Զմյուռնիա 1922 թ.: Այդ օրը Զմյուռնիայի կառամատույցում քրիստոնյաների կյանքը շատ էժան էր, հետո էլ…

Սաիդ Չեթինօղլու

Մաժորի Հովսեփյան Դոբկինի «Զմյուռնիան 1922 թվականին. քաղաքի ավերումը» ուսումնասիրությունը թեև նվիրված է 1922 թ. Զմյուռնիային, նաև ընդարձակ օսմանյան աշխարհագրության կազմում բնակվող քրիստոնյա տարրի` ալիք առ ալիք հարձակումներով համակարգված ոչնչացման և իր հնագույն հողերից ջնջվելու պատմության համառաոտ ակնարկ է: Նա ընթերցողներին է ներկայացում ոչ միայն 1922 թ. Զմյուռնիան, աննկարագրելի այդ օրերը, այլև տարբեր աղբյուրներից ցիտելով կիսվում է հետագա դեպքերի մասին: Օսմանյան համակարգը լավ է աշխատել, երբ եղել են իրենց կենսապայմաններն ամբողջությամբ նվաճողների հաճույքից կախված և թույլատրելի խարաջի համակարգին ենթարկվող քրիստոնյաները, երբ գոյություն ունեցել արտաքին նվաճման հավանականություն: Համակարգը կողմնորոշվել է դեպի իր հպատակը, երբ վերացրել է այս հավանականությունը:

Ինչպես նշում է Դոբկինը, ղեկավար խավն արտադրողականությունը բարձրացնելու համար որևէ քայլ չի կատարել, հետևաբար` աչք է տնկել իր քրիստոնյա հարևանների վրա, որոնք հաճախ ավելի բարձր կենսամակարդակ ունեցող էին թվում: Ներքին նվաճման նպատակը հելլենական արմատներով օսմանյան քաղաքացիներն ու հայերն են եղել:

Չնայած բացի ղեկավար դասից` մնացած թուրքերը ևս տուժել են այս համակարգից, սակայն հարկերի առյուծի բաժինը մշտապես վճարել է կայսրության հիմնական աշխատավոր խավը կազմող ռայան: Օսմանյան համակարգում քրիստոնյաները իզուր էին արդարություն փնտրում թե’ իրենց և թե’ իրենց ունեցվածքի նկատմամբ կատարած ոտնձգությունների դիմաց:

Այն բանից հետո, երբ 1830 թ. Հունաստանի հարաբերական փոքրիկ հատվածը Ռուսաստանի, Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի մեծ օգնությամբ Օսմանյան կայսրությունից անկախացավ, և մյուս հույն հայրենակիցներն անկախանալու ցանկություն հայտնեցին, պատրիարքը մահապատժի ենթարկվեց: Մուսուլման ղեկավարներն արդեն սկսեցին կայսրության մյուս քրիստոնյաներին նայել որպես հավանական դավաճանի, իսկ եվրոպացիներին` որպես ստախոսների: Այս վախը, միևնույն ժամանակ, քրիստոնյա տարրերից փրկվելու պատճառ է հանդիսանում և հատկապես Համիդի կողմից քայլ առ քայլ սկսվում է կյանքի կոչվել: Միություն և առաջադիմություն կուսակցությունը (երիտթուրքերից հետո` նաև քեմալականները), իթթիհադական իշխանությունն ավարտին էին հասցնելու Աբդուլ Համիդից իրենց փոխանցված քաղաքականությունը:

Երիտթուրքական ղեկավարության օրոք քրիստոնյաների նկատմամբ բռնությունը ալիք-ալիք սաստկանում էր. 1909-1911 թթ. Մակեդոնիայի գյուղերի և գյուղաքաղաքների քրիստոնյա առաջնորդները առեղծվածային պայմաններում անհետանում էին կամ էլ սպանված էին գտնում: Տարօրինակն այն է, որ այս զոհերից գրեթե բոլորը մասնակցել էին Աբդուլ Համիդին տապալելու գործողությանը: Սալոնիկում Ամերիկայի հյուպատոս Ջորջ Հորթոնը վկա է եղել այս գործընթացներին: Նա գրում է. «Ազդեցիկ մարդկանց ոչնչացնելուց հետո ծրագիրը սկսել է ընդլայնվել շարքային մարդկանց ուղղությամբ: Սալոնիկի փողոցները լի էին խեղճ գյուղացի կանանցով, ովքեր եկել էին նահանգապետից լուր ստանալու իրենց ամուսինների, որդիների ու եղբայրների մասին: Ստացած պատասխանները բավականին ծաղրական էին` «մեծ հավանականությամբ փախել է և քեզ լքել է» կամ էլ «միգուցե Ամերիկա՞ է գնացել»: Սակայն իրականությունն այլևս չէին կարող թաքցնել, և հովիվները լեռներում, անտառներում, առվափոսերում և հովիտներում գտնվող դիակների մասին սկսեցի լուր բերել… Վերջինն էլ կարծես «զինաթափումն էր»: Ասել է թե` քրիստոնյաներից զենքերը վերցնում և մուսուլմաններին էին բաժանում: Ստուգումների ժամանակ իրականացրած կտտանքներից պարզ դարձավ, որ նպատակը թաքցրած զենքը հավաքելը չէ»:

1909 թ. Կիլիկիայում ցեղասպանության փոքրիկ փորձ կատարեցին: Միություն և առաջադիմություն կուսակցության տեղական ղեկավարների ու Ալեքսանդրապոլսից (Դեդեաղաչ) եկած օսմանյան միավորումների համակարգմամբ Ադանայում քսանհինգ հազար հայ սպանեցին: Հայերը ատում էին Համիդին և փաստացիորեն աջակցում էին երիտթուրքերի համակարգին, հետևաբար Ադանայի կոտորածն անհասկանալի եղավ նրանց համար: Թեև սասանվել էր երիտթուրքերի հանդեպ վստահությունը, Բալկանյան պատերազմի ժամանակ, որին մասնակցում էին կամավոր, իրենց թուրք հրամանատարների հրամանատարության տակ չափազանց հավատարմությամբ մարտընչում էին` ցույց տալով իրենց հավատարմությունն օսմանյան պետությանը:

Ցեղասպանության երկրորդ փորձը իրականցվեց Էգեում և Թրակիայում: Սա, միևնույն ժամանակ, Էգեյան շրջանի հունական ծագմամբ օսմանյան քաղաքացիների համար վերջի սկիզբն էր: Միություն և առաջադիմություն կուսակցության լիազոր ներկայացուցիչ Մահմուդ Ջելալի ու Քուշչուբաշը Էշրեֆի համակարգմամբ նահանգապետերի, կայմակամների և ռազմական ղեկավարների կողմից կայծակային տեղահանություններով ու սպանություններով խառը հունական գաղթ է սկսվում: Այս ղեկավարները դոկտոր Ռեշիդի գլխավորությամբ սույն շրջանում ձեռք բերած փորձով 1915 թ. ցեղասպանության ժամանակ գլխավոր դեր էին խաղալու:

Այդընի պատգամավոր Էմանուել Էմանուիլիդիսը 1919 թ. գրի առած իր «Օսմանյան կայսրության վերջին տարիները» հուշերում քրիստոնյաների հանդեպ ստեղծված մթնոլորտը ներկայացնում է հետևյալ խոսքերով. «1913 թ. վերջին քառորդին Ստամբուլ այցելած մեկը ճանապարհներին հանդիպել է նոր զգեստներով, թավշե տաբատներով և գլխներին սև փափախ հագած օտարականների: Միայն հետագայում է պարզ դարձել, որ սրանք հայտնի ֆիդայիներն էին: Այսինքն` քրիստոնյաների դեմ կայացված որոշումները կյանքի կոչելու համար Ստամբուլում և մյուս նահանգներում երիտթուրքերի կազմած բանակն էր: Երբ մի կողմից` նախապատրաստում էին կիրառվելիք ուժը, մյուս կողմից` կյանքի կոչվող համապատասխան գաղափարախոսությամբ ժողովուրդը պատրաստվում էր մոտեցող հեղաշրջմանը: Լրագրությունը ազդեցություն էր գործում ժողովրդի տեսակետների վրա, բաժանված տարատեսակ օրաթերթերը նպատակ էին հետապնդում բորբոքել հույների հանդեպ չմարող ատելությունը<sup>1</sup>: Այս տպագրությունների արդյունքն այն էր, որ քանի դեռ հույները հայրենիքում գոյություն ունեն, թուրքերն աղքատ են լինելու, մուսուլմանների պատիվն ու կյանքը անապահով էր լինելու, պետությունն էլ տարատեսակ վտանգների է ենթարկվելու: Լույս էին տեսնում նկարներ, որտեղ պատկերված էին բալկանյան ղեկավարները` ձիու վրա, կանանց և երեխաների դիակներով թուրքական դրոշների վրա քայլելիս, տհաճ քարտեզներ հրապարակելով` ձեռքից գնացող նահանգները ցուցադրվում էին սև գույնով, որոնք կախում էին դպրոցների պատերին, ներքևում գրում էին վրեժ բառը, նույնիսկ Բուլղարիային միացված շրջանը սուգի գույնով` սևով էր ծածկված, սրա պատասխանը ևս պետք է հելլենիզմը տար: Վրեժի և ատելության հրեշտակների նման երկրի չորս ծայրերն ուղարկեցին ելույթներ ունեցողների և պրոպագանդիստների: Նրանցից ամենաշխարհիկին` Օմեր Նաջիին, ուղարկեցին Զմյուռնիա: Հակաքրիստոնեական ատելությունը կարճ ժամանակահատվածում անասելի չափերի հասավ:

Հույներին առաջին հարվածը հասցրեցին պատերազմից առաջ. 1914 թ. առաջին կեսին 250 հազար (ըստ Քուշչուբաշըի` 1 միլիոն) հունական ծագմամբ օսմանյան քաղաքացիների աքսորեցին, նանց ունեցվածքը բռնագրավեցին. Այսպիսով` Թրակիայի և Զմյուռնիայի շրջանը թուրքացնելու համար առաջին դրական քայլը կատարեցին, սակայն սա բավական չէր: Այս քաղաքականության դրական արդյունքի համար անհրաժեշտ էր, որ անցներ առնվազն 10 տարի:

Երիտթուրքերը իշխանության գալուց ի վեր ամեն մի հարմար առիթով Աբդուլ Համիդից ժառանգած քրիստոնյա տարրը ոչնչացնելու քաղաքականությունը կիրառում էին քայլ առ քայլ, մտածելով, թե առաջին մեծ պատերազմի հետ միասին ստացել են իրենց հպատակների նկատմամբ վատ վերաբերմունք ցուցաբերելու և ցեղասպանության թույլատվություն և այդ քաղաքականությունը մի ընդգրկուն տարածքում իրականացրել են փոխկապակցված: 1914 թ. սկսված պատերազմը երիտթուրքերի համար իրենց անցանկալի քաղաքացիների դեմ սրբազան պատերազմ հայտարարելու հնարավորություն է ապահովում: Ստամբուլում ԱՄՆ-ի դեսպանատան պաշտոնյա Լևիս Էյնշտեյնը մեկնաբանում է այսպես. «Դաշնակիցների նավատորմին չհաջողվեց անցնել Դարդանելը, չկարողացան վերցնել նեղուցները, հետևաբար օսմանյան առաջնորդները կարող էին կատարել այն, ինչ ցանկանում էին: Դժնդակ քաղաքականության ողբերգությունն արտահայտված էր հենց այս խոսքում, քանի որ «այն, ինչ ցանկանում էին»-ը նշանակում էր` «հայերի բնաջնջում»: 1915 թ. ապրիլից սկսած` Հայոց ցեղասպանության գործընթացի հետ միասին, արևմուտքի հույների և պոնտացիների համար տեղահանության քողի տակ սկսվում է մահվան ճանապարհորդությունը: Ծովափի և նեղուցների հույներին դաշնակից պետությունների օգտին լրտեսություն կատարելու մեջ մեղադրելով` երկրի բարօրության համար ափից հեռացրեցին: Այս շրջանի համար սկսված կիրառումն իրականացվեց այնպես, ինչպես ամենուր, նույն կարգադրություններով: Ղեկավար մարմինները երկիրը լքելու համար այքան փոքր ժամանակահատված էին տվել, որ ոչ ոք չէր կարողանում իր հետ վերցնել անգամ փոքր իր: Մուսուլման գյուղացիներն ավարի հոտն առնելուն պես անմիջապես սփռվեցին այդ շրջանով մեկ: Կողոպուտը սկսվեց այն պահին, երբ աքսորյալները ճամփա ելան: Այսինքն` այստեղ էլ կրկնվեց այն, ինչ կատարվել էր հայերի հետ»:

Օսմանյան պատգամավոր Էմանուելիդիսը Հայոց ցեղասպանության մասին ասում է. «Հայերի աղետը ընդգրկել է ողջ երկիրը. ամեն քաղաք, ամեն գյուղ, ամեն մի անկյուն զրկվեց իր բնակիչներից: Միայն Ստամբուլը, Զմյուռնիան և Հալեպն ազատ մնացին: Սակայն սա չի նշանակում, որ այնտեղի հայերը վնաս չկրեցին, որովհետև Ստամբուլում հարյուրավոր հայեր ձերբակալվեցին, որպեսզի ներառվեն աքսորյալների քարավանների մեջ: Զմյուռնիայում հայերը քիչ էին: Այնտեղ հիմնական վտանգը բազմամարդ հույներն էին և, բնականաբար, երբ որ հերթը գար հույներին, այդտեղի հայերի հետ ևս վարվելու էին ըստ անհրաժեշտության»:

1922 թ. Իզմիրում տեղի ունեցածը հյուպատոս Հորթունը ներկայացնում է այսպես. «Կարծես թե հայերին ոչնչացնելու, ազատ ժամանակ էլ հույներով հետաքրքրվելու հստակ ծրագիր կա»: Հորթոնի դիտարկումն ամբողջականանում է Էմանուելիսի խոսքերով:

Թեև 1918 թ. հրադադար էր հայտարարված, բայց քրիստոնյա տարրի անվտանգությունն ապահովված չէր: Ռոբեր քոլեջի տնօրեն Քայլեբ Գեյթսը վախենում էր, որ ուշացնում են խաղաղության պայմանների լուսաբանումը, և եթե այժմ, ինչպես որ եղել է, հայերին նշանակեն շրջանի ղեկավար, որտեղ մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմում, «իրենց կատարածի համար ընդհանրապես չզղջացող և հայերի վերաբերյալ իրենց կարծիքը չփոխած» ոտքից գլուխ զինված թուրք բնակչության զայրույթն աղետի կհանգեցնի: Ողջ կատարվածից հետո թուրքերը հայերից մահու չափ վախենում էին, իսկ «իր կյանքի վրա դողացողը միշտ էլ ամենավտանգավորն է»: Գեյթսը հույս չուներ, որ ողջ շրջանը պաշտպանելու համար բավարար զինվորներ կան, և քանի դեռ դաշնակիցների կամ ամերիկացիների զինվորներ չէին եկել փրկության, վախենում էր, որ հայերին սրի են քաշելու:

Երիտթուրքերի համար պատերազմը չէր ավարտվել: Որոշ իմաստով ներքին պատերազմը շարունակվեց մինչև 1922 թ., ավարտվեց 1922 թ. սեպտեմբերին քեմալականների հաղթանակով: Քեմալականները Սաքալլը Նուէդդին փաշայի հրամանատարությամբ, երբ մտան Զմյուռնիա, գրավեցին գյավուր Զմյուռնիան: Ավար, ավեր, կոտորած ու հրդեհ, այս ամենը հենց նվաճումն է:

Զավթած բանակի կազմում թուրք զինվորները հագել էին թավոտնյա տաբատներ, կապել` խաչաձև փամփշտակալներ, կրում էին դաշույններ: Այս միավորումներին երբեմն ավազակախումբ էին ասում, հաճելի դեպքերին տեղյակ օտարները այդքան էլ մեծ տարբերություն չէին դնում կադրային զինվորների և ավազակախմբերի միջև: Թուրք առաջնորդներն ընդունում են, որ նախկին ապստամբներից կազմված խմբերին 1920 թ. Մուստաֆա Քեմալը միավորել է իր բանակի հետ, այդ օրվանից մինչև հիմա կարգապահության տակ են վերցվել: Համաձայն ԱՄՆ-ի ռազմական հետախուզության զեկույցի` 1922 թ. նշված կարգ ու կանոնն իրականցվում էր «գերագույնների և բարձրաստիճանների առաջացրած վախով, սարսափով և խրատով»: Նույն զեկույցում գրված էր, որ ոգևորությունը վառ էին պահում «ավարի ենթարկելու ցանկությամբ»:

Առաջին վայրերը, որոնք ավարի ենթարկվեցին, հայերի ու հույների կրպակներն էին: Առայժմ միջադեպերը գլխավորապես փողոցներում էին տեղի ունենում. նույնիսկ գործի անցան փոքր քաղաքացիական խմբեր, հետագայում զինվորները, հասկանալով, որ իտալացի և թուրք պարեկները չեն միջամտելու, գործի անցան, կարճ ժամանակ անց նրանց միանալու էին նաև սպաները: Մտան աչքի զարնող «Rue Franque» կրպակները և կռների տակ` ատլաս և ժանյակ, գրպաններում` ժամացույց և թանկարժեք իրեր` դուրս եկան և գնացին: Ֆրանսիացի մի սպա գրում է. «Գործում էին` առանց որևէ միջամտության հանդիպելու կամ էլ առանց վախենալու: Ընդհանրապես չէին շտապում, վերցնում էին ամենարժեքավոր իրերը, մնացածը նետում էին: Ինչու՞ պետք է ամաչեին կամ վարանեին, երբ ոստիկանական պարեկները նրանց օգնում էին»:

Որոշ ժամանակ անց թալանը վերաճեց զինված կողոպուտի: Այդ գիշեր Կարմիր խաչի մայոր Դեյվիս Բրիստոլին հեռագիր են ուղարկում. «Փախստականները պետք է երկիրը լքեն կամ էլ պետք է նեղություն կրեն, նրանց կյանքը վտանգված է: Հավատացեք` սա ազգային հարցի լուծման վերջին որոշումն է, որը կայացրել է ազգայնական կառավարությունը»:

Երեկոյան կողմ հայտնի դարձավ, որ թուրքերը համակարգված կերպով հայերի հետքերով են գնում: Հյուպատոսի օգնականներ Փարքն ու Բարնսը դեպի Լիչֆիլդ ճանապարհ ընկնելիս վկա են եղել, թե ինչպես են արնաթաթախ մահակներով հինգ առանձին խումբ կառամատույցի փախստականների մեջ շրջում և փնտրում իրենց զոհերին: Տեսել են, թե ինչպես այս խմբերից մեկը մի մարդու ծեծելով հասցնում է մահվան: Բարնեսն ասում է. «Անհավատալի վայրենիություն էր: Վերջին հարվածը հասցնելիս հարձակվողներից 3 մետր այն կողմ էինք: Վստահ եմ, որ երբ նավամատույցին փռվելով նետվեց ծովը, մարմնում չջարդված մի ոսկոր անգամ չէր մնացել»[i]: Թուրքերից մեկը, ով նկատել էր ամերիկացիների դեմքի սարսափելի արտահայտությունը, փորձել էր քաղաքավարությամբ բացատրել, որ զոհը հայ է, և ուսերը թոթվելով ասել էր. «Ուրիշ էլ ի՞նչ պետք է անեինք որ»:

Սեպտեմբերի 13-ին ֆրանսիացի մի սպա գրում է. «Հայկական թաղամասը գերեզմանոց է հիշեցնում: Որոշ երիտասարդ կանանց, աղջիկների, հատկապես` գեղեցիկներին, վերցրեցին տարան և փակեցին մի տան մեջ, որտեղ նրանց սպասում էի պահակները: Պարեկները հագուրդ տվեցին իրենց ցանկություններին»:

Լրագրող Քլայթոնն իր դյուրակիր գրամեքենայով մի նոր լեգենդ էր տպում. «Բարձիթողի թուրքական թաղամասից բացի` Զմյուռնիայում ոչինչ չի մնացել: Փոքրամասնությունների խնդիրն արդեն մեկընդմիշտ կարգավորվեց»:

Հյուպատոս Ջորջ Հորթոնը մտածում էր, որ սարսափի, բարբարոսության և բռնության տեսանկյունից Զմյուռնիայի ճակատագիրը կարելի է միայն համեմատել հռոմեացիների` Կարթագենը բնաջնջելու հետ. «Այն տարբերությամբ, որ Կարթագենում քրիստոնյա նավատորմ չկար, որը կառավարության սանձազերծած իրավիճակի ականատեսն էր: Թուրքերը թալանել, սրի էին անցկացրել և հիմա էլ քաղաքն էին հրի մատնում, որովհետև համոզված էին, որ իրենց ոչ ոք չի կարող համակարգված ձևով միջամտել»: Համաձայն Էդ Ֆիշերի` տեղի ունեցածը կարելի էր համեմատել միայն Բուլվեր Լիտոնի «Պոմպեոսի վերջին օրերի հետ»:

Հյուպատոս Հորթունն ասում է. «Զմյուռնիայից ստացած ամենակարևոր դիտակրումս մարդկային ռասսային պատկանելու ամոթն է»: Հյուպատոսը նշում է, որ թուրքերը շարժվել են հայերին ոչնչացնելու և ազատ ժամանակ էլ հույներով զբաղվելու որոշակի ծրագրի համապատասխան:

Լրագրող Ահմեդ Էմին Յալմանն ասում է, որ նեղուցում ծովը լիքն էր խեղդված հայերի և հույների դիերով, այնուհետև հավելում, որ իզմիրցիները երկար ժամանակ ձուկ չէին ուտում:

Դաշնակից ուժերը հայերի և հույների պատճառով Մուստաֆա Քեմալին ճնշելու ժամանակ ընդհանրապես չունեին: Ջորջ Հորթոնը Զմյուռնիայի զոհերին հաշվում է 100 000-ից ավելի: Նրա հաշվարկը շատ ավելի խելամիտ է, որովհետև հրդեհից անմիջապես առաջ Զմյուռնիայում կոպիտ հաշվարկներով եղել է 400 000 օսմանյան քրիստոնյա (ծնված-մեծացած Զմյուռնիացի, գումարած` փախստականները), իսկ հոկտեմբեի 1-ի դրությամբ առնվազն 190 000-ի մասին տեղեկություն չկար: Հատկապես ցածր է ծովակալ Բրիստոլի նշած կորուսյալների թիվը. նա խոսում է 2000-ի մասին: Երբ անգլիացիները հաշվում էին ծանրաբեռնված ապահովագրության գները, ֆրանսիացիները հանդես եկան մեծահոգի առաջարկությամբ. «Եթե «առողջ և բարոյական» ընտրության հնարավորություն ունենային, բերքահավաքի ժամանակ որպես հողի աշխատողներ աշխատանքով ապահովելու նպատակով հարյուր կամ էլ երկու հարյուր փախստականի ուղարկելը կընդունեին` փորձելով նրանց:

Տասնյակ մարդիկ, ովքեր չէին կարողանում իրենց նետել օտարերկրյա նավի տախտակամած, նորից բռնում էին գաղթի ճանապարհը: Ինչպես պատմում է այս պատանդներից մեկը` Պզտիկյանը, բնակավայրերով անցնող աքսորյալների քարավաններին քաղաքացիական ամբոխը դիմավորում էր մահակով, դանակով, քլունգով և զենքով: Երբեմն հարձակվել են առաջին իսկ պատահած տղամարդկանց վրա, իսկ երբեմն ընտրությամբ են հարձակվել: Թեև նրանցից յուրաքանչյուրի հանդեպ այնպիսի վերաբերմունք են ցուցաբերում, կարծես թե երդվել են սպանել նրանց, սակայն ավելի շատ հայեր ու հույներ են զոհվել: Պզտիկյանն իր հարցազրույցում ասում է. «Անհրաժեշտ է շեշտել, որ թուրքերը հայերի նկատմամբ շատ ավելի մոլեգնությամբ էին լցված: Սա մի հանելուկ է, չենք կարողանում իմանալ, թե ինչու այդպես եղավ, սակայն այդպես էր»: Մեկ այլ վկա` Աշիյանն ասում է. «Մի մարդու վերաբերյալ գոռալով, թե «ահա սա, հայ է» հարձակվում էին նրա վրա, երբեմն, երբ այնքան էլ պարզ չէին արմատները, խոսեցնում էին և փորձում արտասանությունից հասկանալ ով լինելը: Երբեմն սևուկ հույնի էին սպանում` կարծելով, թե հայ է»:

Այս հուշերը համապատասխանում են հույն մեծ գրող, ծագումով այվալըքցի Իլիաս Վենեզիսի պատմածներին: 31328 համարի գերի Վենեզիսը գերության մասին պատմող իր ինքանակեսագրական պատմվածքում` «Գերության իրագիր թիվ 31328», բերում է օրինակներ, թե ինչպես էին գերիների խմբերում եղած հայերը թաքցնում իրենց ինքնությունը, որովհետև նրանց հատկապես փնտրում և սպանում էին:

Լավ մարդիկ էլ կային. «Այդ ժամանակ մի օր ղեկավարս ինձ ասաց. «Ստեփան քեզ համար մի բան եմ անելու, որը կարող է նաև իմ վերջը լինել, սակայն եթե չանեմ, խիղճս հանգիստ չի լինի: Քեզ հույնի անուն եմ դնելու, որոշ փաստաթղթեր եմ պատրաստելու քեզ համար, որ այս դժոխքից ազատվես ու գնաս ընտանիքիդ հասնես: Քեզ վերջին դատապատրվածների վերջին խմբի հետ Աթենք եմ ուղարկելու: Աստված ինձ օգնական»:

Այսօր նույնիսկ հիշում են, որ Կարթագենի ոչնչացման և Հռոմի ու Լոնդոնի մեծ հրդեհները ընկած են Արևմուտքի խղճին, սակայն սրանից 50 տարի առաջ մի մեծ քաղաքի ոչնչացման մասին գրեթե մոռացել են:

1. Այս թերթերից մեկի մեջ պատմում էին երկու քույրերի գլխին եկած փորձանքի մասին: Մի օր երկու քույր, որոնցից մեկը սալոնիկցի գաղթական էր, հունական խանութում առևտուր կատարելիս ճանաչել է խանութի տիրոջը, ով հույն զինվոր է եղել: Զինվորը իր բարեկամին բռնաբարել է, սպանելուց առաջ կրծքերը կտրել: Ահա նմանատիպ կամ ավելի սարսափելի պատմություններ էին ժողովրդին պատմում:

2. Ամերիկյան աղբյուրները հայտնում են, որ պատերազմն ավարտելուց հետո Զմյուռնիայի հրդեհի առընչությամբ մոտ 150 դատական գործ է հարուցվել: Հյուպատոսի օգնական Ֆրեդերիխ Օ. Բիրդի 1924 թ. հունիսի 24-ի զեկույցում մասնավորապես ասվում է. «…Անգլիական ապահովագրական ընկերությունները, լքայալ գույքի մասին օրենքից ելնելով անշարժ գույքը ապահովագրում էին որպես բնակարան, որոնք հետագայում օգտագործվում էին որպես օտար պետությունների նստավայր և աշխատավայր, սակայն Զմյուռնիայի հրդեհից հետո մի քանի ամսում այրվեց նրանց անշարժ գույքը: Ապահովագրական ընկերությունները մերժում էին փոխհատուցելու պահանջները: Նույնիսկ մի ընկերություն այն բանից հետո, երբ անշարժ գույքը ոչնչացել է, մերժել է վճարել հայկական ծագմամբ մի թուրք քաղաքացու ապահովագրության գումարը` ենթադրելով, թե ունեցվաքի իրավունքն այդ մարդուն չի պատկանում»: Այսպիսով` ապահովագրական իրենց ընկերությունները, հրդեհի զոհերին չվճարելով ապահովագրության գումարները, լքել են երկիրը:

Հետաքրքրական է 1924 թ. հուլիսի 21-ի «Ջումհուրիյեթ» թերթի դատողությունը. Կառավարությունն ինքն իրեն ժառանգորդ է հայտարարել. «Ապահովագրական ընկերությունները, որոնք պնդում են, թե հրդեհը պատերազմի ժամանակ է եղել, իսկ Զմյուռնիան պատերազմական հարթակում է եղել, մերժում են փոխհատուցման պահանջները: Ընկերությունները փոխհատուցման բարձր գները վճարելու փոխարեն նախընտրում են փակել Զմյուռնիայի իրենց աշխատավայրերն ու հեռանալ:

Կառավարությունը պահանջել է հույն կամ էլ հայ փասխստականներին պատկանող, ¾ ոչնչացած շինությունների դիմաց ամենամեծ փոխհատուցման գինը: Քանի որ ողջ լքյալ գույքը վերադարձվել է կառավարությանը, հետևաբար հրդեհի վնասների մեծ բաժինը ընկնում է կառավարությա վրա: Լքյալ գույքի հանձնաժողովի անունից կառավարության փոխհատուցման պահանջը 12 միլիոն դոլլար է»:

[i] Բարնեսի զեկույցն ուղղված արտաքին գործերի նախարարությանը, 19.09.1922:

http://hyetert.blogspot.com/2012/01/izmir-1922-hristiyan-hayat-o-gun-izmir.html

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net