«Գըսեր Ղարաբաղ, Ղարաբաղ…Փան մը չէի հասգնա, ամա ըմ սիրդ ընբես կը թռթռար օր, լա’ո». Սասունի առաջին ռադիոն ու հայ հովիվը

Սոֆյա Հակոբյան

Մենք` սասունցիներս, Արցախ բառի ու երևույթի հանդեպ մի առանձին վերաբերմունք ունենք:

1990-ականներին Արցախ շտապող ֆիդայիններից սկսած մինչև ամենափոքրիկ սասունցին գիտենք ու զգում ենք, որ Արցախը մեզ տրված ամենամեծ հնարավորությունն է:

Արցախը մեր ինքնամաքրման, ինքնակատարելգործման միակ հնարավորությունն է:
Որովհետև պետք է կատարվեր դա, որպեսզի մենք հնարավորություն ունենայինք շտկվելու, նոր ցեղասպանություններ կանխելու և, վերջապես, հաղթող սերունդ կերտելու, մի խոսքով`  կռվեինք մեր կիսատ թողած կռիվը, այն, որ դեռ Սասունում էր:

Իսկ Արցախում արդեն գիտեինք, որ Սասունն էլ կհաղթեր, եթե, օրինակ, 1915-ին Գոմոց վանքի բարձունք զենքն ու հացը հասցվեր ավելի արագ, ավելի կազմակերպված ու առանց «հյուսիսից խաչ»-եր սպասելու:

Արցախը միակ տեղն էր, որտեղ մենք Էրգրի մասին լալու, ողբալու ժամանակ չունեինք: Ուղղակի պետք է պարեինք մեր յարխուշտան ու գնայինք առաջ` առանց ետ նայելու:

Որովհետև Արցախում էր, որ սասունցին հասկացավ, որ ետ նայելը մարդասպանություն է, կոտորած է: Մինչև արցախը հոգով էինք ցեղասպանված, ու ինչքան էլ ապրեինք` կիսատ էինք, չկայինք:

Ես միշտ ասում եմ, որ արցախցիներն ու սասունցիները նման են քաջությամբ, բայց արցախցիները չունեն մեր՝  «գաղթականի սինդրոմը»: Ու հենց Արցախն է, որ մեզ  տալիս է հնարավորություն՝ ազատվելու գաղթական, անհայրենիք լինելու բարդույթից:

Հաճախ եմ մտորում այս ամենի մասին:

Հետո գնում ես Արցախ ու տեսնում, որ Սասունի ու առհասարակ Արևմտյան Հայաստանի հետ կապ չունեցող արցախցի մանուկներին, հարցնում ես՝ անունդ ինչ է, ու նրանցից ոմանք ասում են՝ Սասուն…

Արցախցիները վաղուց են ջախջախել  ‘’ղարաբաղցի-հայաստանցի-սփյուռքահայ’’ մտացածին պատնեշը, ու դրա համար էլ հաղթած են, քանի որ այդպիսի տզրուկանման գոյացությունները միայն արյուն խմել գիտեն, իսկ դա կռվող ժողովդրին պետք չէ:

Արցախի , Հայաստանի և Սփյուռքի հոգևոր կապի, դրա հզորության ու ֆանտաստիկ ազդեցության մասին կարելի է խոսել անվերջ: Բայց իրականում այլ բանի մասին պատմելու միտք ունեմ այսօր:

Կան նաև մարդիկ ` հայեր, որոնք դուրս են Հայաստան-Սփյուռք-Արցախ եռամիասնությունից, սակայն ոչ միայն ցավում, ուրախանում, արտասվում ու ցնծում են Արցախում կրած մեր հաղթանակներով, այլև անփոխարինելի հոգևոր ուժ են ստանում դրանից. ավելի, քան մեզանից որևէ մեկը…

«Գնացեք, ման եկեք, տեսեք` մեզանից ով կա-չկա, ու մեկ էլ իմացեք` Ղարաբաղի կռիվը վերջացա՞վ, թե  չէ»:

Աևմտյան Հայաստանի տարածքում իսլամացված կամ քրիստոնյա հայերի ` Արցախի հանդեպ վերաբերմունքի մասին առաջին անգամ տեղեկացա հենց Սասունում:

Հայաբնակ գյուղեր ոտք դնելուն պես տեղի տարեց հայերից, ովքեր դեռ տիրապետում էին Սասնո բարբառին, մի հետաքրիր բողոք լսեցի, թե՝ «Էդ Էրևանի ռադիոն ընչի՞ էդմալ արագ կը խոսի…»

Սերքան քեռին 65 տարեկան է: Տարիներ առաջ` ղարաբաղյան շարժման սկսվելու հետ տեղեկացավ, թե աշխարհում Հայաստան պետություն կա, ու,  փաստորեն, իրենք միակը չեն, որ փրկվել են մեծ կոտորածից հետո այդ լեռներում:

Մի օր Սասունի շրջկենտրոն իջավ հավի ճտեր առնելու, շուկայում խոսում էին, թե Իստանբուլից մարդ էր եկել, էնտեղ հեռուստացույց ունեն ու հեռուստացույցի մեջի մարդիկ ասել են, թե Հայաստան ու Ադրբեջան «իրար զարնել են», ու Արարատի այն կողմն էլ այլևս «Ռուսյա» չէ: Այն ժամանակ Սասունում ոչ հեռուստացույց ունեցող կար, ոչ էլ ռադիո:

5-6 տարի էր, ինչ Սերքանենց գյուղում էլէկտրականություն կար, աշխարհի չափ երջանիկ էին: Սերքանը նաև եղավ առաջինը Սասունում , ով ունեցավ ռադիո:

Մի քանի օր չքնեց այն ժամանակ դեռ երիտասարդ ու ընդհամենը  6 երեխաների հայր Սերքանը (հիմա 11 են). դեռ տարիներ առաջ շատերը փսփսում էին, թե սահմանի այն կողմ անցածները չեն մահացել, ազգականներ կան, ապրում են, Հայաստան երկիր կա, բայց նա մինչ այդ օրը չէր հավատացել, կարծում էր, թե գլուխ են գովում:

Հիշեց դիարբեքիրցի քուրդ Նեջիմին, ով գալիս էր գառներ գնելու: Նեջիմն ասել էր, թե «Էրիվանի ռադիո ենք լսում, քրդերեն հաղորդումներ կան»: Այն ժամանակ Թուրքիայում քրդերենն արգելված էր, ու Արևմտյան Հայաստանի քրդերը մայրենին չմոռանալու համար պարտական են Երևանի ռադիոյի քրդերեն բաժնին:
Սերքանը երեք ոչխար վաճառեց հաջորդ օրը շուկայում, գումարը դրեց գրպանն ու վազեց Բաթմանի կենտրոն` ռադիո գնելու: Երեք ոչխարի գին արժեցող անհասկանալի սարքը տուն բերելու ճանապարհին մտածում էր, թե կնոջն ու մորը ինչ պիտի ասի… ի՞նչու է այդ սև տուփը գնել երեք առողջ ոչխարի դիմաց, որոնց պահելու, աճեցնելու համար այդքան ջանք էին թափել:

Անցան ամիսներ: Ամեն օր, երեկոյան սարից իջնելով, այծերին ու գառներին գոմում տեղավորելուց հետո Սերքանը միացնում էր ռադիոն ու փորձում որսալ հայկական ալիքը: Արագախոս մեկնաբանների վրա բարկանալով՝ կարողանում էր միայն հասկանալ, որ կռիվ է, մարդիկ մեռնում են, բայց չեն վախենում: Հաճախ ոչինչ չէր էլ հասկանում, միայն մեկ բառ էր շատ պարզ` Ղարաբաղ, Ղարաբաղ…

Հիմա՝ 25 տարի անց, հիշում է. «Գըսեր Ղարաբաղ, Ղարաբաղ…Փան մը չէի հասգնա, ամա ըմ սիրդ ընբես կը թռթռար օր լաո…»:

Փաստորեն, սահմանից այն կողմ մի երկիր կար, որտեղ հայերը շարունակում էին ապրել միասին, առանց թաքնվելու, առանց կրոնափոպվելու, ու այդ երկրում հայերենը շշուկով խոսելու լեզու չէր: Այդ երկրում կռիվ կար, հայ կար, պայքար կար, պետություն կար: Ու անկախ նրանից, որ այդ երկրում շատ ավելի ուշ պետք է իմանային Սերքանի ու նրա նմանների գոյության մասին, սերքանների  հոգին տարիներ շարունակ ալեկոծվում էր Հայաստան ու Ղարաբաղ բառերից: Այդ ժամանակ նրանք, ովքեր Սասունում առել էին անկախ Հայաստանի լուրը, բայց ոտք չէին դրել այդտեղ, հաճախ պատգամում էին իրենց թոռներին, թե՝ «Հետագայում, եթե հնարավորությունը ների, գնացեք, ման եկեք, տեսեք մեզանից ով կա-չկա, ու մեկ էլ իմացեք՝ Ղարաբաղի կռիվը վերջացա՞վ, թե  չէ»:

Անցել են տարիներ: Սասունում, Մուշում, Դիարբեքիրում կամ Դերսիմում հայերի հետ խոսելիս նկատում եմ, թե ինչպես են փոխվում նրանց դեմքի միմիկաները` Արցախ բառը հնչելուց հետո: Ինչ-որ մի թախիծ, շատ խորը ափսոսանք, ներվ կա այդ հայացքի մեջ` կորցրածների, չարվածների, բաց թողածների ու նրանց անավարտ կռվի ցավով, բայց միևնույն ժամանակ այդ ամենի ետևում կա նոր հույսների, վստահության, մեծ սպասելիքների մի ահագին հաստ շերտ:

Վերջին իրադարձությունները Արցախում մի կարևոր քննություն էին աշխարհի բոլոր հայերի համար. Թուրքիայի հայերն էլ բացառություն չեն:

Դժվարագույն այս օրերին, աչքի ու ականջի ծայրով հետևելով վերջիններիս արձագանքներին, պարզեցի ինձ համար իսկական ու կեղծ հայերին, լավ ու վատ օրվա հայերին, թուրքացած ու հայ մնացած հայերին, «Մենք թուրքիացի հայ ենք հաաստանցի չենք, Ղարաբաղում եղածների համար մեղք չունենք» ասելով՝ իրենց կաշին փրկել ցանկացողների և մեկ բառ անգամ հայերեն չիմացող , բայց ամեն ժամ զանգահարելով  «Պատերազմից ի՞նչ կա, եթե պետք է՝ գանք կամավոր գրվենք» ասող հայերին:  Վերջիններիս կես կատակ կես լուրջ միայն ասում էի. «Հիմա պետք չէ, դուք դեռ սպասեք, գուցե պետք լինի մյուս կողմից դիմավորեք մեզ…»:

Kantsasar.com