Թալեաթ փաշա

Ռեջեփ Մարաշլը

Անկարայի քաղաքապետ Մանսուր Յավաշը հայտարարել է, որ հուշատախտակ են տեղադրել Թալեաթ փաշա բուլվարում: Թալեաթ փաշան համարվում է Օսմանյան կայսրության վերջին մեծ վեզիրներից մեկը, Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի հիմնադիր ղեկավարների շարքում՝ առաջատար դեմք, ինչպես նաև՝ ականավոր գաղափարախոս և քաղաքական գործիչ: Չնայած Էնվեր փաշայի քաղաքական խարիզման ավելի պայծառ էր թվում իր ռազմական ուժի և օսմանյան պալատում «փեսայի» կարգավիճակի շնորհիվ, սակայն Միություն և առաջադիմություն կոմիտե կազմակերպությունն իրականում ենթարկվում էր Թալեաթ փաշային. Հատուկ կազմակերպությունը (Teşkilat-ı Mahsusa), որն ուներ հետախուզական և աշխարհազորային ուժեր, ինչպես նաև օպերատիվ ուժեր՝ ժանդարմերիայի հետ մեկտեղ, նույնպես ենթարկվում էր նրան: Հետևաբար, կարող ենք ասել, որ Թալեաթ փաշան ամենաազդեցիկ դեմքն էր Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի վարչակազմում: Նա կայսրության՝ պատերազմին մասնակցելու, մասնավորապես 1915 թ․ Ցեղասպանության հետևանքների հիմնական պատասխանատուներից մեկն էր:

Իրոք, այս պատճառով նա դատապարտվեց ՄԱՀՎԱՆ կայսրության հանձնվելուց հետո հիմնված Ռազմական դատարանի կողմից: Սակայն Էնվեր փաշան, Բեհաեդդին Շաքիրը և ուրիշներ խուսափեցին ձերբակալությունից ու մահապատժից, քանի որ ապաստան էին գտել Գերմանիայում: Ի պատասխան, Թալեաթ փաշան սպանվեց Բեռլինում 1921 թ․ «ՆԵՄԵՍԻՍ» կազմակերպության կողմից, որը հիմնադրվել էր հայերի կողմից՝ 1915 թ․ ցեղասպանության մեղավորներից վրեժ լուծելու համար: Գործողությունն իրականացրած Սողոմոն Թեհլիրյանն արդարացվեց Թալեաթ փաշայի դատավարության ժամանակ, որտեղ դատապարտվեց Ցեղասպանությունը: Բեռլինում երկար տարիներ մնալուց հետո, Թալեաթ փաշայի մարմինը 1943 թ․ ուղարկվեց Ստամբուլ՝ որպես նացիստական ​​ռեժիմի նվեր քեմալական Թուրքիային: Թալեաթ փաշան թաղվեց պաշտոնական պետական ​​արարողությամբ, տարիներ անց: Այսպիսով, մի տեսակ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎԵՑ Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի ռեժիմի հեղինակությունը: Սակայն Աթաթուրքի գլխավորությամբ քեմալական կառավարությունը միտումնավոր խուսափել էր Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի ռեժիմն արդարացնելուց: Սա պայմանավորված չէր նրանով, որ նրանց միջև քաղաքական և գաղափարական հակամարտություն կար, այլ նրանով, որ երիտթուրքերը պնդում էին, որ նրանց հետ կապեր չունեն՝ խուսափելու համար կատարված հանցագործությունների, ստորագրված համաձայնագրերի և պատերազմի ընթացքում ստանձնած պարտավորությունների պատասխանատվությունից: Այնուամենայնիվ, պատմական իրականությանը նայելով՝ կարող ենք ասել, որ Թալեաթ փաշան՝ այսօրվա Թուրքիայի Հանրապետության իսկական ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՀԱՅՐԵՐԻՑ մեկը, ԱՌԱՋ էր կանգնած Մուստաֆա Քեմալի, Իսմեթ փաշայի, Քարաբեքիր փաշայի և նման այլ գործիչներից:

Հենց Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի վարչակազմն էր, որը տեսավ բազմազգ Օսմանյան կայսրության վախճանը, որը ներառում էր տարբեր էթնիկ խմբեր, մշակույթներ, կրոններ և համոզմունքներ և պատկերացնում էր անցում դեպի թուրքականության վրա հիմնված ազգային պետության։ Հենց նա էլ պատրաստեց դրա քաղաքական և սոցիալական ենթակառուցվածքները: Սակայն կայսրության լայն աշխարհագրության մեջ թուրքական տարրը թե միատարր չէր, թե շատ տարածքներում փոքրամասնություն էր: Այս խնդիրը լուծելու համար որպես հիմք ընդունվեց Օսմանյան կայսրությունում գոյություն ունեցող, բայց Թանզիմաթի բարեփոխումների ժամանակ մի կողմ դրված միլլեթների համակարգը: Օսմանյան միլլեթների համակարգի համաձայն՝ մուսուլման ժողովուրդները, ինչպիսիք են թուրքերը, արաբները, քրդերը, լազերը, չերքեզները, ալբանացիները և բոսնիացիները, համարվում էին «Միլլեթ-ի հաքիմե» (գերիշխող ազգ): Հույն ուղղափառ, Հայ առաքելական և հրեական բնակչությունը, բաժանված էին երեք առանձին խմբերի, կազմում էին «Միլլեթ-ի թեսլիմեն» (հնազանդ ազգ): Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի ներսում առաջին ուժեղ միտումը թուրք-իսլամական սինթեզն էր, այսինքն՝ բոլոր մուսուլման ժողովուրդների միասնության վրա հիմնված նեոօսմանյան պետության ստեղծումը՝ թուրքական ազգության ղեկավարությամբ: (Էրդողան-Բահչելի դաշինքի այսօրվա կողմնորոշումը նույնպես նույն ուղղությամբ է): Երկրորդ միտումը թուրք-թուրանական միտումն էր: Գաղափարն այն էր, որ ոչ թյուրքական ժողովուրդներին, նույնիսկ եթե մուսուլմաններ էին, չի կարելի վստահել, ուստի նպատակը Թուրան պետություն ստեղծելն էր՝ հասնելով Կովկասից մինչև Կենտրոնական Ասիա ձգվող հսկայական թյուրքական աշխարհին: Երկու միտումների ընդհանուր նպատակը հիմնականում ոչ մուսուլմանական, հատկապես քրիստոնյա բնակչության (հայեր, հույներ, ասորիներ և այլն) վերացումն էր: Այս տարրերի հեռացումը, վտարումը և վերացումը աշխարհագրական տարածքից, որը նրանք անվանում էին «Ազգային պայմանագիր», դարձավ յուրաքանչյուր միտումների բյուրոկրատիայի հիմնարար քաղաքականությունը: Էգեյան հույների հարկադիր տեղահանությունը լայնածավալ ջարդերի միջոցով և 1915 թ․ մեծ ցեղասպանությունը, որի ընթացքում հայ և ասորի բնակչությունը լիովին վտարվեց կամ ոչնչացվեց, հիմք հանդիսացան 1923 թ․ թուրքական ազգային պետության համար: Տարիներ անց, ինչպես հակիրճ խոստովանեց ԱԶԿ-ի ազգային պաշտպանության նախարար Վեջդի Գյոնուլը. «…Պարզապես մտածեք․ եթե հույները շարունակեին ապրել Էգեյանում, կամ հայերը շարունակեին ապրել Թուրքիայի շատ մասերում, արդյոք մենք այսօր կկարողանայինք ունենալ նման ազգային պետություն» (2008 թ․)։ Այսպիսով, ի՞նչ պատահեց թուրք-իսլամական և պանթուրքիստական ​​միտումների հետ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտությունը փոխեց Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի ճակատագիրը: Նրանց երազանքները՝ Կովկասում Ռուսաստանին հաղթելու և Թուրան հասնելու, խորտակվեցին պատերազմի սկզբում Սարիղամիշի աղետի պատճառով: Մյուս կողմից, թուրք-իսլամական սինթեզը մեծ հարված ստացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-18 թթ․), երբ արաբ շեյխերն ու տեղական առաջնորդները նախընտրեցին իրենց ինքնավարությունը բրիտանական պաշտպանության ներքո, քան՝ օսմանյան պալատի: Այսպիսով, անհնար դարձավ իսլամական սինթեզի միջոցով պահպանել Մերձավոր Արևելքի, Միջագետքի, Եգիպտոսի և Հյուսիսային Աֆրիկայի լայն աշխարհագրական տարածքը: (Թուրքական պետական ​​ապարատում խորը արմատացած հակաարաբական տրամադրությունները՝ «Մեզ մեջքից դանակահարեցին» պատմությունը, պետք է բխեն դրանից):

Երբ քեմալականները ստացան այս ժառանգությունը, նրանք թուրքական ազգային պետություն կառուցելու հարցում կրկին բախվեցին թուրքական էթնիկ տարրի թուլությանը՝ թե՛ քանակի, թե՛ միատարրության առումով: Կրկին փորձեցին լուծել այս խնդիրը թուրք-իսլամական սինթեզի միջոցով: Նրանց նախաձեռնած «ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՅՔԱՐԻ» հիմնական նպատակն էր կանխել հույների և հայերի վերադարձը իրենց հայրենիք ու վերացնել մնացածներին: Այդպիսով նրանք նպատակ ունեին Կովկասից և Բալկաններից գաղթած քրդերին, լազերին և մուսուլման բնակչությանը, ինչպես նաև թուրքերին, ներգրավել իրենց պայքարում՝ «Մեր կրոնն ու մեր պետությունը վտանգված են» կարգախոսով…

Երկարաժամկետ հեռանկարում կանխատեսում էին, որ ավելի հեշտ կլինի ամրապնդել ազգային պետության թույլ էթնիկ հիմքը՝ մուսուլման բնակչությանը, ինչպիսիք են քրդերը, լազերը, չերքեզները, ալբանացիները և բոսնիացիները, թուրքական ինքնության մեջ ձուլելով, նրանք համարվում էին թուրքական էթնիկ խմբից ավելի թույլ: Արդյունքում ձեռք բերվեց քուրդ ֆեոդալ առաջնորդների աջակցությունը: Այսպիսով, Արևելքում հայկական սպառնալիքը վերացվեց: Պոնտոսի պետության հնարավորությունը Արևելյան Սևծովյան տարածաշրջանում վերացվեց Պոնտոսի ցեղասպանությամբ, և առավելություն ստացվեց վիճելի Մոսուլի նահանգի վերաբերյալ՝ Հաքքարիում նեստորական ցեղասպանություն իրականացնելով: Մնում էր միայն վերացնել հունական վարչակազմը Իզմիրում և շրջակայքում: Իրականում, Իզմիրում գտնվող հունական զորքերը չափազանց անպատրաստ էին և վատ զինված։ Ավելին՝ նրանք տառապում էին հակապատերազմական միտումների պատճառով կարգապահության պակասից: Քեմալական բանակները, իրենց լայնածավալ պատերազմական փորձով, թուրք-հունական պատերազմը վերածեցին հաղթանակի…

Հանրապետական ​​գործընթացը բավականին երկար պատմություն կլիներ պատմելու համար. համառոտ կարող ենք ասել հետևյալը։

Ազգային դաշինքի մեջ մտնող ժողովուրդների ձուլումը ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՆ կրթական համակարգի միջոցով համեմատաբար ավելի հեշտ էր: Սակայն հաշվարկները չստացվեցին ՔՐԴԵՐԻ հարցում: Քուրդ առաջնորդների ապստամբությունների և դիմադրության (Շեյխ Սաիդ, Աղրը-Զիլան, Դերսիմ) ճնշումը, որոնք տեսան, որ իրողությունը նույնը չէ, ինչ խոստացվածը՝ կոտորածներով և աքսորներով. քրդական լեզվի և ինքնության պաշտոնական ժխտումը կազմում է այն հակամարտության հիմնական օրինաչափությունը, որը Թուրքիայի Հանրապետությունը պահպանում է քրդերի հետ մինչ օրս: Չնայած ձուլումը մասամբ հաջող էր, քրդական ազգային ժողովրդավարական պայքարը միշտ ունեցել է ամուր սոցիալական հիմք. դիմադրությունը պահպանվել է քաղաքականացման և կազմակերպման նոր եղանակներով և ձևերով: Շարունակվեց մնացած հունական, հայկական և հրեական համայնքների համակարգված կրճատման և սոցիալ-տնտեսական և սոցիալական կյանքից վերացման ծրագիրը։ Թրակիայում ջարդերը, Ունեցվածքի հարկը, սեպտեմբերի 6-7-ի պոգրոմները, Հյուսիսային Կիպրոսի օկուպացիան, հունական սեփականության արգելափակումը, Հաթայի անեքսիան…

Եզրափակելով՝ սխալ չի լինի ասել, որ այսօրվա ժամանակակից թուրքական ազգային պետությունը Միություն և առաջադիմություն կոմիտեից ստացված ազգային քաղաքականության ժառանգությունն է, և որ ԹԱԼԵԹ ՓԱՇԱՆ այս պետության ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՀԱՅՐԵՐԻՑ մեկն է: Չպետք է զարմանալի լինի, որ այսօր բոլոր տեսակի ռասիստական-ազգայնական խմբերը մեծ ոգևորությամբ են ընդունում ԹԱԼԵԹ ՓԱՇԱՅԻՆ: Անկարայի քաղաքապետ և ԺՀԿ-ի նախագահի թեկնածու Մանսուր Յավաշի կողմից Թալեաթ փաշայի անունով հուշարձանի բացումը ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇՈՈՒ է: Սա խոր արմատներ ունեցող թուրքական պետական ​​մտքի ցուցադրություն է այսօր քրդերի հետ «խաղաղություն, լուծում» թեմաներով քննարկումներ և բանավեճեր սկսելու դեմ…

(«Դիքեն» ամսագրի 1911-12 թթ․ համարում «Իբրահիմ Սիդքի էլ-Իսլամ» ստորագրությամբ հրապարակված ծաղրանկարը, հավանաբար, ծաղրում է երիտթուրքերի հույսերը՝ վերադառնալ իրենց հին իսլամիստական ​​քաղաքականությանը՝ դրանք լքելուց և ազգայնական քաղաքականությանը դիմելուց հետո, այդպիսով քանդելով հին կարգերը):

https://recep-marasli.blogspot.com/2025/06/talat-pasa.html

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net