Հայոց ցեղասպանության տարիներին և դրան հաջորդած ծանր ժամանակաշրջանում, հասարակական կազմակերպությունների կողքին, նշանակալի դեր է կատարել նաև Հայ եկեղեցին՝ ձեռք մեկնելով բազմահազար գաղթականներին: Գաղթականների մեծ մասի առաջին կանգառը եղավ Սուրբ Էջմիածինը և Արևելյան Հայաստանում Հայոց ցեղասպանության առաջին հարվածն իր վրա ընդունեց հենց Մայր Աթոռը: Այդ շրջանում կաթողիկոսը Գևորգ Ե Սուրենյանցն էր: 1914 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Գևորգ Ե Սուրենյանցի կոնդակով և նրա անմիջական նախագահությամբ հիմնադրվել է Եղբայրական օգնության կոմիտեն։
Կազմակերպության հիմնական առաքելությունն էր՝ աջակցություն ցուցաբերել վիրավոր հայ կամավորներին, ինչպես նաև տասնյակ-հազարավոր գաղթականներին, որոնք զրկվել էին իրենց տներից ու նյութական միջոցներից:
1915 թվականի ամռան ամիսներից սկսած Էջմիածնում տիրում էր քաոսային վիճակ: Ամենուր հազարավոր գաղթականներ էին, որբեր, համաճարակն իր հերթին էր առատ հունձ անում Էջմիածնում, սովն՝ իր հերթին:
Գևորգ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսն այդ շրջանում ամեն ինչ անում էր, որպեսզի կարողանա օգնել իր ժողովրդին: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պաշտոնական ամսագրում՝ «Արարատ»-ում, կարդում ենք այդ օրերի, կաթողիկոսի նախաձեռնությունների մասին բացառիկ մանրամասներ: Ամսագրի 1915 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր համարից տեղեկանում ենք, որ կաթողիկոսը նամակով դիմել է անգամ այդ շրջանում ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին, որպեսզի նա օգնի հայ գաղթականներին: Կաթողիկոսը նամակը գրել է 1915 թվականի դեկտեմբերի 19-ին.
«Վաշինգթոն, Միացեալ Նահանգների Նախագահ Վիլսոնին.
Մեզ հասած տեղեկութիւնների համաձայն Միջագետքում, Հալէպի և Մոսուլի մէջ, ինչպէս և Կելիկիայում և Պօլսում, գտնում են մի քանի հարիւր հազար Հայ անել վիճակի մէջ և որոնց կեանքը նոյնիսկ վտանգի մէջ է:
Պատերազմի շրջանում գտնուող իմ ազգի միջոցները շատ չնչին են իրենց արիւնակից դժբաղդ եղբայրներին օգնութեան հասնելու համար, մանաւանդ որ ոչ մի միջոց չունենք օգնութեան ձեռք մեկնելու, իսկ օգնութիւնը թշուառութեան վայրերն ուղարկելու ամէն հնարից զուրկ ենք:
Տէր Նախագահ, քաջ ճանաչելով Ձեր ազնիւ սիրտը և Ձեր մարդասիրութեան զգացումները դէպի թշուառները, դիմում եմ Ձեզ ջերմ խնդրով, որ հաճիք Տաճկաստանում գտնուող իմ ժողովրդին փրկելու մեծ նախաձեռնութիւնն ստանձնել, կազմակերպելով կարևոր միջոցներ՝ հայթայթել նոցա սնունդ, զգեստ և բնակութեան տեղ, աներկբայ կորստից նոցա փրկելու համար:
Իմ ժողովրդի Տաճկաստանում կրած տանջանքներն անհուն են և անսահման մարդկային պատմութիւնն այսպիսի օրինակներ չունի: Մեծ հաւատք ունիմ, որ իմ ազգի ողբերգական վիճակը և իմ կոչը Անդր-Ովկիանեան մեծ հանրապետութեան ասպետ Նախագահին՝ աներկբայ արձագանք կգտնի նորա սրտի և հոգու մէջ և Ամերիկեան ազնիւ ազգը առանց յապաղելու ձեռք կմեկնէ օգնելու պատմական անցեալ ունեցող մի ժողովրդի, որ այսօր իւր աներկբայ անէացմանն է դատապարտւում»:
Իսկականի վերայ ստորագրած է
«Գէորգ Ե. Կաթողիկոս եւ Ծայրագոյն Պատրիարք ամենայն Հայոց»: («Արարատ», 1915, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 843-844):
Ուսումնասիրելով այդ շրջանում տիրող իրավիճակը, տեղեկանում ենք, որ Էջմիածնում վարակից հիվանդանում էին ու մահանում ոչ միայն գաղթականները, այլև քաղաքում ապրող մարդիկ, Էջմիածնում աշխատող կամավորներն ու անգամ հոգևորականները: Ամսագրի նույն համարում կարդում ենք, որ վերոնշյալ նամակի գրության շրջանում ծանր հիվանդ է եղել նաև կաթողիկոսը:
«Դեկտ, 21-ին Վեհ., Հայրապետը իրեն թեթև կերպով հիւանդ զգալով, անկողին մտաւ, սակայն հետևեալ և երրորդ օրը հիւանդութիւնը սուր կերպարանք ստացաւ և Վեհափառ հիւանդի տաքութեան աստիճանը հասաւ մինչև 40-ի: Հիւանդութեան ընթացքին հետևող և խնամող բժիշկ Էյխլերի խորհրդով անմիջապէս բժշկական խորհուրդ հրաւիրուեցաւ, որին մասնակցեց և Երևանից հրաւիրուած բժ. Յովհաննիսեան, որոնց ձեռք առած կտրուկ միջոցների և խնամքի շնորհիւ Ն. Ս. Օծութեան հիւանդագին ծանր դրութիւնը հետզհետէ ապաքինուեցաւ և կազդուրուելու վիճակի դրուեցաւ: Բժիշկները ամենայն հոգ և խնամք էին տանում և մշտապէս այցելութիւն և հերթապահութիւն անում»: (Նույն տեղում, էջ 845):
Հայոց ցեղասպանության տարիներին Սուրբ Էջմիածինը դարձավ ոչ միայն հոգևոր կենտրոն, այլև ազգային փրկության հենարան՝ ընդունելով գաղթականության առաջին և ամենածանր ալիքը։ Գևորգ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսի նախաձեռնությունները՝ սկսած Եղբայրական օգնության կոմիտեի հիմնադրումից մինչև միջազգային աջակցություն հայցող նամակագրությունը, վկայում են եկեղեցու պատասխանատվության և նվիրվածության բացառիկ դրսևորումների մասին։ Այդ ողբերգական օրերին եկեղեցին, հաղթահարելով համաճարակն ու սովը, դարձավ ոչ միայն աղետի վկա, այլև ժողովրդի կողքին կանգնած պայքարի և հույսի խորհրդանիշ։
Leave a Reply