ՍԵԲԱՍՏԻԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳ

 

ՍԵԲԱՍՏԻԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳ, Սեբաստիայի վիլայեթ, Ռումի Էյալեթ, Սեբաստիայի կուսակալություն. վարչատարածքային միավոր Արևմտյան Հայաստանում` պատմական Փոքր Հայքի տարածքում, հիմնականում Գայլ, Իրիս և Հալիս գետերի ավազանում: Վարչական կենտրոնը` Սեբաստիա (Սվազ):

XVդ. 1-ին կեսին տարածքը գրավել են օսմանյան թուրքերը և կազմել Արևմտյան Հայաստանի առաջին վարչատարածքային էյալեթը, որը կոչվել է նախ` Ռումի, ապա` Սեբաստիայի նահանգ, Սեբաստիա: Մինչև XVIդ. սկիզբը Սեբաստիան Օսմանյան կայսրության արևելյան սահմանային նահագն էր: XIXդ. 1-ին կեսին վարչականորեն բաժանվում էր 7 գավառների (թուրքերեն սանջակ կամ լիվա)` Սեբաստիայի, Ամասիայի, Չորումի, Բոզուքի, Ջանիկի, Տևրիկի (Դիվրիգ) և Արաբկիրի: 1846թ. Սեբաստիայի նահանգին է միացվել Էրզրումի նահանգի կազմում գտնվող Շապին-Գարահիսարի գավառը: XIXդ. 80-ական թթ. Սեբաստիայի նահանգից անջատվել են Ջանիկի, Բոզուքի, Չորումի և Արաբկիր գավառները: XIX դ. վերջին և  XX դ. սկզբին Սեբաստիայի նահանգն ընդգրկել է 62,000-83,700կմ2 տարածություն:

XIXդ. վերջին ուներ 4 գավառ` Սեբաստիա (կենտրոնական գավառ), Շապին-Գարահիսար, Եվդոկիա (Թոխաթ), Ամասիա, որոնք իրենց հերթին բաժանված էին 28 գավառակի: Սեբաստիայի նահանգում կար 4761 քաղաք և գյուղ: Սեբաստիայի գավառը բաժանված էր 11 գավառակի`Սեբաստիա, Կոչգիրի (Քոչգիրի), Տևրիկ (Դիվրիգ), Թոնոս (Թոնուս), Կյուրին, Տարենտե, Խաֆիք (Հաֆիգ), Յըլդըզ (Եըլըդըզ), Ազիզե, Կանգալ (Քանկալ) և Բյունյան (Պյունյան), Շապին-Գարահիսարինը` 5 գավառակի` Շապին-Գարահիսար, Համիդիե, Կողոնիա (Կոկուլ-Հիսար), Նիկոպոլիս (Սու-շեհրի) և Ալուջրա, Եվդոկիան` 4 գավառակի` Եվդոկիա, Հերեք (Էրբաս), Զելա և Նիկսար (Նեոկեսարիա), Ամասիայինը` 8 գավառակի` Ամասիա, Մարզվան, Վեզիր Քյոփրու, Օսմանջի, Հաջի քյոյ, Լաոդիկեա, (Լադիկ), Հավզա (Խավսա) և Մեջիդօզու:

Սեբաստիայի նահանգի ռելիեֆը լեռնային է: Արևմուտքից արևելք ձգվում են երեք լեռնաշղթներ` Ջանիկի`(հյուսիսում), Հյուսիսային Տավրոսի` (միջին մասում) և Ներքին Տավրոսի (հարավում), տարածքով հոսում են Հալիս, Իրիս և Գայլ խոշոր գետերը: Լճերը սակավ են: Սեբաստիայի նահանգի հյուսիսային մասն անտառապատ է: Հանդիպում են փշատերև ծառերի գրեթե բոլոր տեսակները: Եվդոկիայի գավառի ցածրադիր վայրերում գերակշռում են բալենին, խնձորենին, ընկուզենին և այլն: Կենտրոնական և հարավային շրջաններում անտառները սակավ են:  Նահանգի կլիմա բազմազան է. հյուսիսում և արևելքում (Եվդոկիա, Շապին-Գարահիսար), որտեղ լեռների բարձրությունը հասնում է 1500մ և ավելի, ձմեռը երկար է, խստաշունչ:

Սեբաստիայի նահանգի տարածքը հարուստ է հանածոներով (պղինձ, քարածուխ, մարմար և այլն): Կան հանքային զանազան աղբյուրներ (ջերմուկներ), որոնցից հայտնի են Սեբաստիայից ոչ հեռու գտնվող Սառնաղբյուրը, Ջերմաղբյուրը և Հավազի ջերմուկը (450C):

Սեբաստիայի տարածքը հնագույն ժամանակներից եղել է հայկական ցեղերի բնօրրան: Մ.թ.ա. VI-Vդդ. հյուսիսց մուտք են գործել հույները, որոնց թիվն ավելացել է հելլենիստական դարաշրջանում (մ.թ.ա. IV-IIդդ.): Մ.թ.ա. Iդ., երբ Հռոմը զավթել է Սեբաստիայի նահանգի տարածքը, արևմտյան մասում գերակշռել է հունալեզու բնակչությունը, իսկ արևելյան մասում` հայերը: XIդ. հայերը, խուսափելով թուքերի ներխուժումներից, զանգվածաբար տեղափոխվել են Փոքր Հայք: Ամենամեծ գաղթը տեղի է ունեցել 1021թ., երբ Վասպուրականի Սենեքերիմ-Հովհաննես թագավորն իր մեձավորներով և հպատակներով տեղափոխվել է Սեբաստիա: XIդ. վերջից այնտեղ հաստատվել են նաև առանձին թուրքական ցեղեր: Կ.Պոլսի հայոց պատիրարքարանի տվյալներով`1880-ական թթ. Սեբաստիայի նահանգում և Կեսարիայի գավառում կար 670 հազար հայ (20-25 հազարը զոհվել է 1895-96թթ. կոտորածների ժամանակ): Հարյուրավոր գյուղերից բացի, հայերը մեծ թիվ են կազմել Սեբաստիա, Շապին Գարահիսար, Եվդոկիա, Ամասիա, Մարզվան քաղաքներում:

Գյուղաբնակները զբաղվում էին հացահատիկի, բրնձի, ոսպի, սիսեռի, ծխախոտի մշակությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ, գինեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով:

XIXդ. վերջին ստեղծվել են արդյունաբերական ձեռնարկություններ, գործվածքեղենի, լուցկու, կաշվի, երկաթեղենի, գինու գործարաններ, պղնձաձուլարաններ, ներկատներ: Ներմուծել են պղինձ, անագ, անիլինային ներկեր, սուրճ, կաշի, կոնյակ, երկաթ, մահուդ և այլն, արտահանել հացահատիկ, ալյուր, կանեփ, թարմ մրգեր, բուրդ և այլն:

Արդյունաբերությունը, արհեստները և առևտուրը հիմնականում կենտրոնացած էին հայերի ձեռքին:

Սեբաստիայի նահանգում կային բազմաթիվ հայկական ճարտարապետական հուշարձաններ (բերդեր, վանքեր, եկեղեցիներ և այլն): XIXդ. կեսից ստեղծված մշակութային ընկերությունների (Սենեքերիմյան, Անձնվեր, Լուսաբեր և այլն) ջանքերով նկատելիորեն աշխուժացել է հայերի կրթական, հասարակական և քաղաքական կյանքը:

Մեծ եղեռնի ժամանակ Սեբաստիայի նահանգի հայ բնակչությունը ենթարկվել է բռնագաղթի և կոտորածի: Հայերի հիմնական մասը ոչնչացվել է Հալեպի ճանապարհին և Դեյր Էզ Զորում: Սեբաստիայի նահանգի 418 հազար հայերից փրկվել է ընդամենը 16800-ը, նրանց մի մասը պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է նախկին բնակավայրերը: Սակայն 1920-30-ական թթ. նրանց մի մասը գաղթել է Հայաստան, իսկ մնացածն ապաստանել է տարբեր երկրներում: Այժմ Սեբաստիայում, Մարզվանում, Շապին Գարահիսարում և այլ բնակավայրերում ապրում են հարյուրավոր հայ ընտանիքներ, որոնց մեծ մասը թրքախոս է և թաքցնում է իր ազգային պատկանելիությունը: Ներկայումս (2003թ.) Սեբաստիայի նահանգի տարածքը հիմնականում համընկնում է Թուրքիայի Սվազի (Սեբաստիա), Թոխաթի և Ամասիայի իլերի տարածքներին:

Սեբաստիայի նահանգի հայկական բնակավայերի ցանկը (1914թ.).

 

1. Սեբաստիայի գավառ

1. Սեբաստիայի գավառակ. Ակկայա, Բրգինք, Դավրա, Թորսուլու, (Թորոսի), Իշխանի, Կալդի, Կողալի, Սաֆրաճի, Սեբաստիա:

2. Խաֆիքի (Հաֆիգի) գավառակ. Ակկոյու, Աղտք, Բարջին, Բյուրակն (Բինգյոլ), Բոքա, Բռաբերդ, Դդմաճ, Դևօձա (Տևեքսե), Թավշանլու, Թորդորակ, Խանծառ, Խավրազ, Խորասան, Խորոխոն, Կամիս, Կովտուն, Ճանճի, Շժղենիկ, Ողնովուտ, Չիֆթլիկ (Էմին աղա Չիֆթլիկ), Պարտիզակ, Պետրոսի (Քոչհիսար), Սարի Հասան, Սթանոս (Չիմեն Ենիջե), Քյոթու Ենիջե, Քոթնի:   

3. Կանգալի (Քանկալի) գավառակ. Բոզ Արմուդ (Պոզ Արմուտ), Գոմսուռ, Կանգալ, Կարա օրեն (Քարյորեն), Մաղարա, Մանջալիկ, Մուրսալ, Յարահիսար, Ուլաշ:

4. Տևրիկի (Դիվրիգի) գավառակ. Արշուշան, Արտամետ, Բագրատուն, Բալամաղա, Բարղամ, Բինկյան (Բենկան), Զմառա, Խուռնավիլ, Կասման, Կրասոն, Մրվանա, Շիկիմ, Սինջան, Սուրբ Հակոբ, Տանձիկ, Տևրիկ, Օտուռ:

5. Թոնոսի (Թոնուսի գավառակ). Ալաքիլիսե, Ակչակալե, Բավրոզ (Պավրոզ), Բարդին, Բուրհան, Գազի-Մաղարա, Դենդիլ (Տենտիլ), Թեմեջյու, Թեքմեն, Թոնուս, Թոփաճ (Իսքյան-Թոփաճ), Լիսանլի, Կայափունար, Կանթարոս, Կարագյոլ, Կարահիսար, Կեմերեկ, Կիկի, Կուրթլուկայա, Մաղարա, Յափալթուն, Չաթ, Չեփնի, Սարը օղլան, Սըվղըն, Սիքանթ, Փաշագյուղ:

6. Կոչգիրի (Քոչգիրի) գավառակ. Ալաքիլիսե, Զարա, Կավաք, Կարաբողազ, Միատուն, Չայքուրդ, Քարհատ, Քեչայուրդ:

7. Կյուրինի գավառակ. Դանիելի, Ելքեն, Կավաք, Կյուրին, Կպին, Չախըրընքյոյ, Սաղիձոր, Քրիստիանօրեն:

8. Նոր Խանի (Ենիխանի) գավառակ. Բալահոր (Պալախոռ), Բորազիտ (Բորազուտ), Կավաք, Նոր խան, Շնքուրակ, Սիվրի:

9. Ազիզիեի գավառակ. Ագարակ, Ազիզիե, Բյունյան, Չեք, Սաղլի:

10. Տարենտեի (Դերենդեի) գավառակ. Աշոտի, Տարենտե:

 2. Շապին Գարահիսարի գավառ

Աբանա, Ալամոնիկ (Արամանյակ), Ախշար (Աշխարհաբերդ), Աղվանիս, Աղրավիս, Անդրեաս, Անեղի (Աներղի), Աֆսունդու, Բեդրի, Բուսեիդ, Բուրգ (Բուրք), Գոմեշտուն, Դեմիջիլիք, Դիշքյոյ, Դմլուճ, Ջաղափա, Էսքիշեհիր, Թամզարա, Թանդրջիկ, Լթառիճ, Խյուտուկ (Ղուրտիկ), Ծիպեռի, Կամնի (Համամ), Կթանոց (Քրթանոց), Կոյլուհիսար (Կոլոնիա), Ղավազ, Ղրաճ, Մադեն, Մահմուդ, Մասուդիե (Ալուջրա), Մելեթ, Մելիք Շերիֆ, Մշկանոց, Մուշազ, Յաղբասան, Նոր գյուղ (Վարի և Վերի), Շապին Գարահիսար, Չամլըջա, Չարբախ, Չիֆթլիկ, Չորախ, Չորլու (Չոնլու), Պալատիզ,  Ջրտակ (Չրդախ), Սեվինդիկ, Սիս (I), Սիս (II), Ուզկենի, Վարի Ածպտեր, Վերի Ածպտեր, Քեչելի, Քեչեյուրդ, Օրեյբիլ:

3. Եվդոկիայի գավառ

Աղաբաղի, Այվազա, Արգիլեդ, Բազարքյոյ, Բյուսգյունջիկ, Գետախազ, Գրիգորես, Գուրջի, Դարագյուղ (Դերեգեղ), Եվդոկիա, Զելա (Զիլե), Էնդիզ, Թախթիբաղ, Կափուաղզի, Կեսարա, Կեքսին, Հերեք, Յաթմիշ, Նեոկեսարիա (Նիկսար), Չարչի, Չիփթլիկ, Չողշար, Պիծեռի (Պիզեռի), Պոլիս, Սախարչալ, Սարիկայա (Սարըղայա), Վարազ, Քարվանսարայ:

 4. Ամասիայի գավառ

Ամասիա, Գեչելի, Գյումուշ (Մադեն), Ենիջեքյոյ, Լաոդիկեա (Լադիկ), Լիճ (Քյորքյոյ), Հաջի քյոյ, Հավզա (Խավսա), Մարզվան, Մեջիդօզու, Յարըմջա, Սիմ-Հաջիքյոյ, Վեզիր քյոփրու:

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ

Երևան, 2003, հատոր 4

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *