Թուրքիայի «Ազգային նահատակ» և «Դիարբեքիրի մսագործ» նահանգապետ Ռեշիդ բեյը

Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը պատմագրության մեջ հիշատակվում է որպես Հայոց ցեղասպանության գլխավոր պատասխանատուներից մեկը: Ավելին, կոտորածների հետ առնչված նրա անունը «կարիերան» չի սկսել 1915 թվից:

ՍԵՐԴԱՐ ՔՈՐՈՒՋՈՒ

Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը, որը մեծ դեր է խաղացել Հայոց ցեղասպանության մեջ և հայտնի է որպես «Դիարբեքիրի մսագործ», դեռևս կրում է «Ազգային նահատակի» կոչումը: Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը հիշատակվում է որպես Հայոց ցեղասպանության պատմագրության մեջ առաջնային պատասխանատուներից մեկը:Ավելին, կոտորածների հետ առնչված նրա անունը «կարիերան» չի սկսել 1915 թվից:  Ռայմոնդ Գևորգյանի «Հայոց ցեղասպանությունը» գրքի համաձայն, որը հրատարակվել է «İletişim» հրատարակչության կողմից, Ստամբուլի ռազմաբժշկական ակադեմիայի շրջանավարտ և Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի հիմնադիրներից մեկը՝ բժիշկ Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը, իր «գործունեությունը» որպես նահանգապետ սկսել է Քարեսի (Բալըքեսիր) նահանգում: 1914 թ․ առաջին երեք ամիսների ընթացքում նա ակտիվորեն մասնակցել է Էգեյան ծովի ափին ապրող հույներին վերացնելու քաղաքականությանը: Ըստ Էմրե Ջան Դաղլըօղլուի «Ռեշիդ բեյ՝ Դիարբեքիրի դահիճը» հոդվածի՝ հույների նկատմամբ այս «հաջողությունը» նրան շնորհեց Գլխավոր տեսչության գլխավոր քարտուղարի կոչում, որն ընդգրկում էր Վանի, Բիթլիսի (Բաղեշ-Ակունքի խմբ․), Դիարբեքիրի և Մամուրեթուլազիզի (Խարբերդ-Ակունքի խմբ․) նահանգները: Ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշան այս պաշտոնը տվեց Ռեշիդին, քանի որ նրան համարում էր «ակտիվ, կարող և հայրենասեր մարդ»:

Դիարբեքիրի մութասարիֆ Ռեշիդ բեյի առաջին գործողությունը. «Մսագործների գումարտակը»

Մեհմեդ Ռեշիդ բեյի՝ Դիարբեքիրի նահանգապետ նշանակվելուց հետո, 1915 թ․ մարտի 25-ին, տարածաշրջանի ճակատագիրը փոխվեց: Ըստ Գևորգյանի, նոր նահանգապետի առաջին միջոցառումներից մեկը «պարամիլիտար ուժերի» ստեղծումն էր: Ապրիլի սկզբին նահանգապետը Դիարբեքիրի երկու հայտնի հանցագործների՝ Ջեմիլփաշազադե Մուստաֆային և գնդապետ Յասինզադե Շևքիին հանձնարարեց ստեղծել ավազակախմբերի 11 գումարտակներ, որոնք հավաքագրվել էին տարածաշրջանի հանցագործներից և նախկին դատապարտյալներից: Բացառությամբ տասնմեկերորդ գումարտակի, որը հայտնի էր որպես «մսագործների գումարտակ», մյուսները բաղկացած էին մոտավորապես 500 մարդուց։ Ապրիլի սկզբին Ռեշիդ բեյը լայնածավալ հետաքննություն սկսեց բանակից դասալիքների դեմ, և 1915 թ․ մայիսի 11-ին նա ձերբակալեց քաղաքի ականավոր հայ գործիչներին։ Ձերբակալվածների թվում էին եպիսկոպոս Մկրտիչ Չիլղադյանը, կաթոլիկ արքեպիսկոպոս Անդրեաս Չելեբիյանը, բողոքական քահանա Հակոբ Անտոնյանը և այլ հոգևորականներ։ «Ապստամբության» ծրագրերի խոստովանություն կորզելու համար կտտանքներ էին կիրառվում։ Նրանց խարանում էին տաք երկաթներով, հանում էին եղունգները, գլուխները դնում մանժետների մեջ, պայտեր էին գամում ոտքերի ներբաններին կամ շքերթով անցկացնում Դիարբեքիրի փողոցներով՝ «հանցագործությունները ապացուցվելուց» հետո։

«Մենք անցնում էինք դիակների միջով, մինչև մտանք Դիարբեքիրի դարպասները»։

Հիլմար Քայզերի «Հայերի կոտորածը Դիարբեքիրում» գրքի համաձայն, որը հրատարակվել է Ստամբուլի Բիլգի համալսարանի հրատարակչության կողմից, Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը 1915 թ․ հունիսի 3-ին դատարկել է նահանգի հայկական գյուղերի մեծ մասը: Հունիսի վերջին հայ և ասորի ուղղափառ կանայք մեծ շարասյուներով Դիարբեքիրից դուրս էին տարվում դեպի անապատ: Սակայն Դիարբեքիրի նահանգում տեղահանությունների լայնածավալ բնույթը և հյուսիսային շրջաններից տեղահանությունների թվի աճը դժվարություններ հարուցեցին Մեհմեդ Ռեշիդ բեյի մահվան ջոկատների համար: Լուծումներից մեկը քաղաքին մոտ գտնվող վայրերում կոտորածներ կազմակերպելն էր: 1915 թ․ օգոստոսին Մեհմեդ Ֆաիզ բեյը (Ֆաիզ Էլ-Հուսեյն), որը Հայոց ցեղասպանության արաբ ականատես էր և նախկին օսմանյան բյուրոկրատ, և որը բանտարկվել էր, սարսափելի տեսարանի ականատես է դարձել Դիարբեքիրի բանտ ուղարկվելուց առաջ մի պանդոկում մնալիս.

«Մենք Դիարբեքիրից մի քանի ժամվա հեռավորության վրա էինք։ Գիշերեցինք այնտեղ, իսկ առավոտյան անցանք հանգուցյալների կոտորված դիակների միջով։ Ամենուրեք նույն տեսարանն էինք տեսնում. պառկած տղամարդ՝ կրծքավանդակը խոցված գնդակով, կին, որը սպանվել էր, երեխա՝ մոր կողքին քնած, երիտասարդ աղջիկ, որը կարծես պառկած էր՝ պատմելու իր պատմությունը։ (…) Մենք չէինք սպասում, որ Դիարբեքիրի պարիսպների մոտ դիակներ կգտնենք, բայց սխալվեցինք, քանի որ անցանք դիակների միջով, մինչև մտանք քաղաքի դարպասները»։

Այս իրավիճակի ականատեսների և իրադարձությունների մասին տեղեկություններ հավաքողների թվում էին գերմանացի միսիոներները: Վոլֆգանգ Գուստի «Գերմանական փաստաթղթեր» գրքի համաձայն, որը հրատարակվել է «Belge» հրատարակչության կողմից, Մոսուլում փոխհյուպատոս Վալտեր Հոլշտեյնը 1915 թ․ հուլիսի 10-ին Գերմանիայի դեսպանին ուղարկված հեռագրում հայտնել է, որ Մարդինի նախկին նահանգապետը իրեն ասել է. «Միայն Դիարբեքիրի նահանգապետն է պատասխանատու տեղի ունեցածի համար», և գրել է հետևյալը.

«Դիարբեքիրի նահանգապետ Ռեշիդ բեյը հարձակվում է իր նահանգի քրիստոնյաների վրա՝ ինչպես արյան հոտ առած շուն: Կարճ ժամանակ առաջ Մարդինում նա Դիարբեքիրից հատուկ ուղարկված ժանդարմների միջոցով հավաքեց յոթ հարյուր քրիստոնյաների (հիմնականում հայերի), այդ թվում՝ հայ մետրոպոլիտին, և քաղաքի մոտակայքում կոտորեց նրանց՝ ինչպես ոչխարների»:

«Դիարբեքիրի նահանգում տեղի ունեցան ամենավատ բաները»:

Փոխհյուպատոս Հոֆմանն ասել է. «Կարծես թե Դիարբեքիրի նահանգում տեղի ունեցան ամենավատ բաները. նրա նահանգապետ Ռեշիդ բեյը հրապարակավ հայտարարեց, որ իր նահանգում չի հանդուրժի որևէ քրիստոնյայի»: Եվ Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը կիրականացներ իր ծրագիրը, և Դիարբեքիրի 56,000-ից ավելի հայ բնակչությունը 1917 թ․ կրճատվելու էր մինչև 1,849: Տեղահանության ճանապարհին գտնվող Դիարբեքիր եկած հայերի հետ միասին նա իր նահանգապետության ընթացքում ոչնչացնելու էր նահանգի քրիստոնյաների մոտ 90 տոկոսը: Մեհմեդ Ռեշիդի հաջորդ կանգառը Անկարան էր։

Դիարբեքիրում իր գործունեությամբ «հայտնի» դարձած նահանգապետ Ռեշիդ բեյի Անկարայում գործունեության վերաբերյալ գերմանացի դեսպան Վոլֆ-Մետեմիչը գրել է. «Նրա ծրագիրն էր գտնել վերջին մնացած հայերին (ովքեր կաթոլիկ հայեր էին) և աքսորել նրանց»։ Անկարայից հայ Սիմոն Առաքելյանը նրանց թվում էր, ովքեր ապրել են այս ժամանակաշրջանը: «Արաս» հրատարակչության կողմից հրատարակված իր «Անկարայի միջադեպը» գրքում Առաքելյանը Անկարայի հրդեհի հրահրող է նշում չերքեզ Ռեշիդին, այսինքն՝ նահանգապետ Մեհմեդ Ռեշիդին: «Մի գիշեր Անկարայի Անարատ Հղություն միաբանության միանձնուհիների նոր քարե վանքերից դեպի երկինք բարձրացավ սև և սարսափելի ծուխ։ (…) Այրված տարածքները հիմնականում քրիստոնեական թաղամասեր էին։ Նահանգապետ Աթիֆի աշխատանքն ավարտեց նրա հաջորդը՝ չերքեզ Ռեշիդը։ (…) Մեկը կտրատեց և մասնատեց, մյուսը՝ այրեց և մոխրացրեց։ Կարո՞ղ էր լինել հայրենիքին ավելի մեծ ծառայություն, քան սա»։

Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը, որը հայտնի դարձավ որպես Թալեաթ փաշայի սիրելի և իր «գործողություններով» արժանացավ նրա հավանությանը, ուր էլ որ գնար, 1918 թ․ նոյեմբերին ուղարկվեց «Բեքիր աղայի գումարտակ» կալանատունը՝ Դիարբեքիրի նահանգապետ եղած ժամանակ իր գործողությունների համար։ Չնայած, որ նրան հաջողվեց փախչել 1919 թ․ հունվարին, նա ինքնասպան եղավ՝ մահապատժի ենթարկվելու վախից, երբ նրան բռնեց ոստիկանությունը։ Մեհմեդ Ռեշիդ բեյը, որը հայտնի էր որպես «Դիարբեքիրի մսագործ» և «Դիարբեքիրի դահիճ»՝ Ցեղասպանության մեջ իր դերի շնորհիվ, 1922 թ․ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից հռչակվեց «ազգային նահատակ»։

https://bianet.org/yazi/turkiye-nin-sehit-i-milli-si-diyarbakir-kasabi-vali-resid-bey-191843

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net