97-ամյա ապրիլյան թախիծը, Գրիգոր Զոհրապն ու անհայտ զոհերը

Այշե Հյուր

Ձախորդ օրերը ձմռան նման կուգան ու կերթան,
Վհատելու չէ, վերջ կունենան, կուգան ու կերթան։
Դառը ցավերը մարդու վերա չեն մնա երկար,
Որպես հաճախորդ շարվե-շարան կուգան ու կերթան։

Փորձանք, հալածանք և նեղություն ազգերի գլխից,
Ինչպես ճանապարհի քարավան կուգան ու կերթան…

Այս խոսքերը պատկանում են աշուղ Ջիվանուն: Այո’, ձմեռն եկավ ու անցավ: Հիմա կակաչների ու հուդայածառի ամիս ապրիլն է: Ապրիլ ամիսը, երբ ծառերը զարդարվում են կանաչ տերևներով, հույսի, վերակենդանացման ամիս է: Մինչդեռ հայ ժողովրդի համար ապրիլը ցավերով ու տխրությամբ լի ամիս է: Գրեթե մեկ դար է, ինչ այդպես է: 1915 թ. հայ ազգը կորցրեց ոչ միայն իր զավակներին, այլև` ապրիլյան ուրախությունը: Ամեն տարի ես ևս տարվա այս օրերին իմ հովածներով անդրադառնում եմ հայկական հարցին կամ էլ զգում եմ, որ ստիպված եմ անդրադառնալ, քանի որ այս թախծի մեջ ես ևս իմ մասն ունեմ, չեմ կարող չզայրանալ, սակայն ոչինչ չես կարող անել, պատմության գերին ենք…

Արդեն անգիր արված այդ գուժկան 1915 թ. ապրիլի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Ստամբուլում մեծամաշտապ ձերբակալություններ են կատարվել: Համաձայն պաշտոնական պատմագրությանը` ձերբակալվածները հայ ազգայնական կոմիտեականներ էին, սակայն ասյօր գիտենք, որ ձերբակալվածների ճնշող մեծամասնությունը պատգամավոր, բանաստեղծ, գրող, լրագրող, կրոնական և քաղաքական վերնախավն էր:

Ըստ տեղահանության վկա գերմանացի բողոքական քահանա Լեփսիուսի` 600, ԱՄՆ Արտակարգ և լիազոր դեսպան Հ. Մորգենթաուի` 500, պաշտոնական պատմագիր Յուսուֆ Սարընայի` 235, ոչ պաշտոնական պատմաբան Թաներ Աքչամի` 180 հոգուց բաղկացած այս առաջին քարավանը շատ շտապ ճանապարհ է ընկել դեպի Չանքըրը և Այաշ: Այաշ ուղարկվածներն անմիջապես սպանվել են, իսկ Չանքըրը գնացածները մի փոքր ավելի բախտավոր էին. նրանցից ոմանք որոշ ժամանակ Չանքըրում ապրելուց հետո են սպանվել, իսկ ոմանց հաջողվել է վերադառնալ Ստամբուլ:

Պատգամավորների պալատի անդամ, փաստաբան Գրիգոր Զոհրապը ոչ թե այս առաջին քարավանում, այլ հետագա աքսորյալների քարավանում էր: Ապրիլի 24-ին Ստամբուլում ձերբակալման լուրը լսածները վազել են Ստամբուլի պատգամավոր Գրիգոր Զոհրապի տուն: Զոհրապը զանգահարել է սադրազամ Սաիդ Հալիմ փաշային, այնուհետև նամակ է գրել Թալեաթ փաշային, սակայն աքսորը չի կարողացել դադարեցնել: Եվ ոչ միայն չի կարողացել դադարեցնել, այլև իրեն էլ են աքսորել: Բավականին հետաքրքիր է Զոհրապի ձերբակալման պատմությունը: Հունիսի 2-ին` չորեքշաբթի երեկոյան, Անկախության պողոտայի Cercle d’Orient ակումբում Թալեաթ փաշայի և Հալիլ բեյի հետ ճաշել է, հետո թուղթ են խաղացել, և երբ Զոհրաբ էֆենդին ոտքի է կանգնել, որ գնա, ոտքի է կանգնել նաև Թալեաթ փաշան և համբուրել Զոհրապի այտը: Զարմացած Զեհրապը հարցրել է. «Ինչի՞ համար է այս բարյացակամությունը»: Թալեաթ փաշան էլ պատասխանել է`սրտիցս բխեց: Զոհրապը ոտքով տուն գնալիս ձերբակալվել է իրեն հետևող ոստիկանի կողմից: Երբ Դիարբեքիրի ռազմական ատյանում դատվելուց հետո Էրզրումի պատգամավոր Վարդգես Սերենգյուլյանի հետ միասին Զոհրապին Հայդարփաշայից գնացք են նստեցրել, կինը` Կլարան, և իթթիհադական լրագրող Հուսեին Ջահիթ (Յալչըն) բեյը գնացել են Թալեաթ փաշայի տուն: Թալեաթ փաշան անտարբերությամբ լսել է Կլարային և բավարարվել հետևյալ պատասխանով` «Հետաքննությունն ավարտելուց հետո վերադառնալու է», սակայն Զոհրապն ու Սերենգյուլյանը չէին կարողանալու վերադառնալ:

Չերքեզ Ահմեդի խոստովանությունները

Երկու ընկեր բռնի ուղևորության ընթացքում բազմաթիվ նամակներ են գրել Ստամբուլում գտնվող մի շարք մարդկանց (շեյխ ուլ իսլամ Ուրգուփլու Հայրի բեյին, Ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշային, Միություն և առաջադիմություն կուսակցության (ՄԱԿ) կենտրոնական կոմիտեի անդամ Հալիլ բեյին, նախկին Արդարադատության նախարար Նեջմեդդին Մոլլային, Գերմանիայի Արտակարգ և Լիազոր դեսպան Վանգենհեյմին, ՄԱԿ-ի պարագլուխներից դոկտոր Նազըմին)` խնդրելով օգնել հետ վերադառնալ, սակայն ոչ մեկից պատասխան չեն կարողացել ստանալ: Հայ կոմիտեականների և որոշ թուրք ընկերների (օրինակ` Բեքիր Սամի բեյի) փախչելու խորհրդին չեն հետևել: Դեռևս չէին հասկանում, թե գործն ինչ բարդ է: Զոհրապին ու Սերենգյուլյանին հուլիսի 18, 19-ին կամ էլ 20-ին Եդեսիայի (Ուրֆա) մերձակայքում սպանել է Հատուկ կազմակերպության անդամ Չերքեզ անվամբ հայտնի հազարապետ Ահմեդը:

Ձերբակալված ժամանակ Չերքեզ Ահմեդը գրող Ահմեդ Ռեֆիկին (Ալթընայ) պատմել է, թե ինչպես է հանցանքը գործել. «Չերքեզ Ահմեդը հայկական ողբերգության համար կարևոր փաստաթուղթ էր: Ցանկացա այս արյունոտ իրադարձության մասին լսել անձամբ հանցագործից: Չերքեզ Ահմեդին հարցրեցի, թե Արևելյան վիլայեթում ինչեր է կատարել: Ոտքը ոտքին գցեց, ծխախոտի ծուխը քուլա-քուլա բարձրացավ: «Եղբա’յր, այս վիճակը պատվիս հարիր չէ: Ես հայրենքիքիս ծառայեցի: Գնա ու տես, որ Վանն ու շրջակայքը դարձրել եմ Քաաբա: Այսօր այնտեղ չես կարող հանդիպել մի հայի անգամ: Հայրենիքին այսքան ծառայություն եմ մատուցել, իսկ հիմա այդ Թալեաթի նման տականքները Ստամբուլում թող իրենց համար սառը գարեջուր խմեն, ինձ հսկողության տակ պահեն, չէ~, սա պատվիս հարիր չէ»… Ցանկանալով Չերքեզ Ահմեդից ավելի շատ տեղեկություն ստանալ` հարցրեցի. «Լավ, իսկ այդ Զոհրապի և մյուսների հետ ի՞նչ եղավ»: «Չե՞ք լսել, բոլորին սատկացրել եմ»: Այնուհետև ծխախոտի քուլաները օդ արձակելով, ձախ ձեռքով բեխերը սղալելով` շարունակեց. «Հալեպից դուրս էին եկել: Ճանապարհին հանդիպեցինք, անմիջապես շրջափակեցի նրանց մեքենան: Հասկացան, որ սատկելու են: Վարդգեսն ասաց, թե լավ, Ահմեդ բեյ, մեզ հետ այսպես եք վարվում, սակայն արաբների հետ ի՞նչ եք անելու: Նրանք էլ ձեզանից գոհ չեն: Ասացի` դա քո գործը չէ, այ անասու’ն, և մաուզերի մի կրակոցով ուղեղը ցրիվ տվեցի: Այնուհետև բռնեցի Զոհրապին, ոտքիս տակ գցեցի, մի մեծ քարով այնքան գլխին խփեցի, մինչև սատկեց»:

Պայուսակից գտած թանկարժեք իրերը

Երբ Պատգամավորների պալատի հարգարժան և գունեղ անդամներից մեկի` Զոհրապի այսպիսի գազանաբար սպանությունը Ստամբուլում մեծ հակազդեցություն է առաջացրել, Թալեաթ փաշան ստիպված է եղել հետաքննություն սկսել: 1915 թ. սեպտեմբերի 28-ին Ջեմալ փաշային գրել է. «… անպայման անհրաժեշտ է ասպարեզից հեռացնել: Հետո շատ վտանգավոր է լինելու…»: Ջեմալ փաշան պատասխանել է. «Հրամայվել է Չերքեզ Ահմեդին մահապատժի ենթարկել: Վաղն առավոտյան Դամասկոսում կատարվելու է այն, ինչ անհրաժեշտ է»:

Չերքեզ Ահմեդը մահապատժի է ենթարկվել Դամասկոսի Ռազմական արտակարգ ատյանում, սակայն մահապատժի պատճառը ոչ թե Զոհրապի սպանությունն է եղել, այլ տեղահանության ժամանակ աքսորյալների քարավաններից վերցրած ունեցվածքն ու արժեքավոր իրերը պետական պաշտոնյաներին տալու փոխարեն յուրացնելը: Թալեաթ փաշան որոշ ժամանակ էր, ինչ Չերքեզ Ահմեդին մեջտեղից վերացնելու հարմար առիթ էր ման գալիս: Այսպես, օրինակ, բանակային 4-րդ կորպուսի հրամանատար Ջեմալ փաշայի համհարզ Ֆալիհ Ռըֆքըն (Աթայ) իր «Զեյթինդաղը» գրքում, որտեղ հավաքել է Սիրիայի իր հուշերը, գրել է. «Երբ բացեցին Չերքեզ Ահմեդի և Նազըմի իրերը, նրանց պայուսակներից կանանց մատանիներ, ապարանջաններ, ականջօղեր և թանկարժեք իրեր գտան (…) պարզ դարձավ, որ այս երկու ավազակները ոչ թե հանուն գաղափարի, այլ հարստանալու համար էին անձնազոհության դիմել»: Կախաղանի մեկ այլ վկա` 4-րդ բանակային կորպուսի շտաբի պետ Ալի Ֆուադը (Էրդեն), իր հուշերում գրել է. «Հրոսակների անձնական իրերի մեջ արյան հետքերով ոսկիներ են գտնվել»: Իրոք, հուլիս 20-ին Եդեսիայի (Ուրֆա) շուկայում վաճառքի է հանվել Զոհրապի ոսկյա ժամացույցը, մատանին, ինչպես նաև` արյունոտ պայուսակը:

1915 թ. Ստամբուլում ուրիշ ի՞նչ է կատարվել

Համաձայն պաշտոնական պատմագրության առաջ քաշած թեզերից մեկի, որը նպատակ ունի ապացուցել, որ 1915-1917 թթ. հայկական տեղահանությունը «ցեղասպանություն» չի եղել, ապրիլի 24-ի քարավանից բացի` Պոլսի և Զմյուռնիայի հայերը տեղահանության չեն ենթարկվել: Մինչդեռ այս երկու պնդումն էլ չեն համապատասխանում իրականությանը: Տեղի սղության պատճառով ցանկանում եմ մեջբերել Թաներ Աքչամի «Հայկական հարցը լուծվել է» (2008 «İletişim» հրատարակչություն) աշխատությունից Ստամբուլի վերաբերյալ տեղեկությունը:

Ի՞նչ են ասում հայկական աղբյուրերը

1913-1922 թթ. Պոլսո հայոց պատրիարք Զավեն Տեր-Եղիայանն իր հուշերում գրել է, որ Ստամբուլի աքսորները հիմնականում խոչընդոտվել են գերմանացիների ճնշումների արդյունքում, այս հարցում նույնիսկ շատ մեծ է եղել 1916 թ. հունվար-փետրվար ամիսներին Գերմանիայի խորհրադարանից Ստամբուլ եկած պատվիրակության ազդեցությունը, որը նույնիսկ համաձայնություն է ձեռք բերել:

1916 թ. Առնոլդ Թոյնբիի լույս ընծայած «Կապույտ գրքում» տեղ է գտել Զավեն պատրիարքի նամակը, որը թվագրված է 1915թ. օգոստոսի 15-ով: Պատրիարքը գրում է. «… Այժմ հերթը հասել է Ստամբուլին: Ըստ էության մարդիկ խուճապի մեջ են, ամեն վայրկյան սպասում են, որ սև բախտը իրենց կգտնի: Անթիվ մարդկանց են ձերբակալել և անմիջապես Ստամբուլից դուրս տարել: Մեծ մասը, հավանաբար, մահանալու է: Մինչև այս պահն աքսորվածները ծնունդով գավառներից, սակայն Ստամբուլում բնակվող առևտրականներ են… ինչ գնով ուզում է լինի, փորձում ենք Պոլսի հայերին փրկել այս սարսափելի կոտորածներից»:

Դաշնակցություն կուսակցության Բալկանյան հատվածի կողմից 1915 թ. հոկտեմբերի 28-ի մեկ այլ նամակում գրված է. «Ստամբուլից աքսորված հազարավոր խեղճ հայեր, ինչ ունեին-չունեին` ներառյալ կոշիկները, բոլորը ժանդարմերիային տալուց հետո ստիպված էին Իզմիթից ճանապահվել Քոնիա: Գնացքով գնալու գումար ունեցողներին անգամ ժանդարմերիան խաբել և ձեռքներից վերցրել է այդ գումարը»:

Ի՞նչ են ասում արևմտյան աղբյուրները

Կոնիայում ամերիկյան միսիոներ Վիլիամ Ս. Դոդդի վկայությունը հաստատում է այս տեղեկության ճշմարտացիությունը. «Աքսորի մյուս մեթոդը ոտքով քայլել տալն էր, որը հատկապես մեծավ մասամբ կիրառվել է Ստամբուլից աքսորված տղամարդկանց համար, որոնց ընտանիքները գյուղերում և գյուղաքաղաքներում էին ապրում, իսկ իրենք առանց ընտանիքի ապրում և աշխատում էին Ստամբուլում: Երբ թուրքական կառավարությունը անդադար քարոզարշավ էր անում, թե Ստամբուլից ոչ մի հայ չի աքսորվել, մինչդեռ իրենց ընտանիքի ապրուստը վաստակելու համար (Ստամբուլում) աշխատող հազարավոր մարդկանց ձերբակալում և աքսորում էին»:

Ստամբուլի մեծամասշտաբ աքսորների վերաբերյալ լուրերը արտացոլվել են նաև գերմանական փաստաթղթերում: 1915 թ. դեկտեմբերի 5-ին Գերմանիայի արտգործնախարարի քարտուղար Ժագովը Սոֆիայի հայկական դաշնակցական կոմիտեից ստացած տեղեկություն է հայտնում Ստամբուլի Արտակարգ և լիազոր դեսպան Մեթերնիխին. «Թուրքական կառավարությունը նախկինում իր տված խոստման հակառակ` սկսել է հայերին աքսորել նաև Ստամբուլից: Կարծես մինչև հիմա 100 000 մարդ է աքսորվել, որոնց մեծ մասին սպանել են Իզմիթի լեռնային հատվածներում: Պատրաստվել է մի ցուցակ, որտեղ ընդգրկված է 70 000 մարդ»:

1915 թ. դեկտեմբերի 7-ին ի պատասխան այս հեռագրի` Մեթերնիխը, հիմք ընդունելով Ստամբուլի Անվտանգության տնօրենի խոսքերը, Ստամբուլից աքսորված հայերի թիվը նշում է 30 000. «Համաձայն գաղտնի աղբյուրներից ստացած իմ տեղեկության, որը կխնդրեի գաղտնի պահել, անցյալ ամռան ամիսներին աքսորված 30 000 և փախած 30 000 հայերից հետո շրջանի անվտանգության տնօրենի խոսքերով  Ստամբուլից 4000 հայ աքսորվել է Անատոլիա: Մտադիր են կամաց-կամաց աքսորել նաև դեռևս Ստամբուլում բնակվող 80 000 հայի: Եթե այս ամենը դադարեցնելու ցանկություն կա, ապա անհրաժեշտ է շատ խիստ միջոցների դիմել»:

Օտարերկրա դիտորդների ուշադրությունից չի վրիպել նաև այն, որ Ստամբուլի աքսորները կատարվել են համաձայն որոշակի չափանիշների: Գերմանական «Kölnische Zeitung» թերթի լրագրող Էռնստ վոն Նահմերը 1915 թ. սեպտեմբերի 5-ին և 6-ին «հույժ գաղտնի» մակագրությամբ ուղարկած երկու առանձին զեկույցում նշում է, որ հայերին Ստամբուլից համակարգված ձևով հեռացնում են. «Նախ` ամուրի տղամարդկանց (ենթադրվում է, որ Սվազից և արևելքից` Անատոլիայի (Արևմտյան ՀայաստանԱկունքի խմբ.) վիլայեթներից են), հետո էլ` հայկական վլիայեթներում ծնված բոլոր ամուսնացած կամ էլ ամուրի տղամարդկանց… ցայժմ աքսորվել է 200 տղամարդ և 50 ընտանիք»: Լրագրողը գրում է, թե կառավարությանը մոտ կանգնած գերմանացիներից լսել է, որ Ստամբուլում գտնվող Արտակարգ և լիազոր դեսպանությունների պատճառով են այսպես վերաբերվում, և որ Անատոլիայի հայերի աքսորից հետո հերթը հասնելու է Ստամբուլին:

Սերդար Դինչերի «Գերմանական փաստաթղթերում թուրք-գերմանական ռազմական ընկերությունն ու հայերը» («İletişim» հրատարակչություն, 2011) գրքում զետեղված գերմանացի լրագրող Հարրի Սթուրմերի «Zwei Kriegsjahre in Konstantinopel» բրոշուրում (հրատարակած Լոզանում 1917 թ.) տեղ գտած հետևյալ արտահայտությունները պատկերն ավելի են ամբողջականացնում. «1916 թ. ամառային մի օր` կեսօրին, կինս առևտուր անելու համար միայնակ գնացել էր Անկախության պողոտա: Մենք Գալաթասարայից մի քանի քայլ այն կողմ էինք ապրում և հնարավորություն ունեինք   պատշգամբից ամեն օր տեսնել, թե ինչպես են ժանդարմերիայի հսկողությամբ դժբախտ հայ աքսորյալների խմբերը գնում ոստիկանական տեղամաս: Մարդ նման ցավալի տեսարանների արդյունքում քարանում է և տեսնում է ոչ թե մարդկային ճակատագրեր, այլ խնդրի քաղաքական կողմը: Այս անգամ երիտասարդ կինս մի քանի րոպե անց եկավ տուն: Ամբողջ մարմնով դողում էր, որովհետև չէր կարողացել ճանապարհը շարունակել: Ոստիկանական տեղամասի մոտով անցնելիս բաց պատուհանից լսել էր կտտանքների ենթարկված մեկի բողոքող, խուլ հառաչանքները, որը է կարծես հիշեցրել կիսամեռ լինելու չափ ծեծելով հուսահատության հասցրած կենդանու: Դռան մոտ կանգնածներից մեկը կնոջս տեղեկացրել է, որ «մի հայ է», այնուհետև ոստիկանությունը ցրել էր մարդկային ամբոխը: Կինս ինձ հարցրեց. «Եթե եվրոպական քաղաք Բերայի ամենամարդաշատ վայրում օրը ցերեկով նման պատկերներ կան, ապա քաղաքակրթությունից հեռու խորքերում ապրող հայերին արդյոք ինչե՞ր են անում: Եթե թուրքերն այստեղ` մայրաքաղաքում, գլխավոր պողոտայով քայլող կնոջը նյարդային ցնցման հասցնելու չափ օտարականին կարող են կենդանու նման վերաբերվել, ես նման սարսափելի երկրում չեմ կարող ապրել»:

Ի՞նչ են ասում օսմանյան աղբյուրները

Կրկին անդրադառնանք Թաներ Աքչամի տված տեղեկություններին: Ներքին գործերի նախարարությունից տարբեր նահանգներ ուղարկված հեռագրերից կարելի է Ստամբուլից հայերին աքսորելու վերաբերյալ այլ մանրամասնություններ իմանալ, որոնցից ամենագլխավորն այն է, որ աքսորները կատարվել են համաձայն որոշակի չափորոշիչների: Փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ Ստամբուլից աքսորները կատարվել են համաձայն չորս չափորոշչի` ծնունդով ոչ ստամբուլցի` գավառացիներ, ամուրիներ, գործազուրկներ և տարբեր կազմակերպությունների անդամակցողներ:

Տեղահանության ժամանակ Կոնիայի նահանգապետ եղած Ջելալ բեյը, ով տեղահանությունները խոչընդոտելու համար 1915 թ. հոկտեմեբրին աշխատանքից հեռացվել է, իր հուշերում գրում է, որ Ստամբուլում աքսորներ են կատարվել, իսկ աքսորյալների թիվը հասել է «հազարավորների», «Հայդարփաշայից եկող գնացքներն ամեն օր հազարավոր հայեր էին տանում և հավաքում Կոնիայի կայարանում: Մշտապես Ստամբուլից հրամաններ էր արձակվում նրանց էլ ավելի առաջ ուղարկելու մասին: Ես վագոններ չէի տրամադրում` ասելով, թե տեղափոխումը հնարավոր չէ»:

1918 թ. Մուդրոսի զինադադարը ստորագրելուց հետո դաշնակից պետությունների ստիպողականության արդյունքում գործողությունների դիմած Ստամբուլի Ռազմական արտակարգ  ատյանի դատարանների դատավարություններից մեկը ամուրի տղամարդկանց Ստամուլից աքսորելու մասին էր: Հիդայեթ էֆենդի անվամբ մի ոստիկանապետի նկատմամբ հարուցված դատավարության շրջանակում պահանջվեց մեղադրյալին պատժել «Սկյութարի շրջակայքի ամուրի հայ տղամարդկանց տեղահանության, ինչպես նաև` նրանցից ոմանց տուն գնալով ունեցվածքը բռնագարվելու» հանցանքի համար:

Ինչպես տեսնում եք, դեռևս շատ փաստաթղթեր, տեղեկություններ և պատմություններ կան, որոնք լուսաբանվելու են: Ցավալի է, որ տեսնելով, թե Թուրքիայի ժխտողականության ճակատը որքան ընդարձակ, խորն ու հմաձայնեցված է, չեմ կարող հոդվածի սկզբում հիշված աշուղ Ջիվանու նման լավատես լինել: Որքան երջանիկ կլինենք, եթե մինչև առաջիկա ապրիլ կորեկի չափ առաջ ընթանանք:

hurayse@hotmail.com

http://www.agos.com.tr/97-yilliknisanhuznukrikorzohrabveadsizkurbanlar-1290.html

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *