Լույս է տեսել վաղուց սպասված գիրք. «Դրվագներ հայոց ռազմական պատմությունից. XIX-XX դարեր»

Լույս է տեսել հույժ կարեւոր գիրք` (հեղինակ` Ռաֆայել Թադեւոսյան): Ներկայացնում ենք հեղինակի առաջաբանը, Արցախի հերոս, զորավար Արկադի Տեր–Թադեւոսյանի (Կոմանդոս) «Երկու խոսք»-ը` գրված հատուկ այս գրքի համար, եւ գրքի քարտեզների ցանկը:

 

 

 

 

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

Ռաֆայել Թադեւոսյան

Հայտնի իրողություն է, որ «Ռազմական պատմությունը» կազմում է «Պատմություն» գիտության և առարկայի կարևորագույն մասերից մեկը, եթե ոչ առավել կարևորագույնը: Հայոց պատմության պարագայում այս ճշմարտությունը, կարելի է ասել, աներկբա է: Մեր պատմությունը ծայրեծայր լեփլեցուն է ամեն տեսակի ու նրբերանգների պատերազմներով ու ռազմական կոնֆլիկտներով: Վաղնջական ժամանակներից սկսած մինչև մեր օրերը, այն է` մինչև Արցախյան ազատամարտը, հայ ժողովուրդը ստիպված է եղել իր հայրենիքը պաշտպանել օտար նվաճողներից` լինի դա Ասորեստանը, Պարսկաստանը, Հռոմը, Արաբական Խալիֆայությունը, Բյուզանդիան, թե 1918-ից կեղծ-գողացված անունով հրապարակ իջած Ադրբեջանը:

Անառարկելի ճշմարտություն է և այն, որ հայ ժողովուրդը նախևառաջ գիտության ու մշակույթի, արարման ժողովուրդ է: Ցավոք, այնպես է ստացվել, որ դարերի ու հազարամյակների ընթացքում հայ մարդու կողմից ստեղծված բարձրարժեք հոգևոր ու նյութական մշակույթի գանձերը ժամանակ առ ժամանակ ոտքի կոխան են դարձել օտար նվաճողների կողմից: Հայն արարել է, օտարը` քանդել, ոչնչացրել, յուրացրել: Սովորաբար ընդունված է ասել, որ այդ մրցավազքում հաղթել ենք մենք: Իսկ ըստ իս, այդ կարծիքը ոչ միայն ճիշտ չէ, այլ նաև վտանգավոր է:

Ճիշտ չէ այն պարզ պատճառով, որ եթե հաղթել ենք, ապա ու՞ր են մեր Վան-Տուշպան, Տիգրանակերտը, Ոստանը, հիասքանչ Անին և մեր մյուս բազմաթիվ քարե ու ոչ քարե հրաշալիքները: Ճիշտ է, դրանցից ինչ-որ մի բան, այնուամենայնիվ, պահպանվել է: Սակայն այդ «ինչ-որ մի բանը» մի՞թե մեզ իրավունք է տալիս պնդելու, որ մենք հաղթել ենք: Եթե հաղթել էլ ենք, ապա այդ հաղթանակը պյուռհոսյան է, ոչ ավելին:

Վտանգավոր է այն պատճառով, որ մեր մտածելակերպի մեջ ամրագրվում է հետևյալ արատավոր, նույնիսկ կործանարար միտքը: Մերը` ստեղծելն է, իսկ օտարինը` քանդել-ոչնչացնելը: Եթե խոսքը գնար միայն գիտության ու մշակույթի, հոգևորի մասին` դեռ ոչինչ, կարելի էր մի կերպ համակերպվել: Բայց չէ՞ որ գիտության ու մշակույթի հետ միասին ոչնչացվել է նաև դրանք արարող, դրանք կրող ժողովուրդը: Իհարկե, հանուն իր հայրենիքի ու իր ֆիզիկական գոյության հայ ժողովուրդն անընդմեջ պայքարել է: Սակայն արդյո՞ք այդ պայքարի մեջ նա ներդրել է իր ամբողջ ներուժը: Արդյո՞ք այդ պայքարը եղել է բավարար` կանխելու համար տարածքային ու ժողովրդագրական աղետալի կորուստները, կանխելու համար «1915»-ը, կանխելու համար Արևմտյան Հայաստանի կորուստը: Կարող են առարկել, որ այդ ամենի համար չեն եղել օբյեկտիվ պայմաններ: Ձևական տրամաբանության տեսանկյունից իհարկե նման մտածելակերպը ճիշտ է: Բայց դրա հակառակ երեսը հանգեցնում է այն զարհուրելի և բացարձակապես անընդունելի մտքին, որ մեր հայրենիքի 90%-ի կորուստը պատմական-օբյեկտիվ անհրաժեշտություն էր, հետևաբար` հնարավոր չէր ոչ մի կերպ կանխել: Կրկնում ենք, նման մտածելակերպը, նման դիրքորոշումը մեզ համար անընդունելի է բոլոր առումներով: Այդպես մտածելով` կարելի է կորցնել նաև ունեցածը…Երբ դրված է իր լինել-չլինելու հարցը, ազգը պետք է անի ոչ միայն հնարավոր ամեն ինչ, այլ նաև անհնարինը` փոխելու համար ճակատագրով իրեն վերապահված դատավճիռը: Այս կապակցությամբ, 20-րդ դարի խոշորագույն դեմքերից մեկը` գեներալ Դը Գոլն ասել է հետևյալը. «Պատմական ճակատագրականությունը գոյություն ունի միայն վախկոտների համար:

…Պատմությունը ֆատալիզմ չի սովորեցնում. հիշեցեք այս դասը: Լինում են ժամեր, երբ մի քանի մարդկանց կամքը խորտակում է դետերմինիզմը և նոր ուղիներ բացում: Եթե դուք վերապրում եք տեղի ունեցող չարիքը և վախենում վատագույնից, ապա ձեզ կասեն. «Այդպիսին են պատմության օրենքները: Այդ է պահանջում էվոլյուցիան»: Եվ ձեզ ամեն ինչ գիտականորեն կապացուցեն: Մի’ համաձայնեք, պարոնայք, նման գիտական վախկոտության հետ: Այն իրենից ավելի քան հիմարություն է ներկայացնում, այն հանցագործություն է բանականության դեմ»: Ավելացնենք` մեր պարագայում հանցագործություն է մեր ժողովրդի հետագա գոյության դեմ: Եվ դա այն պարզ պատճառով, որ հայ ժողովրդի առավելագույն կորուստների ժամանակահատվածում` 19-րդ դարավերջ-20-րդ դարասկիզբ գոյություն ունեցած օբյեկտիվ պատճառներից կարևորագույնները և առավել չարագույժները ուժի մեջ են նաև այժմ` 21-րդ դարի սկզբին: Սակայն մեր գոյության դեմ ուղղված այդ «օբյեկտիվ պայմանների» կողքին ներկայում կա մի հզոր գործոն` հայոց պետականությունը, որն էականորեն փոխում է իրերի դրությունը:

Հայության հավաքական կամքի արտահայտությունը հանդիսացող նորաստեղծ Հայաստանի 3-րդ հանրապետությունը այն կարևորագույն երաշխիքն է, որը պետք է ապահովի ոչ միայն մեր ժողովրդի անվտանգությունը, այլև` հնարավորության դեպքում կորցրածի ետբերումը: Սակայն այդ կարևորագույն երաշխիքն անպայմանորեն պետք է զուգորդվի ու լրացվի մեր հավաքական մտածելակերպում, եթե կուզեք իմանալ` նաև մեր հոգեկերտվածքում (մենթալիտետ) կատարվելիք մի շատ կարևոր տեղաշարժով: «Հայկական կողմնացույցի» սլաքը մշակույթից ու գիտությունից էականորեն պետք է տեղաշարժվի դեպ երկրի ու ժողովրդի ռազմական պաշտպանությունը: Պարզ (բայց ոչ պարզունակ) և առողջ բանականությունը հուշում է, որ մշակույթի ու գիտության ասպարեզում մեր ձեռքբերումներն արժեք չունեն, եթե դրանք դատապարտված են ոչնչացման կամ թշնամու կողմից յուրացման: Իհարկե, այդ տեղաշարժը չի նշանակում, որ մենք ավելի պակաս ուշադրություն պետք է դարձնենք գիտության ու մշակույթի բնագավառներին: Բնա’վ ոչ: Պարզապես նախկինի համեմատ մենք շատ ավելի մեծ ջանքեր պետք է գործադրենք մեր երկրի ու ժողովրդի ռազմական անվտանգության ապահովման գործում: Ընդ որում` այդ ջանքերը պետք է լինեն բավարար, որպեսզի մենք կորուստներ չունենանք կամ ծայրահեղ դեպքում դրանք հասցնենք նվազագույնի: Եվ այս խնդրի իրականացման գործում բացարձակապես անընդունելի են թերացումները, դրանք ամեն տեսակ «օբյեկտիվ» և «հարգելի» պատճառներով հիմնավորելը: Երկրի և ժողովրդի ֆիզիկական անվտանգության պատշաճ ապահովումն այն առաջնային և միակ հարցն է, որտեղ ոչ թե ձախողում, այլ ցանկացած կոմպրոմիս, ցանկացած կիսալուծում պետք է բացառվի: Եվ սա այն պարզ պատճառով, որ մենք հողային ու գենոֆոնդի այնպիսի աղետալի կորուստներ ենք կրել, որ ռազմական լեզվով ասած` հայտնվել ենք պաշտպանության վերջին բնագծում: Նահանջի տեղ պարզապես չկա: Հետագա նահանջը, թեկուզև չնչին, լինելու է ոչ թե հերթական պարտություն, այլ լինելու է վերջը: Վերջը մեր հայրենիքի, ժողովրդի, մեր պատմության: Իսկ որպեսզի դա բացառվի, մենք պարտավոր ենք անել այն ամենը, ինչը չենք արել կամ վատ ենք արել մինչ օրս: Եվ առաջին հերթին արմատական տեղաշարժեր պետք է կատարենք մեր մտածելակերպում և հոգեբանության մեջ: Այն, որ դա հնարավոր է և իրականանալի, ապացուցեց Արցախյան ազատամարտը: Այդ պատերազմում հայ ժողովուրդը հանդես բերեց բարոյակամային, հոգեբանական, մարտական այնպիսի որակներ և ամենագլխավորը` խնդրին այնպիսի իրատեսական մոտեցում, որը, ցավոք, մենք չենք տեսել մեր ռազմական պատմության շատ ու շատ դրվագներում: Սակայն որպեսզի Արցախում նվաճված մեծ հաղթանակը չդառնա երջանիկ բացառություն մեր նոր ու նորագույն պատմության մեջ, այլ դառնա օրինաչափություն, ապա, կրկնում ենք, մեզ անհրաժեշտ են կտրուկ տեղաշարժեր մեր մտածելակերպում և հոգեբանության մեջ: Իհարկե, նշված բնագավառները չափազանց պահպանողական, նույնիսկ, կարելի է ասել, ի վերուստ կոդավորված են, և թվում է, թե այստեղ որևէ բան փոխելն անհնար է: Սակայն, ինչպես արդեն ասվեց, մենք ստիպված և պարտավոր ենք անել այդ: Արցախում ձեռք բերված հաղթանակը դույզն-ինչ չի մեղմացնում մեր լինել-չլինելու խնդրի հրատապությունը:

Այդ հրատապությունն իր ողջ խորությամբ ըմբռնելու նախապայմանը մեր պատմության, իսկ ավելի շուտ` մեր ռազմական պատմության բավարար իմացությունն է, դրա իմաստավորումը, դրանից դասեր քաղելու կարողությունը: Առանց դրա ոչինչ չի ստացվի: Մեր բոլոր նախկին կորուստների և ապագա ձեռքբերումների պատասխանները հիմնականում այնտեղ են: Իր հերթին այդ նախապայմանի իրականացման գլխավոր գործիքը Հայ դպրոցն է, որը, եթե կուզեք իմանալ, հայ մարդու ուղեղին ու հոգուն տրվող մայրական կաթն է: Եվ այդ կաթի կարևորագույն բաղադրատարրը, մայրենի լեզվին համահավասար, պետք է լինի իր ժողովրդի ու հայրենիքի պատմությունը, բայց հատկապես` ռազմական պատմությունը: Վերջինիս միջոցով է, որ հայ մանուկի մտքին ու հոգուն պետք է պատվաստվեն քաղաքացի–զինվոր, ազգ–բանակ, երկիր–ամրոց հասկացությունները: Նման պատվաստի մեջ է մեր գալիք հաջողությունների ու հաղթանակների բանալին: Ունենալով այդ պատվաստը, հայ մարդը ձեռք կբերի այն անհրաժեշտ իմունիտետը, որը կօգնի իրեն ու իր հայրենիքին դիմագրավելու ցանկացած փորձության:

Ռազմական պատմությունը չպետք է դիտել որպես շարքային գիտություն կամ առարկա: Այն նախևառաջ ինքնապահպանման գիտություն է, որն օդի ու ջրի նման անհրաժեշտ է հենց մեր ժողովրդին: Սա շատ լավ էին հասկանում հայ միջնադարյան պատմիչները, ովքեր իրենց աշխատությունների առանցքը, «իդեա ֆիքսը» դարձրել են հայրենիքի պաշտպանությունը և, ընդհանրապես, Հայաստանին վերաբերող ռազմական անցուդարձերը:

Հայոց ռազմական պատմության դերի ու նշանակաության հենց նման ըմբռնումն էլ պատճառ դարձավ, որպեսզի գրվեր այս գիրքը: Այն բոլոր նրանց համար է, ովքեր հետաքրքրվում են սեփական երկրի ու ժողովրդի ռազմական պատմությամբ: Սակայն «Դրվագներ»-ի գլխավոր հասցեատերը պետք է լինի Հայ դպրոցը` միջնակարգ թե բարձրագույն: Այն նախատեսված է առաջին հերթին հայ աշակերտության և հայ ուսանողության համար: Հայ ուսուցչի ու հայ դասախոսի ձեռքում, կարծում ենք, այն կարող է ծառայել որպես հզոր միջոց` վերևում արդեն հիշատակված «պատվաստն» իրականացնելու համար:

Գրքի ժամանակագրական շրջանակները, ինչպես երևում է վերնագրից, ընդգրկում են մեր ժողովրդի պատմության վերջին երկու հարյուր տարիները: Դա բացատրվում է նրանով, որ մեր երկրի ու տարածաշրջանի ներկա ռազմական ու ռազմաքաղաքական իրողություններն արդյունք են ավելի շատ վերջին երկու դարերի անցուդարձի: Պրագմատիզմի դիրքերից եթե մոտենալու լինենք խնդրին, ապա, անշուշտ, Հայոց ռազմական պատմության գլխավորապես այդ ժամանակահատվածն է, որ օգնում է հասկանալու մեր ներկան և պլանավորելու վաղվա օրը:

«Դրվագներն» ընդգրկում են հիշյալ ժամանակահատվածում Հայոց ռազմական պատմության գրեթե բոլոր կարևորագույն իրադարձությունները: Դրանք բոլորը, առանձին-առանձին ու միասին վերցրած, տալիս են ոչ միայն զուտ ռազմապատմական գիտելիքներ, այլև օգնում են ստեղծելու այն պրիզման, որի միջոցով հայ աշակերտը, հայ ուսանողը և, ընդհանրապես, հայ մարդը կարող են ճիշտ ընկալել անցյալն ու ներկան, գտնել իրենց առջև ծառացած անցյալին վերաբերող «ինչուների» ու նաև ապագայի «ինչպեսների» պատասխանները:

Իսկ որպեսզի այդ պրիզման չլինի կեղծ, այլ առավելագույնս մաքուր և անաղարտ, մենք աշխատել ենք լինել հնարավորինս անաչառ: Մինչ օրս ընդունված մի շարք տաբուներ դեն են նետված, թույլատրելիության նշաձողը զգալիորեն տեղաշարժված է: Եվ դա արված է ոչ հանուն կեցվածքի, այլ` հանուն պատասխանատվության: Ճիշտ լուծումներ գտնելու համար նախևառաջ անհրաժեշտ է ունենալ ճիշտ, չգունազարդված տեղեկատվություն, հակառակ պարագայում անցյալի կոպիտ վրիպումների ու աղետալի սխալների կրկնությունն անխուսափելի է:

Գրքի յուրաքանչյուր գլուխ ներկայացված է համապատասխան ռազմապատմական քարտեզով կամ քարտեզներով: Հայտնի ճշմարտություն է, թե ուսումնական տեսողական նյութը որքան է հեշտացնում համապատասխան թեմայի յուրացումը աշակերտի կամ ուսանողի կողմից, բարձրացնում ուսումնական գործընթացի արդյունավետությունը: Ըստ էության այս գործը ծրագրելիս մենք նախևառաջ նկատի ենք ունեցել ուսումնական քարտեզները` լավ հասկանալով դրանց կարևորությունը: Ընդ որում` արվել է ամեն ինչ, որպեսզի այդ քարտեզները լինեն առավել խոսուն, ընդգրկուն և ընկալելի:

«Դրվագներ»-ի շարադրման ընթացքում օգտագործվել են մեծ քանակությամբ աղբյուրներ (արխիվային նյութեր, մամուլ, անտիպ նյութեր, Արցախյան պատերազմի մասնակիցների բանավոր հիշողություններ) և գրականություն: Դա արվել է մեկ նպատակով` որպեսզի ուսումնական լինելու հետ միաժամանակ գիրքը լինի նաև գիտատար:

Ի տարբերություն աշխատության մնացյալ մասի` Արցախյան ազատամարտին նվիրված երեք գլուխներում աղբյուրագիտական առումով շեշտը հիմնականում դրվել է ազատամարտիկ-վետերանների բանավոր, որոշ դեպքերում նաև` գրավոր հիշողությունների վրա: Դրանով աշխատել ենք Հայոց ռազմական պատմության վերջին դրվագը ներկայացնելիս առավելագույնս հարազատ մնալ իրականությանը, հնարավորինս խուսափել աղավաղումներից:

Ե’վ ընդանուր հարցերի, և’ առանձին դրվագների լուսաբանման կամ ճշգրտման նպատակով հանդիպումներ ենք ունեցել մեծ թվով ազատամարտիկների և հրամանատարների հետ: Ի հաստատումն ասվածի` ներկայացնում ենք հարցվածների միայն շատ փոքր մասին: Եվ այսպես` «Արամո» ջոկատի հրամանատար Արամ Թորգոմյան (Արամո), «Արաբո» ջոկատի հրամանատար Մանվել Եղիազարյան, Արցախյան ազատամարտի ռահվիրաներից` Արկադի Կարապետյան (Ագո), ԱԻՈՒ-ի 3-րդ վաշտի հրամանատար Աշոտ Խաչատրյան (Սև Աշոտ), 4-րդ վաշտի հրամանատար Գագիկ Սարգսյան, Քարինտակի ջոկատի հրամանատար Արթուր Առաքելյան, «Ազատագրական բանակի» հրամանատար Հովսեփ Հովսեփյան (Լեոնիդի զոհվելուց հետո), Շուշիի Առանձնակի գումարտակի հրամանատար Ժիրայր Սեֆիլյան, «Մեծն Տիգրան» աշխարհազորային գնդի ռազմական խորհրդական Դնեպրիկ Բաղդասարյան, Հատուկ գնդի հետախուզական վաշտի հրամանատար և «Մեծն Տիգրանի» լավագույն հրամանատարներից Սուրեն Կարապետյան, 26-ի Յուրայի օգնական Վանիկ Ստեփանյան (Մորուք Վանիկ), գեներալներ Ֆելիքս Գզողյան, Սեյրան Օհանյան, Լեոնիդ Մարտիրոսով, Արթուր Փափազյան, Սամվել Բաբայան, Միքայել Գրիգորյան, Գրիգոր Գրիգորյան, Աշոտ Պետրոսյան, Սևանի ջոկատի հրամանատար Սուրեն Սարգսյան, «Կոռնիձոր» ջոկատի հրամանատար Արայիկ Խուդավերդյան, բժիշկ Արցախ Բունիաթյան, բուժքույր-ազատամարտիկներ Աղավնի Սահակյան, Մելսիդա Հարությունյան, Աիդա Սերոբյան, օդաչու Ռաֆիկ Մեհրաբյան, Աղվանական ջոկատի հրամանատար Նվեր Չախոյան, գնդապետներ Ռեմիկ Մարդանյան, Արա Մուրադյան, Արթուր Ալեքսանյան (Ամարասի Արթուր)…Ցավոք նրանցից ոմանք արդեն մեզ հետ չեն. հեռացել են կյանքից: Օգտվելով առիթից, անկախ մատուցված ինֆորմացիայի ծավալից և որակից, մեր մեծ շնորհակալությունը և խորին երախտագիտությունն ենք հայտնում բոլոր այն անձանց, ովքեր օգնել են վերստեղծելու Արցախյան պատերազմի իրական պատկերը: Վերևում հիշատակվածներից ոմանք, ինչպես Արամոն, Արկադի Կարապետյանը, Մանվել Եղիազարյանը, Արթուր Առաքելյանը, Ռաֆիկ Մեհրաբյանը և էլի մի քանիսը, ոչ միայն մեզ օգնել են չափազանց որակյալ ինֆորմացիայով, այլև ինչ-որ տեղ հանդես են եկել որպես ռազմական խորհրդականներ, ինչը, բնականաբար, առավել գնահատելի է: Եւ վերջապես, Կոմանդոսի` Արկադի Տեր-Թադևոսյանի մասին: Առանց այլևայլության կարելի է ասել, որ Արցախյան Ազատամարտի լեգենդներից մեկը հանդիսացող այդ մարդը պատերազմին վերաբերող շատ ու շատ հարցերի լուսաբանման առումով անփոխարինելի է: Առանց նրա խորհրդատվական աջակցության այս գիրքը կլիներ զգալիորեն թերի:

Ավարտելով մեր խոսքն աշխատությունում օգտագործված աղբյուրների և գրականության մասին` նշենք, որ նրա ընթերցումն առավելագույնս հեշտացնելու նպատակով գիտական ապարատ չի զետեղվել: Սակայն, որպեսզի ընթերցողն այնուամենայնիվ ընդհանուր պատկերացում կազմի «Դրվագներ»-ի աղբյուրագիտական հենքի մասին, գրքի վերջում զետեղվել են օգտագործված աղբյուրների և գրականության ցանկեր:

Հատուկ կուզենայինք անդրադառնալ Արցախյան Ազատամարտին վերաբերող երեք գլուխներին` պատմական կարևորության և գնահատվածության առումով: Սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ այդ պատերազմը և’ իր ընթացքում, և’ ավարտից հետո այդպես էլ մնաց երկրորդական կամ կիսաերկրորդական դերում, պատշաճ ձևով չլուսաբանվեց ու չներարկվեց հասարակական գիտակցության մեջ, չդարձավ մեր ներկա պատմության առանցքային հասկացությունը: Չուզենալով այս հարցը խորացնել, չնայած դրա անհրաժեշտությունը կա, պարզապես հիշենք, թե ի՞նչ խորությամբ ու ծավալով էր դասավանդվում «Մեծ հայրենականը» խորհրդահայ դպրոցում: Եվ ի՞նչ խորությամբ ու ծավալով է դասավանդվում Արցախյան ազատամարտը ներկա դպրոցում…Այստեղ, ինչպես ասում են, մեկնաբանություններն ավելորդ են: Իսկ չէ՞ որ առավել համակարգված, առավել հիմնարար ձևով հայ պատանին ու երիտասարդը պետք է այդ պատերազմին ծանոթանան նախևառաջ դպրոցում և բուհում: Տվյալ դեպքում, կարծում ենք, «Դրվագներ»-ը հենց այն միջոցներից մեկն է, որի օգնությամբ կարելի է առկա բացերը լրացնել:

Գրքի մի շարք գլուխներում կան զգալի թվով հերոսական դրվագներ, որտեղ պայքարն ավարտվում է հայ ֆիդայիների կամ զինվորների, հայկական զորքի պարտությամբ: Կարող է գտնվեն մարդիկ, ովքեր երևույթի խորքը չտեսնելով, պնդեն, որ հայ պատանին` ապագա հայ զինվորը, պետք է դաստիարակվի միմիայն հաղթանակներով: Այդպես մտածողներին կարելի է պատասխանել ֆրանսիացի նշանավոր փիլիսոփա Միշել դը Մոնտենի հետևյալ խոսքերով. «Եղել են պարտություններ, որոնք իրենց փառքով չե զիջում խոշորագույն հաղթություններին»: Եվ իրոք. ո՞վ կարող է պնդել, որ Թերմոպիլի, Վեստերպլատտեի, Բրեստի կամ Սևաստոպոլի հերոսների սխրանքով չի կարելի սերունդներ դաստիարակել, քանի որ հիշյալ ճակատամարտերում իրենց հայրենիքը պաշտպանող հերոսները պարտվել են օտար զավթիչներից: Իսկ չէ՞ որ մեր Շապին-Գարահիսարը, Ուրֆան, Ֆընտըճագը, Ղարաքիլիսան և էլի մի շարք «պարտություններ» իրենց խորքի մեջ հայ կամքի ու ոգու հաղթանակներ են, որոնցով կարելի է ու պետք է դաստիարակել, հար և նման Վանին, Մուսա Լեռանը, Սարդարապատին ու Բաշ-Ապարանին:

Ավարտելով մեր խոսքը` կուզենայինք մեկ անգամ ևս շեշտել, որ «Դրվագներ»-ը և նրան կից 17 ուսումնական քարտեզները կոչված են առավել ուժեղացնելու ու խորացնելու Հայոց ռազմական պատմության վերջին երկու դարերի մի շարք կարևորագույն դրվագների ուսուցումը Հայ Դպրոցում: Դրա անհրաժեշտությունն, անշուշտ, առկա է և այն անպայմանորեն կնպաստի մեր ապագա հաղթանակների համար բարոյահոգեբանական ու գաղափարական կռվանների ձևավորմանը հայ պատանեկության ու երիտասարդության մեջ:

 

ԵՐԿՈՒ ԽՍՈՔ

Ռազմական պատմությունը սիրել եմ փոքրուց: Սակայն այդ առարկայի արժեքը ես լիովին ըմբռնեցի ռազմական ուսումնարանում և ակադեմիայում ուսանելու ինը տարիների ընթացքում: Հետագա ծառայության ընթացքում արդեն ես զգացի ու հասկացա, որ ռազմական գործիչ դառնալու պարտադիր պայմաններից մեկն էլ սեփական երկրի և համաշխարհային ռազմական պատմության իմացությունն է: Իզուր չէ, որ Հաղթանակի մարշալներն ու գեներալները, առանց բացառության, սկսած Ժուկովից, Ռոկոսովսկուց, Բաղրամյանից, Մերեցկովից և մյուսներից, իրենց հիշողություններում շատ ջերմ են արտահայտվում «Ռազմական պատմություն» առարկայի և այն դասավանդող իրենց դասախոսների մասին: Նաև գաղտնիք չէ, որ 19-20-րդ դարերի մի շարք մեծությունների` Նապոլեոն Բոնոպարտի, Կլաուզևիցի, Ուինստոն Չերչիլի, գեներալ Դը Գոլի և ուրիշների կայացման գործում շատ մեծ դեր է խաղացել ռազմական պատմությունը:

Առավել հասուն տարիքում, իսկ ավելի կոնկրետ` Արցախյան ազատամարտի սկզբում, երբ հայտնվեցի իրադարձությունների հորձանուտում, ես շատ ավելի պարզորոշ ու առարկայորեն զգացի այդ դիսցիպլինի կարևորությունը` ստեղծված ռազմական ու ռազմաքաղաքական բարդ իրադրություններում վերլուծություններ կատարելու և ճիշտ լուծումներ գտնելու տեսակետից: Ավելի լայն իմաստով` առանց դրա հնարավոր չէ ըմբռնել տարբեր երկրների ու ժողովուրդների ճակատագրերին վերաբերող կարևորաոգույն խնդիրները:

Ռազմական պատմությունը չափազանց կարևոր է նաև աճող սերնդի ռազմահայրենասիրական դաստիարակության գործում: Հատկապես այդ իմաստով կարևորում եմ ներկա աշխատությունը:

Գրքում տեղ գտած թեմաներին, բացառությամբ Արցախյան պատերազմի, ես ծանոթ եմ ընդհանուր առմամբ: Սիրելով ռազմական պատմությունը` ես այնուամենայնիվ դրա մասնագետը չեմ, որից ելնելով էլ չեմ կարող խորը մասնագիտական գնահատական տալ մինչև Արցախյան ազատամարտը տեղի ունեցած ռազմական իրադարձություններին: Սակայն ղարաբաղյան պատերազմին վերաբերող վերջին երեք գլուխներին ես ծանոթ եմ ո’չ գրքերից, թերթերից կամ կինոֆիլմերից: Առաջ անցնելով ասեմ, որ ելնելով այդ գլուխներին քիչ հետո տրվելիք գնահատականից, կարող եմ ընդամենը եզրակացնել, որ դրանց նախորդ թեմաները նույնպես ներկայացված են պատշաճ մակարդակով: Չէ՞ որ նույն մարդը չի կարող իր գրքի մի մասը շարադրել նյութի գերազանց իմացությամբ և գիտական բարեխղճությամբ, իսկ մյուս մասը` ոչ:

Գալով Արցախյան պատերազմը ներկայացնող հատվածին` պետք է անմիջապես ասեմ, որ այն ինձ վրա թողեց առավել քան լավ տպավորություն: Նախ` նյութը շարադրված է պարզ և հասկանալի լեզվով, զերծ է բառային խճողումներից ու ավելորդաբանություններից` մի երևույթ, որով շատ հեղինակներ ձգտում են զարմացնել իրենց ընթերցողին: Պարզության, մատչելիության և լակոնիզմի մեջ է այս գրքի լեզվի գեղեցկությունը. հեղինակը լիովին տիրապետում է ռազմական պատմության դիսցիպլինին հատուկ լեզվական ստանդարտներին: Նա ունի նաև իր սեփակամ ոճը, որը պակաս կարևոր չէ:

Նյութի իմացության առումով հեղինակը դարձյալ իր բարձրության վրա է: Արցախյան պատերազմին, իր բոլոր կողմերով, Ռ. Թադևոսյանը տիրապետում է գերազանց: Ե’ւ պատերազմական առանձին դրվագներում, և’ ընդհանրացումներում, և’ քաղաքական ու ռազմաքաղաքական հարցերում, և’ հակառակորդի իմացության մեջ, և’ ստրատեգիայի ու տակտիկայի հարցերում դրսևորվում են նրա համապարփակ գիտելիքները և երևույթների խորքը թափանցելու կարողությունը: Բայց ինձ համար հատկապես գնահատելի է նրա օբյեկտիվությունը: Մի շարք դեպքերում նա առանց վարանելու մատնացույց է անում պատերազմի ընթացքում հայկական կողմի թույլ տված սխալներն ու վրիպումները, որից աշխատությունը միայն շահել է: Հեղինակին հաջողվել է շատ սեղմ ծավալի մեջ տալ պատերազմի ընդհանուր ճշմարիտ պատկերը և նրա առավել կարևոր դրվագները:

Արցախյան պատերազմի մասին ստեղծվել է բավականին ծավալուն գրականություն: Դրա հիմնական մասը, թող կոպիտ չհնչի, պարզունակ-պատմողական, գովաբանական, իսկ շատ դեպքերում` նաև միտումնավոր-սուբյեկտիվ բնույթ է կրում: Էլ չեմ խոսում ընդհանրացումների մասին, որոնք գրեթե լիովին բացակայում են, քանի որ դրա համար պահանջվում են առավել բարձր մտավոր կարողություններ և վերլուծական միտք: Այս առումով ներկա աշխատությունը էականորեն տարբերվում է մյուսներից: Այս գրքով, կրկնում եմ, կարելի է լիարժեք և ճիշտ պատկերացում կազմել արցախյան պատերազմի մասին:

Ինչ վերաբերում է Արցախյան ազատամարտի, Շուշիի և Քարինտակի օպերացիաների քարտեզներին, ապա դրանք նույնպես կազմված են մասնագիտական բարձր մակարդակով և մեծապես օգնում են նյութի համակողմանի յուրացմանը: Կարևորում եմ նաև այն հանգամանքը, որ Արցախյան պատերազմի երեք թեմաները և քարտեզները բովանդակային առումով լիովին համապատասխանում են իրար և թյուրըմբռնման տեղիք չեն տալիս:

Ռազմական պատմությունն առանց քարտեզների առավելագույնս արժեզրկում է այդ առարկան, այն դարձնում է պակաս գրավիչ և պակաս հասկանալի: Այս առումով Ռ. Թադևոսյանի աշխատությունը մեծ առավելություն ունի մեր վերջին պատերազմին նվիրված գրեթե բոլոր գրքերի նկատմամբ. գրքեր գրում են շատերը, բայց քարտեզներ կազմելը շատ հեղինակների կարողություններից վեր է: Որքան ինձ հայտնի է, հեղինակը վաղուց է, ինչ սկսել է կազմել Արցախյան պատերազմին և մասնավորոպես Շուշիի օպերացիային վերաբերող ռազմապատմական քարտեզներ: Եվ դա այն պատճառով, որ նա, ինչպես վայել է իսկական ռազմական պատմաբանին, հասկացել է դրանց չափազանց մեծ կարևորությունը:

Զուտ գիտական-իմացական կողմից բացի` այս գիրքն ունի նաև շատ մեծ դաստիարակչական նշանակություն: Սրանով հայ ընթերցողը, բայց հատկապես հայ աշակերտն ու հայ ուսանողը անպայմանորեն կստանան մի այնպիսի բարոյական, հոգեբանական ու ռազմահայրենասիրական հզոր լիցք, որը մեծապես կօգնի նրանց` հայրենիքի ապագա պաշտպանի կայացմանը: Այս տեսակետից կարծում եմ գիրքը մեծապես օգտակար կլինի դպրոցում և բուհում հայոց պատմության և ռազմագիտության դասավանդմանը: Ներկա աշխատությունը, քարտեզներով հանդերձ, այն եզակիներից է, որ կարող է դառնալ իսկական սեղանի գիրք բոլոր տարիքի ու մասնագիտությունների տեր մարդկանց` ներառյալ մեր ռազմական ու քաղաքական գործիչների համար, մի խոսքով` բոլոր նրանց համար, ովքեր անտարբեր չեն իրենց երկրի անցյալի, ներկայի ու ապագայի հանդեպ: Կկամենայի, որպեսզի հեղինակը չսահմանափակվեր միայն սրանով և առաջիկայում հայ ընթերցողին ուրախացներ հայոց ռազմական պատմությանը, մասնավորապես` Արցախյան պատերազմին նվիրված նոր արժեքավոր աշխատություններով: Մանավանդ, որ դրա համար նրա կարողությունները լիովին բավարար են:

ԱՐԿԱԴԻ ՏԵՐ–ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

(ԿՈՄԱՆԴՈՍ, գեներալ–մայոր, Արցախի հերոս)

 

ԳՐՔԻՆ ԿԻՑ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ՑԱՆԿԸ (70 սմ x 100 սմ)

1. 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը
2. 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը
3. Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը օսմանյան բռնապետության դեմ xix դարի երկրորդ կեսին եւ xx դարի սկզբին(1862-1909թթ.)
4. Արեմտահայության ինքնապաշտպանական հերոսամարտերը 1915թ.Հայոց մեծ եղեռնի ընթացքում
5. Թուրքիայի ռազմաճակատները  1918թ. հունվարին եւ նրա համաթուրանական ծրագրերը
6. 1918 թ. Հայ – թուրքական պատերազմը
7. Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերը. 1918թ. մայիսի 22-29
8. Թուրքական հրամանատարության ծրագրերը Արեւելյան Հայաստանում 1918թ. Մայիսյան հերոսամարտերի նախօրեին եւ ընթացքում
9. Սարդարապատի  հերոսամարտը. 1918թ. մայիսի 22-29
10.  Բաշ-Ապարանի հերոսամարտը. 1918թ. մայիսի 22-29
11. Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը. 1918թ. մայիսի 25-28
12. Վան-Վասպուրականի նահանջ բյուրոցը. 1918թ. մարտի 21- օգոստոսի 1
13. Հայկական ազգային դիվիզիաները  հայրենական մեծ պատերազմում (1941-1945թթ.)
14. Արցախյան  ազատամարտ (1988-1994թթ.)
15. Քարինտակի  հերոսամարտը. 1992թ. հունվարի 26
16. Շուշիի ազատագրումը. հարսանիք լեռներում՚օպերացիա (1992թ. մայիսի 08-16)
17. Հայաստանի Հանրապետություն եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (վարչական քարտեզ)