշոր սրճարաններից հինգը պատկանել են հայերի՝ Աբրահամյան Հասեն, Բերբերյան Գալուստ, Բուլության Լիրան, Զաքարյան Սամուել և Պապաջյան Թագվոս…

Այս անունների տերերը ոչ միայն խանութպաններ էին, այլև անձինք, ովքեր ձևավորել էին Սալոնիկի ինքնությունը այդ ժամանակաշրջանում։ Էգնատիա փողոցի երկայնքով, Կամարայի շուրջը և մինչև Սինտրիվանի, որտեղ այսօր գտնվում է ABC հյուրանոցը, ձգվող գիծը ողողված էր այդ խանութներից եկող բոված սուրճի բույրով։ Ժամանակի ընթացքում այս ցանցը տեղափոխվեց Վարդարիսի եռուն հանրային շուկա և Վասիլիսիս Օլգաս փողոց, որտեղ բարձրանում էին շքեղ առանձնատներ։ Գասպարյան, Մորջիկյան, Դերեյան և Ադամյան անունները արմատավորվեցին հավաքական հիշողության մեջ, ինչպես քաղաքի փողոցային ցուցանակները։

Ինչո՞ւ են այդքան շատ։

«Մակեդոնիա» թերթի 1941 թ․ համարում հրապարակվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում Սալոնիկի մասնագետների և հասարակական կազմակերպությունների կողմից երկրի պաշտպանության համար կատարված նվիրատվությունների ցանկը։ Սրճարանների սեփականատերերին վերաբերող բաժնում երևում է, որ նվիրատուների մեծ մասը հայեր էին։

Այսպիսով, ինչո՞ւ էին Սալոնիկում այդքան շատ հայ սրճարանատերեր։

Պատասխանը թաքնված է պատմության բարդ շրջադարձերում։ 20-րդ դարի սկզբին հազարավոր փախստականներ, որոնք կարողացան փրկվել Հայոց ցեղասպանությունից և Փոքր Ասիայի աղետից, ապաստան գտան Սալոնիկում։ Այս նոր հողերում, որտեղ նրանք չգիտեին լեզուն, զրկված էին քաղաքացիության իրավունքից և չէին կարող ձեռք բերել անշարժ գույք, գոյատևելու միջոցներից մեկը իրենց արհեստներն էին։ Մյուս կողմից, հայ փախստականների համար առևտրին և այլ մասնագիտություններին դիմելը, որոնք չէին պահանջում հունարենի տիրապետում, նույնպես լուծում էր։ Հետևաբար, ինչպես Օսմանյան կայսրությունից եկած մյուս փախստականները, շատ հայեր փորձեցին բիզնեսներ հիմնել՝ տեղական համայնքին ինտեգրվելու համար։ Որոշ հայեր իրենց հետ բերեցին այն, ինչ լավագույնս գիտեին՝ սուրճ բովելու արվեստը։

Համերաշխություն նոր փախստականի հետ

Ճիշտ սուրճ պատրաստող վարպետ Պ. Գասպարյանի պապի պես։ Արմատախիլ լինելով՝ նա սկսեց իր նոր կյանքը զրոյից։ Չկար մեկը, ով Վարդարիսում գտնվող նրա խանութի առջև չխմեր հին վարպետի սուրճը, ով ամբողջ օրը սուրճ էր աղում իր ձեռքի աղացով։ Հովհաննես Մորջիկյանը, ով եկել էր քաղաք և հաստատվել Փոքր Ասիայի աղետից շատ առաջ, նման էր պահապան հրեշտակի։ Ըստ թոռան՝ Հովհաննեսը իր խանութը լայնորեն բացեց Փոքր Ասիայում և Պոնտոսում հալածանքների ենթարկված և աքսորված հայերի համար։ Նա իր փախստական ​​ընկերներին, որոնք Սալոնիկ էին ժամանել հուսահատ վիճակում, տալիս էր սուրճի աղաց և սուրճի պարկ՝ գոյատևելու համար։ Մորջիկյանի խանութը, որը նա բացել էր 1881 թ․ Էգնատիա 71-ում, ոչ միայն բիզնես էր, այլև դարձել էր ընկերների հանդիպավայր։ Այն Սալոնիկում կոֆեին չպարունակող սուրճի մոլուցքի առաջատար հաստատություններից մեկն էր՝ մի մոլուցք, որը ծնվել էր անհրաժեշտությունից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի դժվար տարիներին, հատկապես գերմանական օկուպացիայի մռայլ օրերին, երբ իսկական սուրճը դառնում էր շքեղություն, բաժակները լցվում էին սիսեռից, նուշից, գարուց և ցորենից պատրաստված «փոխարինող սուրճերով»։ Այնուամենայնիվ, «սիսեռով սուրճը» կարող է իսկական հատիկներ չլիներ, բայց այն և՛ լցնում էր ստամոքսը, և՛ մի փոքր ջերմություն էր հաղորդում մարդկանց այդ մռայլ օրերին։

Արիս սրճարանը

Եվ հետո կար հայտնի Արիս սրճարանը և մթերային խանութը Ցիմիսկի փողոցի 98 հասցեում, որն ինքնին պատմություն էր։ Խանութի անունը հղում էր հունական «Արիս» ֆուտբոլային թիմին։ Հիմնադրվել է Գալուստ Բերբերյանի կողմից, որը Ստամբուլից Սալոնիկ է եկել մոտավորապես 1870 թ․, իսկ ավելի ուշ՝ նրա որդի Սարամը շարունակեց այս գործը, և այս վայրը աչքի լույսն էր ինչպես Սալոնիկի հայ համայնքի, այնպես էլ թաղամասի համար։ Գալուստի առաջին խանութը գտնվում էր Կամարա թաղամասում, և չնայած հիմնադրման տարեթիվն անհայտ է, այն, հավանաբար, բացվել է 20-րդ դարի սկզբին (1910-1920): 1925 թ․ Սարամը բիզնեսը տեղափոխեց Ցիմիսկի փողոց, և մահացավ 1972 թ․։ Այնուհետև նրա թոռը՝ Ս. Դաուդակիս-Բերբերյանը, մոր՝ Ռոզիտա Բերբերյանի հետ միասին, ստանձնեց խանութի ղեկը և շարունակեց այն ղեկավարել մինչև 1986 թ․ դրա լիակատար փակումը։

Բարձրահասակ, նուրբ խառնվածքով և բարի սրտով Սարամը վտանգի ենթարկեց իր կյանքը օկուպացիայի տարիներին՝ սուրճի աղացներով գաղտնի ալյուր աղալով և այն բաժանելով սովյալներին։ Իրականում, երբ նացիստները 1942 թ․ գրավեցին Սալոնիկ քաղաքը և հավաքեցին հրեաներին իրենց տներից՝ ճամբարներ ուղարկելու համար, Սարամ Բերբերյանը մեծ քաջություն ցուցաբերեց՝ փրկելով հրեա բժշկի արժեքավոր իրերը։ Հետագայում նա պարգևատրվեց Սալոնիկի հրեական համայնքի կողմից իր բարեկամության և քաջության համար։ Ահա թե ինչու Սալոնիկում սուրճի մշակույթի պատմության մասին խոսելը մեզ տանում է ոչ միայն առևտրային հաստատություններ։ Այդ խանութները, որոնք վաղուց փակվել են, սպասում են, որ հիշվեն և խոսվեն որպես մարդկության, համերաշխության և գոյատևման պայքարի պատմության էջեր։ Եթե ​​երբևէ հայտնվեք Սալոնիկում և որոշեք սուրճ խմել, հիշեք, որ օդում տարածվող հմայիչ բույրը պարունակում է ոչ միայն բոված հատիկների բույրը, այլև Հովհաննեսի ձեռքի աղացի, Սարամի քաջության և հայ փախստականների պատմությունները, ովքեր ստիպված էին կառուցել մի քաղաք, որի լեզուն կամ սովորույթները չգիտեին իրենց հայրենիքում։

https://www.agos.com.tr/tr/haber/selanikin-kahve-kokusunda-ermeniler-40885

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net