«Այցելություն» Հայաստան 1930-ականների Նյու Յորքից

Ներկայացնում ենք 1963 թվականի ապրիլի 27-ին The New Yorker ամսագրում հրապարակված Սոնյա Շիրակյանի A Visit to Armenia հոդվածի հայերեն թարգմանությունը:

Սոնյա Շիրակյանի «Նեմեսիս» գործողության մասնակից Արշավիր Շիրակյանի դուստրն է:

Սոնյա Շիրակյան 

«Հայաստանում, – ասում էր հայրս,- երկինքը ջերմ, պայծառ կապույտ գույնի է. այդպիսի կապույտ աշխարհի ոչ մի այլ տեղ չես տեսնի։ Նայի՛ր…, – ու մատնացույց էր անում, – այս երկնքին նման է, բայց շատ, շատ ավելի կապույտ»։ Ես դեռ փոքրիկ աղջնակ էի, հնազանդորեն կկոցում էի աչքերս ու լարում տեսողությունս, որ մեր գլխավերեւում՝ Մանհեթենի անհրապույր երկնքում, նկատեմ այդ հայկական կապույտի մի շողը։ Կիրակի առավոտյան գնում էինք զբոսանքի անտառով, որը երեսունականներին դեռեւս սահմանակից էր մեր թաղամասին. Վաշինգտոն Հայթսի գագաթը՝ 181-րդ փողոցից վերեւ, մի կողմից Հուդզոնը, մյուս կողմից՝ Բրոդվեյը։ Այդ զբոսանքների ժամանակ հայրս, ձեռքս ամուր բռնած, ինձ տանում էր թունելանման արահետներով վեր ու վար, մինչեւ որ հասնում էինք մի ժայռի, որտեղից երեւում էր Հուդզոն գետը, եւ նստում էինք այնտեղ, իսկ նա իր մայրենի լեզվով պատմում էր հայրենի երկրի մասին։ 

Ասում եմ՝ հայրենի երկիր, թեեւ նա ծնվել էր աքսորում՝ Կոստանդնուպոլսում, եւ Ամերիկա էր ժամանել, երբ պատանի էր։ Բայց 1920 թվականին նա վեց փառահեղ ամիս էր անցկացրել Հայաստանում, որը 1918-ի մայիսից մինչեւ 1920-ի դեկտեմբերը անկախ Հայաստանի Հանրապետությունն էր, եւ դրա մասին միշտ խոսում էր այնպես, ասես դա էր իր տունը։ Մեզ շրջապատող բնության գեղեցկություններով նա չէր հիանում. դրանք պարզապես բեմական պարագաներ էին, որոնք կարելի էր համեմատել ավելի վսեմ գեղեցկության հետ, որը կար միայն Հայաստանում, որտեղ, նա ասում էր, շուտով կգնանք, երբ Հայաստանը դառնա միավորված ու ազատ։

Հայրս կրոնասեր չէր, բայց Հայաստանի մասին խոսելիս հաճախ օգտագործում էր «դրախտ» բառը։ Կար երկու դրախտ. մեկը երկնային մի վայր էր, որի հետ կարելի էր համեմատել նախնիների հայրենիքը։ Մյուսը՝ ավելի հեռավորը (չէ՞ որ ես կարող էի տեսնել երկինքը), Հայաստանն էր։ Այս երկու պատկերները միաձուլվում էին իմ երեւակայության մեջ։ Դրախտն իջնում էր երկրի վրա, եւ Հայաստանը դառնում էր սրբազան վայր աշխարհի տանիքին։ Այնտեղ Արարատ լեռը՝ շողշողուն, բուրավետ, ստորոտը կանաչաոսկեգույն, այնքան բարձր էր խոյանում դեպի երկնային կապույտը, որ գագաթը միշտ ծածկված էր ամենաճերմակ, ամենամաքուր ձյունով։ Նոյյան տապանն էր կանգնել այդ գագաթին, եւ այնտեղից էր վերսկսվել կյանքը. կենդանիներն իջել էին լեռից, մարդիկ կրակ էին վառել ու պարել Սեւանա լճի շուրջը։ Լիճն արծաթափայլ էր, ասում էր հայրս, եւ ջուրն ավելի պաղ էր, քան այն, որ խմել էի անտառի աղբյուրից։ Աստվածաշնչյան պատմության եւ փաստերի այս խառնուրդն ինձ չէր շփոթեցնում. այն համոզում էր, որ սովորական միջոցներով Հայաստան հասնել հնարավոր չէ, եւ արդարացնում էր հորս գերադրական աստիճանները։ Հայաստանը եզակի էր եւ արտասովոր. այն կատարելության մարմնացում էր։  

Էդմունդ Յաղջյանի գեղանկարը՝ 1930-ականներևի Նյու Յորքը
Հորս երգեցիկ ձայնը, Նյու Յորքի վայրի անտառի հոտերն ու ձայները քնաբեր էին։ Նրա ձայնը, որը, երբ ես քնկոտ էի, կարծես ծագում է իմ գլխում, ասես ես ինքս ինձ էի խոսում, անվերջ շարունակվում էր. «… Նա համբուրեց ինձ, գրկեց ու եղբայր անվանեց. լեռան պես, առյուծանման մարդ՝ իսկական ֆեդայի, հայաստանցի։ Մի օր…»

Կտրուկ փոփոխվող տրամադրությունների տեր հայրս հանկարծ լռում էր։ Ես արթնանում էի եւ լուռ նստում՝ գիտակցելով, որ նա մտքերով հեռու է, եւ անհարմար էի զգում այդ պատճառով։ Որոշ ժամանակ անց ես ծաղիկներ էի պռճոկում կամ ճյուղերից տերեւներ պոկում,  իսկ մտքումս պտտվում էին Հայաստանի գունագեղ պատկերները։ Վերջապես հայրս ոտքի էր կանգնում եւ հայտարարում, որ մորս ընթրիքը, հավանաբար, պատրաստ է։ Մենք բարձրանում էինք լանջով եւ խարխուլ, փայտե, գորշ աստիճաններով հասնում Հյուսիսային պողոտա (հետագայում այն վերանվանվեց Կաբրինի բուլվար)։ Տունդարձին կարող էինք կարճուղիներով անցնել եւ ավելի զվարթ տրամադրություն ունենալ, որը կփոխվեր (կսառչեր), եթե մեզ ողջուներ թաղամասում ապրող ոչ հայ։ Նման պահերին, կարծես գիտակցելով, որ մեր յուրահատուկ հայկական «ես»-ը չպետք է ցուցադրվի օտարներին, ես լռում էի ու նայում հորս։ Հայրս, քաղաքավարի ժպտալով եւ եվրոպացու պես թեթեւակի խոնարհվելով, պատշաճ պատասխաններ էր տալիս. «Վերի վել, թենք յուու, միսթըր Վիլսոն, հաու առ յուո՞ւ»։ Հայրս թեթեւակի հրում էր ինձ, որ ես էլ անգլերեն ասեմ այն մի քանի օգտակար նախադասությունները, որոնք սովորել էի։ Եթե մեր շենքի բակ մտնելիս մեզ ողջունում էր հարեւաններից մեկը, հայրս ստիպված էր լինում կանգնել ու լսել դեպրեսիայի ծանոթ տխուր պատմությունները։ 

Ծնողներս բարյացակամ էին շենքի բոլորի բնակիչների նկատմամբ եւ սովորական հարեւանական խնդրանքներին արձագանքում էին գոհունակ աղմուկով, կարծես ոչ շատ հայտնի աստղ էր մի բաժակ շաքար խնդրել (եւ, իհարկե, ստիպում էին, որ երկու բաժակ վերցնի)։ Բայց նրանք համոզված էին, որ բարոյապես գերազանցում են հարեւաններին՝ հայ լինելով, քրտնաջան աշխատելու, զոհողություններ անելու եւ գոյատեւելու ունակությամբ։ Չէ՞ որ հայրս, որն իր բիզնեսն ուներ, շաբաթական վեց օր, օրական տասներկու ժամ էր աշխատում։ Չէ՞ որ պատրաստ էր ամեն առավոտ եւ ամեն երեկո մեկ ժամ մետրոյով երթեւեկել, որպեսզի մենք ապրենք հաճելի թաղամասում։ Նա կանգնում էր բակում՝ մուգ մազերով, նիհար, խստադեմ երիտասարդ տղամարդ՝ հզոր իրանով, կիրակնօրյա ավանդական սպիտակ օսլայած վերնաշապիկով, իր միակ, մաշված, բայց լավ խնամված կոստյումով, ֆետրե գլխարկով եւ կիրակնօրյա զանգապաններով, եւ գլխարկը ձեռքին լսում էր իրեն անքաղաքավարի թվացող ու անքաղաքավարի արտահայտված բողոքները («Տե՛ր Աստված, բա ի՞նչ ենք անելու։ Էդ այլանդա՛կ սրիկաները»)՝ երբեք չիջնելով բողոքողի մակարդակին եւ չխոստովանելով, որ ինքն էլ է ապագային երկյուղով նայում։

Հայրս ատում էր գործից խոսելը։ Կոստանդնուպոլսում, որտեղ նա մեծացել էր, հայկական գաղութը ֆրանսիական ազդեցության տակ էր եւ պահպանում էր եվրոպական պատշաճությունը. նա գռեհիկ էր համարում, եթե մի մարդ, որը ո՛չ պրոֆեսոր է, ո՛չ նկարիչ, ո՛չ բժիշկ (ատամնաբույժները հաշիվ չէին), ո՛չ խոշոր գործարար (Մորգան, Ռոքֆելեր, Գյուլբենկյան), քննարկում է, թե ինչպես է ճակատագիրը ստիպել իրեն սնունդ, հագուստ եւ վարձակալության գումար վաստակել: Նա երազում էր հարուստ լինելու մասին. երդվում էր, որ մի օր կդառնա. նա տենչում էր առանձնատներ եւ վարորդով մեքենաներ ունենալ: Բայց դա հորս ամերիկյան երազանքն էր (այսպես ասած՝ երազանքը անգլերենով), որը պարտադրված էր իր ուժասպառ աշխատանքով, հարկահավաքների եւ ցածր վարձատրվող օգնության հետ պայքարով: Իր հայրենիքի մասին երազանքը՝ վերադարձը դրախտ, նա համարում էր ավելի վեհ եւ ճշմարիտ երազանք: Նա հարգում էր այն մարդկանց, ովքեր արհամարհում էին հաջողության ամերիկյան չափանիշները: Այդ մարդիկ՝ հայ ներգաղթյալները, նրա ընկերներն էին: Թեեւ նրանք միջինը քսան տարով մեծ էին նրանից, հորս հասարակական կյանքը կենտրոնացած էր նրանց շուրջ: Նրանք խորհրդանշում էին մշակույթ, նվիրվածություն իդեալներին եւ քաջություն մի երկրում, որը, իր կարծիքով, զուրկ էր հերոսականության զգացումից։ Հայրս հոժարակամ կիսվում էր իր ողջ ունեցածով նրանց հետ։ Մեկը կամ մյուսը՝ երբեմն երկու, երեք կամ չորս հոգի, մնում էին մեզ մոտ օրերով կամ շաբաթներով. մեկը մնաց երկու տարի եւ, մորս խոսքերով, ավերեց մուգ խաղողի գույնի մեր բրդյա բազմոցը։

***

Հիմա հասկանում եմ, որ հորս հին ընկերները ջրից դուրս հայտնված ձկներ էին կամ, ավելի ճիշտ, այլեւս գոյություն չունեցող տարերքից արարածներ։ Ժամանակին՝ առասպելական պոետիկ անցյալում, նրանցից յուրաքանչյուրը ինչ-որ անձ էր։ Բայց Թուրքիայի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ բաժանված Հայաստանի պես՝ նրանք կորցրել էին իրենց ինքնությունը. աշխարհը նրանց չէր ճանաչում այնպիսին, ինչպիսին իրենք էին իրենց ճանաչում։ Նրանց պատմությունները իրենց նախկին «ես»-ի մասին՝ որպես Պետրոգրադի, Պոլսի, Թիֆլիսի կամ Միլանի ուսանողներ, որպես գաղափարական ահաբեկիչներ, որպես հեղափոխական պարբերականների խմբագիրներ, որպես ժողովրդի առաջնորդներ, որպես պաշտոնյաներ 1920 թվականի Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունում (մեկ տարի էլ չանցավ, երբ բոլշեւիկներն իշխանության եկան եւ նրանց վտարեցին), մանկուց ինձ համար նույնքան անիրական էին, որքան հորս պատմությունները հայկական դրախտի մասին։ Ես հավատում էի նրանց, բայց չէի կարողանում պատկերացնել, որ նման բաներ կարող են տեղի ունենալ ինձ շրջապատող աշխարհում։ Նրանք լուրջ մարդիկ էին. կարդում էին «Նյու Յորք Թայմս» եւ «Քրիսչըն Սայընս Մոնիթոր» (հառաչելով եւ հաղթահարելով անգլերենը), եւ տեսողությունը փչացնող հայկական եւ ռուսական ամսագրեր, ինչպես նաեւ արտասահմանից բերված թուրքական թերթեր։ Նրանք կարող էին hանկարծաստեղծ երկար, կրակոտ ելույթներ ունենալ. կարող էին ժամերով դասախոսություններ կարդալ (արհամարհելով նշումները) Լեւանտի քաղաքական եւ սոցիալական զարգացման կամ հայ ժողովրդի ծագման մասին։ Նրանք հպարտանում էին, որ սկեպտիկ եւ խտրական են, բայց ամեն հայկականը՝ հայ երաժշտությունը, գրականությունը, սովորույթները առանց ամաչելու առատորեն գովաբանում էին։ Նրանք անհավատ էին, բայց ողբում էին, թե ինչի է վերածվել Հայ եկեղեցին։ Նրանք եվրոպացի մտավորականների պես հեռու էին մնում աշխատավոր դասից, բայց երեսունականներին շատերը ստիպված էին իրենց չափանիշներով ամենահասարակ աշխատանքը կատարել. պաղպաղակ վաճառող, քիմմաքրման գործարանում վերահսկիչ, արագընթաց առաքման բեռնակիր: Վստահ եմ, որ աշխատավայրում նրանց համարում էին մռայլ, դյուրագրգիռ օտարերկրացիներ, որոնք հրաժարվում են հարմարավետ աշխատանքային հագուստ կրել: Նրանց ամենօրյա շփումն ամերիկացիների հետ, հավանաբար, դժոխային էր, քանի որ նրանք գիտակցում էին, թե որքան անհասկանալի է իրենց անգլերենը: Այնուամենայնիվ, նրանք պնդում էին, որ հիմարություն կլինի հարմարվել ամերիկյան կյանքին: Կոմունիստների արյունալի փորձը, ասում էին նրանք, մի օր ձախողվելու էր, եւ փլուզման հետ մեկտեղ գալու էր այսպես կոչված Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության վերջը, ռուսական եւ թուրքական Հայաստանը միավորվելու էր, եւ Հայաստանը կրկին կկանգներ ազատ երկրների շարքում:

Արշավիր և Գայանե Շիրակյանները, իրենց դուստր Սոնիան և Արշավիրի մայրը՝ Վերգինեն

Լուսանկարը` Արշավիր Բլեքվելի արխիվից
Տարիներ շարունակ ամեն կիրակի հորս ընկերների մի խումբ ընթրում էր մեզ հետ: Կոնկրետ կիրակի չեմ հիշում, քանի որ մտքումս բոլոր կիրակիներն ասես միախառնվել են, եւ իմ վաղ մանկության տպավորությունները, երբ ես առաջին անգամ նստեցի սեղանի շուրջ, ձուլվել են ավելի ուշ շրջանի հուշերի հետ: Էմալապատ խոհանոցային սեղանը՝ ծածկված կիրակնօրյա սփռոցով, տեղափոխում էին հյուրասենյակ եւ դնում երկու պատուհանների մոտ, որոնք նայում էին (կարծես կախված էին) Ֆորտ Վաշինգտոն պողոտա իջնող քարքարոտ, դեղնականաչավուն բլրի վրա։ Տղամարդկանցից մեկը՝ գուցե պենսնե հագած լրագրողը՝ կոշտ սպիտակ օձիքով եւ գծավոր վերնաշապիկով, ասում էր. «Ընկերնե՛ր, խմե՛նք մեր սիրելի ընկերոջ եւ նրա հարսնացուի կենացը, որոնք այս օտար երկրում մեզ պարգեւում են հայկական հյուրընկալության ջերմությունը»։ Մայրս, որը տասնվեց տարեկանում էր ամուսնացել եւ տարիներ շարունակ համարվում էր անչափահաս հարսնացու, ողջույնի խոսքեր էր մրմնջում։ Հայրս խոժոռվում էր եւ գլուխը թափահարում, կարծես փորձում էր ազատվել բարի խոսքերից։ Տղամարդիկ օղու բաժակները մոտեցնում էին բերաններին։ Բոլորը՝ ուրախ, ճաղատ, շաքարախտով հիվանդը, որը պարտիզանների հրամանատար էր եղել, մոլեգին բժիշկը, որն ազգայնական բանաստեղծություններ էր գրում, հարգված հայ հերոսի գեղեցկադեմ երիտասարդ որդին, այծամորուքով պատկառելի դրամատուրգը, հերթով կենաց էին խմում։ «Հայ ոգու կենացը»։ «Թող դահիճները զգուշանան»։ «Է՛հ, դեպի Հայաստան. որ շուտով տեսնենք Արարատն ու Սեւանա լիճը»։ Կամ, դեպի ինձ դառնալով՝ «Մեր խոստումնալից սերնդի կենացը։ Մեր քաղցրիկ աղջկա աչքերում փայլում է հայ ոգին»։

***

Հայրս կսմթում էր այտս, երբ նստում էին սեղանի շուրջ։ Մայրս ժպտում էր եւ ամաչելով օրհնություն տալիս ինձ։ Ես նստում էի ուղիղ մեջքով՝ ինչպես վայել է Հայաստանի զավակին, եւ հիացած ուսումնասիրում դիմացս նստածների դեմքերը։ Ես գիտեի, որ մթնոլորտը կարող է ցանկացած պահի փոխվել, եւ դա դրամայի եւ ակնկալիքի հաճելի զգացողություն էր ստեղծում։ Եթե տղամարդկանցից մեկը, օրինակ՝ պենսնե դրած լրագրողը, ուսուցչի պես սկսում էր խրատական մենախոսությունը, լսարանը նստում էր լուրջ՝ բթամատները կզակի տակ, ցուցամատները՝ այտերին, շրթունքները՝ սեղմած, ու ունկնդրում էր խոհական ուշադրության դասական դիրքով։ Բայց եթե հարցն ավելի գործնական էր, ասենք՝ իրենց հայրենասիրական ընկերության հաջորդ հանդիպման ժամանակ մի գործողություն, բոլորն իջնում էին վերացական մտքի բարձունքներից եւ կարգապահ կենսուրախություն դրսեւորում՝ միմյանց նկատմամբ հարգալից, բայց պատրաստ ընդհատելու։ Եվ երբ փորերը լցնելուց եւ թուրքական սուրճի բաժակները դատարկելուց հետո երգում էին ամենաբարձրագոչ հեղափոխական երգերը, նրանք ասես զինվորական ընկերներ լինեին՝ նույնիսկ նրանք, ովքեր թերթերի խմբագրություններից էին մասնակցել Հայաստանի անկախության համար պատերազմին։ Համարձակ արշավների եւ արյան երդումների մասին երգելիս արձակում էին բաճկոնների կոճակները եւ, մարտական կրակով լի աչքերը փայլեցնելով, որոտաձայն ծափահարությունների ներքո սլանում դեպի երգի խլացնող ավարտը։ 

Երբ մայրս հավաքում էր սեղանն ու լվանում ամանները, բոլորս պտույտ էինք կատարում մեր թաղամասով։ Այդ ժամանակ, ձեռնոցներով ձեռքերը մեջքին սեղմած, տղամարդիկ դառնում էին ամերիկյան կյանքի թանգարանի դիտորդներ եւ նկատում էին բոլոր ցուցանմուշները (նոր դպրոցը, պարենային խանութները, երեխաների հետ բռնոցի խաղացող հայրերին) մեկ այլ՝ ավելի բարձր մշակույթի ներկայացուցիչների պես, որոնք ուսումնասիրում են մի հասարակություն, որը կարող էր ինչ-որ բանի հասնել, եթե իրենք բնիկներին վերափոխելու աստվածային ուժ ունենային։

Սոնյա Շիրակյանը՝ հոր հետ

Լուսանկարը` Արշավիր Բլեքվելի արխիվից
«Նրանք ապրելու վեհ նպատակ չունեն», – ասում էր հորս ընկերներից մեկը՝ դժգոհ նայելով խաղեր խաղացող մեծահասակ տղամարդկանց։ «Ամերիկայում, – ասում էր մեկ ուրիշը՝ կանգնեցնելով երթը, – մանկական դպրոցը պետք է նման լինի կառավարական շենքի»։ «Այո՛։ Նրանք չեն հասկանում, որ ուսուցիչը կարեւոր է։ Լո՞ւրջ մարդ է։ Հայրենասե՞ր է»։ «Է՜հ, Վահե՛, նայի՛ր այս ցուցափեղկի հետեւը շարված ուտեստներին՝ շարք առ շարք։ Դրա կեսն ունենայինք՝ ինչեր ասես չէինք անի»։

Նրանք չէին կարող անտարբեր երկար նայել որեւէ բանի. օրվա ընթացքում մեր շրջապատը կորցնում էր իր «ամերիկյանությունը». ցուցանմուշները միաձուլվում էին հիշողության բնապատկերին։ 187-րդ փողոցի մեծ, թեք հողամասը՝ վայրի ծաղիկներով եւ երկու-երեք հաստաբուն ծառերով, Արսենին՝ տղամարդկանցից մեկին, հիշեցնում էր այն դաշտը, որն ամեն օր անցնում էր Կովկասում իր մանկության տարիներին. մենք այն անվանում էինք «Արսենի դաշտ»։ Սուրբ Եղիսաբեթի հիվանդանոցի դիմաց Ֆորտ Վաշինգտոն պողոտայի վրա գտնվող առանձնատան այգու արձանները մյուսին հիշեցնում էին Իտալիան եւ ուսանողական օրերը, որոնք էլ իրենց հերթին հիշեցնում էին իր հորը՝ հոգեւորականի, որը ցանկանում էր, որ նա դառնար ճարտարապետ ու եկեղեցիների կառուցեր։ Մենք նայում էինք այդ այգուն սեփականատիրական հետաքրքրությամբ։ Ամրոցը՝ Հյուսիսային պողոտայի վրա գտնվող առանձնատունը եւ դրա ճաղաշարով արահետը, որը նայում էր Հուդզոն գետին, խնամված հողատարածքները, քարե պատն ու երկաթե դարպասները բազում հիշողություններ էին արթնացնում. մանուշակա-շագանակագույն քարը մեկին հիշեցնում էր վրացական բանտի մասին, որտեղից նա կաշառքով դուրս էր եկել. մյուսին տարածքը հիշեցնում էր Կոստանդնուպոլսի հայ մագնատի կալվածքը. հորս այս տեսարանը հիշեցնում էր գեղեցիկ տեղակայված թուրքական սրճարանները («Ա՜խ, եթե կարողանայի կրկին նստել այնտեղ։ Այդ շնե՛րը»)։

Այն ջերմ զգացողությունը, որ մենք ուսումնասիրած երկրի տերերն ենք, ավելի էր ուժեղանում, երբ իջնում էինք անտառապատ լանջերով, որտեղ ես ու հայրս այդ օրը զբոսնել էինք։ «Եկե՛ք, – գոռում էր մեկը՝ հիմնականում աներկյուղ հայրս, եթե մնացածը չէին ուզում հետեւել իրեն անհարթ տեղանքով։ – Երբ տղա էի, սրանից ավելի զառիթափ բլուրներ էի բարձրանում»։ Եվ մենք անվախ հետեւում էինք հորս, ասես իր մանկական համարձակությունը կարելի էր համախմբել եւ ծառայեցնել մեզ բոլորիս։ Տնից հեռու մենք ամենից շատ մեզ տանն էինք զգում այդ պատսպարող տերեւների մեջ, մարող արեւի ճառագայթների տակ, որոնք իմ երեւակայության մեջ ստանում են գեղեցիկ վարդագույն երանգ եւ օգնում էին արթնացնել հիշողություններից առաջացած տրամադրությունը։ 

Էդմունդ Յաղջյանի գեղանկարը՝ 1930-ականներևի Նյու Յորքը
Ես ճանաչում էի այս տղամարդկանց նաեւ այլ միջավայրում։ Մեծ մասը ամուրիներ էին, քնում էին կահավորված սենյակներում Վաշինգտոն Հայթսի ճչան, գերբնակեցված հարթավայրում՝ մեզանից ներքեւ ու դեպի արեւելք, Բրոդվեյի եւ Ամստերդամ պողոտայի միջեւ։ Կիրակի երեկոների մեծ մասը, երբ վերադառնում էինք քաղաքի կենտրոնի մի բորբոսնած դահլիճում կազմակերպված հայկական հանդեսից (ելույթներով, ասմունքով, ներկայացումներով, ժողովրդական պարերով եւ ուտելիքով) ես ու ծնողներս դուրս էին գալիս մետրոյից եւ մի քանի թաղամաս քայլում, որ հորս ընկերներից մեկին տուն ճանապարհենք։ Կանգնում էինք նրա բնակարանի շենքի առջեւ՝ սեւ երկաթյա ճաղաշարի եւ աղբամանների կողքին, «Բուքինգեմյան կալվածք» կամ «Նորմանդյան տեռաս» գրությամբ կեղտոտ պատուհանների տակ, մինչ հայրս եւ նրա ընկերը կրկին վերլուծում էին այդ երեկո լսած ելույթները։ Վերջապես մայրս շշնջում էր, որ ես հոգնած եմ։ 

«Այո՛, այո՛, դուք պետք է գնաք, – ասում էր հորս ընկերը, – կհանդիպենք հաջորդ կիրակի»։

«Այո՛։ Հաջորդ կիրակի, – ասում էր հայրս։ – Կսպասենք քեզ։ Ցե՛։ Ցտեսությո՛ւն»։

Մեծահասակների խոսակցություններն անդադար լսող երեխաների պես՝ ես էլ չափազանց զգայուն ու սենտիմենտալ էի։ Տանել չէի կարող որեւէ մեկին հրաժեշտ տալ։ Այդ կեսգիշերային հրաժեշտներից հետո ես տխրությամբ պատկերացնում էի, թե ինչպես է հորս ընկերը դժկամորեն բարձրանում իր խցիկը՝ օտարերկրացու բնակարանը։ Ես նկատում, մտածում եւ հուզվում էի ամենասովորական տեսարաններից։ Երբեմն, երբ դիտում էի, թե ինչպես է հորս ընկերներից մեկը հոթ-դոգ գնում Բրոդվեյի «Նեդիքս»-ից, ինձ պատում էր զգացմունքների մի ալիք, որը կարող եմ նկարագրել միայն որպես ինչ-որ խելահեղ տխրություն։ Ես ուզում էի անփույթ վաճառողին ասել, որ այն մարդը, որին նա նետում է այդ հոթ-դոգը, պարզապես… չէ, նա… Բայց անգլերենս խառնվում էր գլխումս։ Նույնիսկ հայերենով չէի կարողանում արտահայտել այն, ինչ զգում էի. որքան միայնակ ու խոցելի էին հորս ընկերները այդ թաղամասի դաժան լույսերի եւ խավարի մեջ։ 

Հիշում եմ, որ կեսգիշերային տխուր հրաժեշտից հետո ինձ քարշ են տալիս՝ հորս ուսին հենված, 181-րդ փողոցով դեպի մեր բնակարանը՝ լուսնի լույսով լուսավորված անտառների եւ այգու վերեւում։ Վրդովմունքից եռացող հորս ձայնը կոտրում է արծաթափայլ լռությունը եւ հայացնում այն. լսած ելույթներից ոգեշնչված՝ նա ընդվզում է ամբողջ աշխարհի դեմ։ Նրա զորեղ, ռազմատենչ ձայնը, լայն ուսերն ու տաք պարանոցը մխիթարում են ինձ։ Ինձ հանգստացնում է ծանոթ արտահայտությունը՝ «ազատ ու անկախ Հայաստան», եւ ես քնում եմ՝ իմ հայկական աշխարհում ընկղմված։ Ես հրաշալի երազներ եմ տեսնում՝ քամոտ լեռնալանջերով վայրի ձիարշավների մասին, կոտրված ատամներով եւ կեղտոտ մորուքներով դաժան թուրքերի դեմ մարտերի մասին։ Ես ուրախ եմ, որ այն եմ, ինչ կամ։ Նույնիսկ մելամաղձոտ պահերը գերազանցության զգացում էին տալիս օտարերկրացիների նկատմամբ, որոնք քայլում էին փողոցներով՝ մռայլ, անխանդավառ։ 

Էդմունդ Յաղջյանի գեղանկարը՝ 1930-ականներևի Նյու Յորքը
Սակայն մի առավոտ, երբ մորս հետեւից քայլում էի խոհանոցից հյուրասենյակ, ննջասենյակ ու կրկին խոհանոց, կանգ առա եւ ականջ դրեցի մեր պատուհանների տակ խաղացող երեխաների ձայներին։ Մեկ այլ առավոտ էլ դուրս վազեցի, որ միանամ նրանց։  

«Այնքան լավ է խաղում հարեւանների բալիկների հետ… եթե մի անգամ տեսնեիր – մայրս մի օր ասաց հորս եւ նրա ընկերներից մեկին՝ կախ ընկած դեմքով եւ այտուցված աչքերով տղամարդուն, որը մեզ հետ ապրեց երկու տարի։ Ես նստած էի հորս կողքին՝ մուգ խաղողագույն բազմոցին։ – Հիմա ամեն օր բակից կանչում են՝ «Սո-նա՛, Սո-նա՛, արի՛ խաղանք»։

«Թո՛ղ խաղա մաքուր օդին, – ասաց հայրս՝ ձեռքը մեկնելով ինձ, որ կսմթի, – մեզ առողջ սերունդ է պետք»։ 

«Նրա սիրտը հայկական է, – ասաց հորս ընկերը, – թո՛ղ բոլորը տեսնեն, թե ինչ է հայը։ Թող տեսնե՛ն»։

Նրանք նայեցին միմյանց, գլխով արեցին ու ժպտացին՝ ասես համաձայնության եկան, ապա ժպտացին ինձ, իսկ հայրս ինձ բարձրացրեց ու պտտեց օդում, եւ ես մատներով դիպա առաստաղին։

Նրանք ապշել էին իմ հաջողությունից այս անսովոր Ամերիկայում։ «Այս տարօրինակ Ամերիկան»՝ ասում էին նրանք՝ մխիթարության համար աչքերը երկնքին բարձրացնելով։ Նրանք լսում էին, թե ինչպես էի պարծենում իմ բարձրացած ծառերի չափսերով, իմ հորինած համարձակ խաղերով, իմ քաջությամբ, երբ առերեսվում էի ավելի խոշոր, հրամայել սիրող երեխային։ Երբեմն, աշխարհիկ տեսք ընդունելով, ես նրանց որոշ տեղեկություններ էի հայտնում, օրինակ՝ Շըրլի Թեմփլի մասին («Ասում են՝ նա իսկական ոսկուց տիկնիկի տուն ունի»), պաղպաղակի համերի, տարբեր տեսակի կոպեկանոց քաղցրավենիքի, կոմիքսների հերոսների, Էդի Քանթորի մասին։ Երգերից հատվածներ էի երգում (”The music goes round and round…»), եւ նրանք ծիծաղում էին, արմնկում միմյանց եւ վեր թռչում, որ ինձ գրկեն։ «Այս օտարազգի երեխաները պիտի զգոն լինեն, որ նրանից հետ չմնան», – ասում էր հայրս։ 

Նրանք շարունակում էին հպարտանալ իրենց վերաբերմունքով մինչեւ այն երեկոն, երբ ես անգլերեն գոյականներով լի հայերենով պահանջեցի բացատրել, թե ինչու մենք չենք կարող գնալ Հայաստան, երբ կան նավեր, գնացքներ ու գնացքի տոմսեր։ Նրանք պակաս ապշած տեսք կունենային, եթե իմ մուգ շագանակագույն աչքերը հանկարած վառ կապույտ դառնային։ Հանկարծակի լռությունը նման էր նախատինքի, եւ ես վրդովված կրկնեցի հարցս։ Բայց ինչպե՞ս կարող էին նրանք անկեղծ պատասխանել ինձ՝ առանց բացահայտելու, որ աքսորում իրենց երազանքը պատրանք էր։ Ինչպե՞ս կարող էին խախտել զրկվածների հավատը («Մենք կվերադառնանք. մարդկության խիղճը արդարություն կպահանջի») եւ չխախտել ասիմիլացիան կանխող իրենց կախարդանքը։ (Մի սոցիոլոգ ինձ մի առիթով ասաց, որ հայերը արտասովոր սոցիոլոգիական երեւույթ են. նրանք պետք է բաբելոնացիների հետ անհետանային)։ 

Էդմունդ Յաղջյանի գեղանկարը՝ 1930-ականներևի Նյու Յորքը
Հայրս եւ իր ընկերները, իհարկե, համախմբվեցին. նրանք չէին խոստովանելու իրենց անզորությունը։ Բայց ես որոշեցի չազդվել նրանց համարձակ հայտարարություններից, որ իմ անհամբերությունը, հավատքի պակասը (այլ կերպ ասած՝ իմ նոր ամերիկյան վարվելաձեւը) անարժան են Հայաստանի զավակին։ Ամեն երեկո համառորեն հարցաքննում էի նրանց։ Ես անհամբեր դարձա, երբ հորս ընկերները հերթով փորձեցին հանգստացնել ինձ. նրանց խուսափողական, բանաստեղծական պատասխանները գրգռում էին ականջներս։ Ինչպես ամերիկյան դրոշով պարուրված առույգ նորածինը, որը ներկայացնում է Երիտասարդ Ամերիկան տասնիններորդ դարի ծաղրանկարներում, ես բղավում էի, գոռում եւ իրական պատասխան պահանջում։ Ես ուզում էի վստահ լինել, որ մենք կհավաքենք ճամպրուկներն ու կմեկնենք այսինչ օրը, օրինակ՝ Սուրբ Ծննդից հետո կամ երբ նորից շոգ լինի։ Ես հակադարձում էի «բարբարոսության» եւ «բռնակալության» մասին հռետորական հղումներին՝ հիշեցնելով, որ հայ զինվորները՝ քաջերից քաջերը, կպաշտպանեն մեզ, երբ այնտեղ հասնենք։ Իմ հետաքրքրասիրությունը չմարեց նաեւ այն ժամանակ, երբ հայրս հին «շեվրոլե» ձեռք բերեց, եւ մենք սկսեցինք կիրակնօրյա ճամփորդություններ կատարել Նյու Յորքի շրջակայքում։ Այս նոր շարժունակությունը միայն ամրապնդեց իմ համոզմունքը, որ Հայաստանը հասանելի է։  

***

Գուցե հուսահատությունից («Ամերիկան վրա է տալիս. աղջիկս արդեն ինձ լուրջ հակադարձում է») հայրս մի օր, երբ ես ու մայրս դանդաղ օրորվում էին մեր մեքենայում, հայտարարեց, որ գնում ենք Հայաստան։ Անփույթ ձեւով հայտարարեց՝ ասես ճանապարհային նշան էր կարդացել։ Մոտավորապես այսպես ասաց. «Այսօր գնում ենք Հայաստան», եւ երբ հիմա փորձում եմ վերապրել այդ պահը, որը պետք է լիներ ուրախությամբ կամ վրդովմունքով լի, տեսնում եմ միայն լռություն եւ այդ լռության մեջ անշարժ երեխայի՝ անձայն, զգուշավոր։ 

Ես փորձում եմ արդարանալ ոգեւորության պակասի համար. ես, ինչպես միշտ, սրտխառնոց էի զգում մեքենայում. ես սիրում էի հորս եւ նրա նվերը հետ չէի շպրտելու. ես հմայված էի, բայց ապշած. կամ գուցե վաղահաս էի, դեռեւս հուսառատ հայ, հետեւաբար չափազանց զգույշ էի, որ չվիրավորեմ ճակատագիրը հույզերի պոռթկումով՝ ուրախ կամ դատապարտող։ 

Կարծում եմ՝ ես հաստատեցի հայրիկիս հայտարարությունը («Հայաստա՞ն» «Այո՛»), հետո քնեցի։ Հիշում եմ, որ ուշքի եկա, երբ մեր մեքենան վերուվար էր անում նեղ, կեղտոտ ճանապարհով, որը շրջապատված էր հսկայական ծառերով։ Մի տղամարդ դուրս պրծավ վազքուղու վրա եւ անունով ողջունեց հորս։ Փոշի ու աղմուկ լցվեց մեքենան, եւ մայրս կռացավ ու թաշկինակով ծածկեց քթիս։ Տղամարդը մի կողմ ցատկեց մեքենայի կողքից, եւ հանկարծ ծառերի խավարը ցրվեց, եւ մեր առջեւ՝ զվարճանքի այգու պտտվող ինքնաթիռից երեւացող բնապատկերի պես, հայտնվեց ծորուն կանաչ դաշտը՝ գունագեղ անցուդարձով։ Առաջին գլխապտույտ հայացքից դաշտն անսահման թվաց, բայց ծածկված էր թափանցիկ, ժանյակավոր ծածկոցով։

Երբ դուրս եկանք մեքենայից, հայրս, թեթեւակի հրելով ինձ դեպի դաշտը, որն իրականում անշարժ էր, ասաց՝ «Ահա՛ քեզ Հայաստան»։

Արշավիրը եւ Գայանեն 1950-ականներին

Լուսանկարը` Արշավիր Բլեքվելի արխիվից
Ջերմ, ցրված ստվերում փայտե սեղանների շուրջ կանայք ու տղամարդիկ ձեռքերով շարժումներ էին անում եւ ընտանիքի անդամներին հատուկ զվարթ վստահությամբ բռնում անցորդների թեւերից։ Տաբատով վերջույթները՝ հարմարավետ, հայրական, եւ փափուկ, նուրբ կտորով պատված մեջքերը տոնական հրճվանքով անցնում էին կողքովս, եւ ես թույլ էի տալիս, որ հրեն ինձ. ես ոգեւորած էի այս մտերմությունից։ Մեծ սեղանին անսահմանափակ քանակությամբ ուտելիք էր շարված խոհանոցային ափսեների վրա, եւ կանայք ու տղամարդիկ մեկնում էին ձեռքերը, վերցնում էին իրենց ուզածը եւ ծանոթ ժեստերով իրար հրամցնում։ Հայերենի հնչյունները խառնվում էին սուր, զրնգուն, գրգռող երաժշտությանը, կրակի վրա պտտվող մսի հոտին, շարժումների պտույտին եւ ձեռքերի ռիթմիկ ծափահարություններին։ 

Ես մոռացա Արարատ լեռան եւ Սեւանա լճի մասին։ Հարցեր այլեւս չտվեցի։ Ինձ համար բավական էր, որ օրվա վերջին լանջի ստորոտում թփերի մեջ թաքնված մի առվակ գտա, նստեցի դրա մոտ անանուն, հաճոյակատար փոքրիկ տղայի հետ եւ նայում էի մանր ձկներին ու ցրում նրանց քարերով։ Մթնշաղին պառկել էի ինչ-որ մեկի ծնկներին եւ լսում էի խմբային երգեցողության խուլ ձայները։

Հիշում եմ, թե ինչպես արթնացա մեքենայի առջեւի նստատեղին եւ դժգոհ ոտքի կանգնեցի. «Ո՞ւր ենք գնում։ Ինչո՞ւ չենք մնում Հայաստանում», – բղավում էի ես ու հարվածում մորս ոտքերին։ Տատիկս եւ երեք մորաքույրերս, որոնք նստած էին հետեւի նստատեղին, ուղղվեցին ու բացականչեցին՝ «կամա՛ց», «դանդա՛ղ», «հանգի՛ստ»։ Մեկնեցին ձեռքերը եւ ինձ, զայրույթից գոռացող աղջկան, քաշեցին մեքենայի հետեւի մասը։ Հայրս, մխիթարությունն ու խրատը խառնելով իրար, ասաց, որ եթե ինձ լավ պահեմ, կհավաքենք իրերը եւ ընդմիշտ կգնանք Հայաստան։ Արցունքներն աչքերիս՝ ես սայթաքուն հենարան գտա տատիկիս ծնկներին եւ հետեւի պատուհանից նայեցի մայրուղուն, որը մե՛կ մի պահ լուսավորվում էր մեքենայի լույսից, մե՛կ ընկղմվում խավարի մեջ։ 

Այդ ճանապարհորդությունից կարճ ժամանակ անց սկսեցի հաճախել առավոտյան մանկապարտեզը. հիշում եմ, որ պատմում էի ուսուցչուհուս՝ տիկին Բըրթսելին, մեր «նոր» մեքենայի մասին։ Հաջորդ տարիներին ես շատ բացօթյա հայկական խնջույքների մասնակցեցի, բայց, իհարկե, գիտեի, որ մենք, ինչպես եւ այդ կիրակի օրը, վարձակալված պուրակում էինք։ 

Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի

Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ: Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

https://mediamax.am