125. Կրթություն, գիտություն, գրականություն և արվեստ

Սասունցի Դավթի արձանը Երևանի կայարանամերձ հրապարակում

Սասունցի Դավթի արձանը Երևանի կայարանամերձ հրապարակում

Կրթությունը

Հայրենական պատերազմի հաղթական ավարտից հետո կրթության ասպարեզում նկատելի տեղաշարժեր կատարվեցին։ Դպրոցական և բարձրագույն կրթության համակարգերը վերելք ապրեցին։ 1958թ. օրենք ընդունվեց կյանքի հետ դպրոցի կապն ամրապնդելու և 8-ամյա պարտադիր ուսուցման անցնելու մասին։ 1966թ. խնդիր դրվեց անցնել ընդհանուր միջնակարգ կրթության։ Դրա իրականացումը պահանջեց մեծ ջանքեր և շուրջ 10 տարի ժամանակ։

Երևանի պետակաան համալսարանի կենտրոնական մասնաշենքը

Երևանի պետակաան համալսարանի կենտրոնական մասնաշենքը

Հետևողական ուշադրություն էր դարձվում դպրոցական հարմարավետ շենքերի շինարարությանը։ Բավական է նշել, որ միայն 1966թ. հանրապետությունում շահագործման հանձնվեց 150 դպրոցական շենք։ Մեծ ուշադրություն դարձվեց միջնակարգ մասնագիտական կրթությանը և երեկոյան ուսուցմանը։ 1980թ. միջնակարգ դպրոցների թիվը հասավ 943-ի, իսկ տեխնիկումներինը՝ 70-ի։

Որոշակի առաջընթաց կատարվեց նաև բարձրագույն կրթության ոլորտում։ Հետպատերազմյան տարիներին կառուցվեցին պոլիտեխնիկական, գյուղատնտեսական, մանկավարժական ինստիտուտների, Երևանի պետական համալսարանի նոր ուսումնական շենքերը։

Արդի տեխնիկական մասնագիտությունների գծով բացվեցին նոր ֆակուլտետներ ու բաժիններ։ Մանկավարժական ինստիտուտի մասնաճյուղեր հիմնվեցին Լենինականում և Կիրովականում։ Հանրապետությունում գործում էր 14 բուհ, ուր կադրեր էին պատրաստում ավելի քան 100 մասնագիտությունների գծով։

Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա

Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա

Գիտությունը

Հայրենական պատերազմի եռուն շրջանում՝ 1943թ., հիմնադրվեց Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիան։ Նրա հիմնադիր անդամների մեջ էին գիտության տարբեր բնագավառների մեծանուն մասնագետներ Լևոն և Հովսեփ Օրբելիները, Աբրահամ և Արտեմ Ալիխանյանները, Վիկտոր Համբարձումյանը, պատմաբան Հակոբ Մանանդյանը, գրականագետ Մանուկ Աբեղյանը, լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանը, բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանը և ուրիշներ։ Գիտությունների ակադեմիայի առաջին պրեզիդենտ ընտրվեց արևելագետ Հովսեփ Օրբելին, որին 1947թ. փոխարինեց աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը։

Գիտությունների ակադեմիայի ստեղծումը նոր թափ հաղորդեց գիտական հաստատությունների ուժերը միավորելուն և խթանեց հանրապետությունում գիտության զարգացումը։

Տեսական և կիրառական մաթեմատիկայի ուղղությամբ կատարված ուսումնասիրությունները հանգեցրին լայն ճանաչման արժանացած մաթեմատիկական դպրոցի ստեղծմանը։ Ֆիզիկայի տարբեր բնագավառներում կատարված հետազոտությունների հիման վրա զարգացան արտադրության միանգամայն նոր ճյուղեր՝ կիբեռնետիկան, ռադիոտեխնիկական և էլեկտրոնային արտադրությունը։

Աստղագիտության բնագավառում կատարվող ուսումնասիրությունները լայն ճանաչման արժանացան։ Բյուրականի աստղադիտարանը ակադեմիկոս Վ.Համբարձումյանի գլխավորությամբ դարձավ համաշխարհային հնչեղություն ունեցող աստղագիտության կենտրոն։

Նշանակալի հաջողություններ ձեռք բերվեցին քիմիական և կենսաբանական գիտությունների ասպարեզում։

matenadaranԼուրջ ձեռքբերումներ արձանագրվեցին հայագիտության տարբեր բնագավառներում՝ հայ ժողովրդի պատմության, լեզվի, գրականության, կերպարվեստի, երաժշտության և մյուս ասպարեզներում։ Գաղափարական հարկադրանքի թուլացման պայմաններում 1950-ական թվականների վերջերից պատմաբանները սկսեցին Հայկական հարցի, ազգային ազատագրական պայքարի, հայկական գաղթավայրերի և սփյուռքի պատմության ուսումնասիրությունը։ Պատմագրության ասպարեզում կատարված ուսումնասիրությունների հիմքի վրա ստեղծվեց «Հայ ժողովրդի պատմություն» ութհատորյակը, որը մեր ժողովրդի ամբողջական պատմությանը նվիրված, նախադեպը չունեցող ծանրակշիռ կոլեկտիվ աշխատություն էր։ Նույն ձևով ստեղծվեց «Հայ Նոր գրականության պատմություն» հինգհատորյակը և այլն։ Արժեքավոր աշխատություններ ստեղծվեցին հայոց լեզվի պատմության, քերականության վերաբերյալ։ Հրատարակվեցին մի շարք արժեքավոր բառարաններ։ Արվեստագետները ստեղծեցին հայ երաժշտությանը, թատրոնին, կերպարվեստին նվիրված աշխատություններ։

  • 1.Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտան Մատենադարանից։ 2. Նախասրահի աստիճանների տեսքը  3.Մատենադարանի նոր մասնաշենքը (ճարտարապետ՝ Արթուր Մեսչյան):

Մատենադարանը գրադարանային կարգավիճակից վերափոխվեց գիտահետազոտական հիմնարկության և, տեղափոխվելով ձեռագրերի պահպանության հարմարավետ շենք, սկսեց արդյունավետ զբաղվել սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրության ու հրատարակման գործով։

 

Հանրապետության կյանքում նշանակալի երևույթ էր 12 հատորով «Հայկական հանրագիտարանի» ստեղծումը։

http://www.findarmenia.com/arm/history/29/666

Հայաստանի գրողների միություն

Հայաստանի գրողների միություն

Գրականություն

Հայրենական պատերազմը լայն արտացոլում գտավ գրականության մեջ։ Պատերազմի տարիներին գեղարվեստական որոշ երկերի կողքին առաջատար էր դարձել հրապարակախոսությունը։ Բազմաթիվ հոդվածներով հանդես եկան Ավ. Իսահակյանը, Դ. Դեմիրճյանը, Հր. Քոչարը, Ն. Զարյանը և ուրիշներ։ Այդ շրջանի գեղարվեստական ծավալուն գործերից նշանավոր են Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք» և Ստ. Զորյանի «Պապ թագավոր» պատմավեպերը։ Հետպատերազմյան առաջին տասնամյակում գրականության մեջ գերիշխող էր դարձել պատերազմի թեմատիկան։ Պատերազմին նվիրված ծավալուն երկեր ստեղծեցին Սերո Խանզադյանը («Մեր գնդի մարդիկ») և ուրիշ գրողներ։ Չափածո երկերով զինվորի սխրանքը գովերգեցին Համո Սահյանը, Վահագն Դավթյանը, Հրաչյա Հովհաննիսյանը, Գևորգ Էմինը և շատ ուրիշներ։

Գրողների ավագ սերնդի հետ արժեքավոր գործեր ստեղծեցին երիտասարդ գրողները։ Ստեղծագործական նոր բարձունքներ նվաճեց հայ պոեզիայի ականավոր ներկայացուցիչներից Հովհաննես Շիրազը։ Նրա բանաստեղծությունների մեջ առաջնակարգ տեղ էր գրավում հայրենիքի սիրո գաղափարը։

Ամբողջ ուժով հնչեց Պարույր Սևակի տաղանդը, մարդու ազատությունն ու բարոյական վեհ հատկությունները գովերգող նրա մարտական քնարը։ Նրա լավագույն ստեղծագործություններից է «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը, որը նվիրված է հայ մեծ երգահան Կոմիտասի կյանքին։

Ստեղծագործական նոր բարձունքների հասան Ս. Կապուտիկյանը, Վ. Դավթյանը, երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչներից Ռ. Դավոյանը, Լ. Դուրյանը և ուրիշներ։

Մի խումբ անվանի գրողներ իրենց ստեղծագործություններում անդրադարձան հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, նրա ազգային ազատագրական պայքարի հերոսական դրվագներին։ Լայն ճանաչում ստացավ Հրաչյա Քոչարի «Նահապետ» ստեղծագործությունը, ուր ներկայացվում է հայ ժողովրդի 1915թ. ողբերգությունը և կյանքը շարունակելու հայ մարդու հաստատակամությունը։ Նույն թեմատիկայով գեղարվեստական արժեքավոր գործեր ստեղծեցին Խ. Դաշտենցը, Գ. Մահարին, Մ. Գալշոյանը, Ս.Ալաջաջյանը և ուրիշներ։

Հասարակության կողմից լայն ընդունելության արժանացան տաղանդավոր արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործությունները, ինչպես նաև Վարդգես Պետրոսյանի և ուրիշների երկերը։

Նկատելի հաջողություններ ձեռք բերվեցին նաև հայ թատերգության (Գ. Տեր–Գրիգորյան, Պ. Զեյթունցյան) և գրականության մյուս ճյուղերում։

Թարգմանվել ու հայերեն են հրատարակվել համաշխարհային արժեք ներկայացնող ռուս և եվրոպական հեղինակների երկեր։ Տպագրվել են հայ դասական հեղինակների երկերի բազմահատորյակներ։

Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն

Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն

Արվեստ

Հետպատերազմյան ժամանակաշրջանը դարձավ արվեստի տարբեր ճյուղերի՝ երաժշտության, թատրոնի ու կինոյի, կերպարվեստի, ճարտարապետության զարգացման պատմական մի փուլ։

Հայ երաժշտական արվեստը նշանավորվեց ժանրերի բազմազանությամբ։ Հայ երգահանների համաստեղության մեջ առաջատար դեր էր կատարում համաշխարհային ճանաչման արժանացած Արամ Խաչատրյանը։ Նրա «Սպարտակ» բալետը, բեմադրվելով աշխարհի շատ երկրներում, մեծ հաջողություններ ունեցավ։

Երաժշտության տարբեր ժանրերում արժեքավոր գործեր ստեղծեցին երգահաններ Առնո Բաբաջանյանը, Ալեքսանդր Հարությունյանը, Էդվարդ Միրզոյանը, Էդգար Հովհաննիսյանը, Ավետ Տերտերյանը, Տիգրան Մանսուրյանը և ուրիշներ։

Հայ երիտասարդության շրջանում մեծ ընդունելություն գտան Արթուր Մեսչյանի, Ռուբեն Հախվերդյանի գործերն ու նրանց կատարումները։

Հայ դասական և ժողովրդական երաժշտությունը լայն հասարակությանը հասկանալի ու հոգեհարազատ դարձնելուն նպաստեցին կատարողական լավագույն կոլեկտիվները, Հայաստանի պետական երգչախումբը Հ.Չեքիջյանի գլխավորությամբ։ Երաժշտական-ազգագրական մի շարք խմբեր մեծ աշխատանք են տանում պատմական Հայաստանի տարբեր շրջանների ինքնատիպ ժողովրդական պարերի ու երգերի վերականգնման ու անհետացումից փրկելու ուղղությամբ։

Հանրապետությունում և նրա սահմաններից դուրս լայն ճանաչման արժանացավ երգչուհիներ Գոհար Գասպարյանի, Զարուհի Դոլուխանյանի, դաշնակահարուհի Սվետլանա Նավասարդյանի, դիրիժորներ Միքայել Թավրիզյանի, Օհան Դուրյանի, ջութակահարներ Ռուբեն Ահարոնյանի, Ժան Տեր-Մերկերյանի և այլ կատարողների վարպետությունը։

Հայաստանի թատերական գործիչների միություն

Հայաստանի թատերական գործիչների միություն

Հետպատերազմյան տասնամյակները դարձան հայ թատերական և կինոարվեստի վերելքի ժամանակաշրջան։ Երևանից բացի իրենց գործունեությունն էին շարունակում մի շարք շրջանների թատրոններ։ 1963թ. Երևանում Հրաչյա Ղափլանյանի ջանքերով հիմնվեց դրամատիկական նոր թատրոն։ Հետագայում բացվեցին երիտասարդական, կամերային, մնջախաղի թատրոններ։

Հանդիսատեսի բարձր գնահատականին արժանացան դերասաններ Մետաքսյա Սիմոնյանը, Վարդուհի Վարդերեսյանը, Մհեր (Ֆրունզիկ) Մկրտչյանը, Խորեն Աբրահամյանը, Սոս Սարզսյանը և ուրիշներ։

Կինոարվեստի զարգացումը սկսվեց 1960-ական թվականներից։ Այն նշանավորվեց Ֆ.Դովլաթյանի «Բարև, ես եմ» և Հ. Մալյանի «Եռանկյունի» և «Մենք ենք, մեր սարերը» գեղարվեստական կինոնկարներով։ Հայ կինոարվեստում նշանավոր երևույթ էր մեծատաղանդ ռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» նկարը, որը նվիրված է հայ մեծ բանաստեղծ-երգիչ Սայաթ-Նովային։

Այս շրջանում մեծ ներշնչանքով գործում էր հայ գեղանկարչության նահապետը՝ Մարտիրոս Սարյանը։ Անվանի վարպետի ստեղծագործությունը վիթխարի ազդեցություն ունեցավ հայ գեղանկարչության զարգացման վրա։ Մնայուն գործեր ստեղծեցին նկարիչներ Հ. Զարդարյանը, Գր. Խանջյանը, Է. Իսաբեկյանը, հայրենադարձ նկարիչ Հարություն Կալենցը և ուրիշներ։ Լայն ճանաչման արժանացավ կյանքից շուտ հեռացած Մինաս Ավետիսյանը։ Հայաստանի բնությունը փայլուն պատկերներով ներկայացրեցին Հակոբ Հակոբյանը և շատ ուրիշներ։

Քանդակագործության մեջ իրենց ստեղծագործություններով աչքի ընկան Ղ. Չուբարյանը, Ս. Բաղդասարյանը, Ն. Նիկողոսյանը, Լ. Թոքմաջյանը և ուրիշներ։ Հայ արվեստի նվաճումներից են Սասունցի Դավթի (քանդակագործ՝ Ե. Քոչար), Ալեքսանդր Թամանյանի (քանդ.՝ Ա. Հովսեփյան), Մարտիրոս Սարյանի (քանդ.՝ Լ. Թոքմաջյան) արձանները՝ Երևանում, Դավիթ Բեկի հուշարձանը Կապանում (քանդ.՝ Ս. Բաղդասարյան) և այլն։

Նկարիչների միության շենքը Երևանում

Նկարիչների միության շենքը Երևանում

Հայ կերպարվեստի լավագույն ստեղծագործությունները բազմիցս ներկայացվել են միջազգային ցուցահանդեսներում և արժանացել բարձր գնահատանքի։

Այս շրջանում հայ ճարտարապետությունը լուրջ առաջընթաց ապրեց։ Կառուցապատվեցին քաղաքները, կառուցվեցին մշակույթի, արտադրական բազմաթիվ շենքեր, հուշահամալիրներ և այլն։ Ճարտարապետության մեջ որոշակի էր հայկական ճարտարապետության ավանդույթներից ստեղծագործաբար օգտվելու ձգտումը։

Համընդհանուր ճանաչման արժանացան ճարտարապետական այնպիսի կոթողներ, ինչպիսին են Սարդարապատի հերոսամարտի համալիրը (ճարտարապետ՝ Ռ. Իսրայելյան), Հայոց Մեծ եղեռնի հուշահամալիրը (ճարտ.՝ Ա. Թարխանյան, Ս. Քալաշյան), Մարզահամերգային համալիրը, «Զվարթնոց» օդանավակայանը, ՀՀ ԳԱԱ նախագահության շենքը (ճարտ.՝ Ս. Սաֆարյան), Մետրոպոլիտենի մի քանի կայարան, Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տունը և այլն։

Այսպիսով, 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, չնայած գաղափարական որոշ կաշկանդումներին, հայ մշակույթը մեծ նվաճումներ ունեցավ։

 Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա

http://www.findarmenia.com/arm/history/29/669

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *