Այդտեղ որևէ մեկը կա՞

Կարին Քարաքաշլը

Ասոցիացիան վտանգավոր փոխադրամիջոց է, որը պատճառ է դառնում, որ մի պահ վերանաք ժամանակի և տարածության մեջ: Հայտնի չէ, թե ուր կհասնեք, բայց եթե մի անգամ նրա շնորհիվ ճանապարհ եք ընկել, ուրեմն անպայման որևէ իմաստ կրում է այդ ճամփորդությունը: Դուք նույնիսկ չեք հասկանա, թե ինչ է կատարվում այդ պահին:

Հրանտ Դինքի անվան հիմնադրամի կազմակերպած «Իսլամացած հայերը» թեմայով խորհրդաժողովն ասոցիացիաների մի տեղատարափ էր առավելապես: Իրենց լեզուն, կրոնը, անունը մոռացած, իրենց ընտանիքներից և երկրից պոկված, տառապանքներով լի մի սերնդի թոռները, ծոռները երբ մեկտեղվեցին, սկզբում կակազելով, ապա` հետզհետե ավելի բարձրագոչ լեզվով սկսեցին խոսել` այդքան տարվա լռությանը հակառակ: Ներկայացվող փոքրիկ մարդու պատմություններին դեմ-հանդիման` շողարձակեցինք ամեն անգամ:

Խորհրդաժողովի ամենաբուռն քննարկումների թեմաների մեջ գլխավորը հիշողության և ինքնության խնդիրն էր անշուշտ: Այդպես է. երբ բռնի կերպով են քեզ լռեցրել, ստիպել, որ ինքդ ժխտես սեփական գոյությունդ, ուրեմն հուշերդ էլ են բռնության ենթարկվել: Եվ ինքնությունդ միշտ «արդյո՞ք»-ի հետ է ուղեկցվում:

Խորհրդաժողովի ընթացքում մի պահ ինձ թվաց, թե լսում եմ Մարմարայի երկրաշարժի ժամանակ ավերակների միջից լսվող «Այդտեղ որևէ մեկը կա՞» ճիչը: Հասցեատեր էր որոնում ձայնը, ուզում էր, որ հավատան իրեն, և ինքը կարողանա ասել` «Ես կամ»:

Խորհրդաժողովի վերջին օրը Ռոբեր Քոփթաշի նախագահությամբ կայացած կլոր սեղանի քննարկումը լեցուն էր խիստ ուշագրավ տվյալներով` ոչ միայն պոլսահայ համայնքին և հատկապես պատրիարքարանին փորձարկող ոչ քրիստոնյա հայերի փաստերի, այլ նաև` հայկական ինքնություն ունեցող մահմեդականների և հավատացյալ շրջանակների միջև արձանագրվող քննության տեսանկյունից: Աստվածաբան Հիդայեթ Շեֆքաթլի Թուքսալը որպես ներքին բանավեճ իր ձայնի մեջ արտացոլվող անկեղծ ցավով ցույց տվեց, թե կոտորածի հետագա նախանշանները ինչ են արժեցել նման հայերին. «Այստեղի հայերին լռության պատիժն է տրվել: Որքա~ն դաժան բան է դա: Եկեք բոլորով միասին վերացնենք այդ պատիժը: Պետք է ցավերի հանդեպ հարգանք տածել և հնարավորություն ստեղծել, որ նրանք խոսեն»:

Կորածն էլ հենց դա էր` ձայնը… Ապրիլի 24-ի գիշերը հայ համայնքի մոտ 250 մտավորականները, երբ մի հսկայական գործողության միջոցով ձերբակալվելով` անվերադարձ աքսորվեցին դեպի Չանքըրը և Այաշ, ըստ էության առևանգվեց մի ողջ ժողովորդի ձայնը: Այնուհետև զուգագուլպայից քաշված թելի պես` Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի-Ակունքի խմբ.) չորս կողմում կանայք, մանուկներն ու ծերերը անթաղ ոսկորների էին վերածվելու այդ աքսորի ճամփաների մի կետում ` սովից, հարձակումներից և հիվանդություններից կոտորվելով:

Ցեղասպանությունը չի սահմանափակվել միայն Անատոլիայի մի հինավուրց ժողովրդին արմատախիլ անելով. այն կյանքից զրկել է նաև հետագա սերունդներին: Նաև հանրապետության` ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների նկատմամբ վարած խտրական քաղաքականության ազդեցությամբ հայ համայնքի ձայնը կտրվել է, մի ծպտուն իսկ չի կարողացել արտաբերել:

Իսկ այդ լռությունը խախտել ցանկացող մարդը սկսել է ձայն հանել 1990-ականների կեսերից սկսած: Հրանտ Դինքի ձայնը, առանց քենի, սակայն այլևս ժխտելու հնար չթողնելով, շալակել է այդ պատմությունը: Որքա~ն դառը հեգնանք է, որ նրա ձայնը ևս ցածրացնելու ուղղությամբ համակարգված գործողություններ մեկնարկեցին` Աթաթուրքի հոգեդուստր և առաջին կին ռազմական օդաչու Սաբիհա Գյոքչենի հայ լինելու վերաբերյալ ենթադրություններ պարունակող հրապարակումից հետո:

Այնինչ, Հրանտ Դինքը Սաբիհա Գյոքչենի` ողջ մնացած և որդեգրված մի հայ որբ աղջիկ լինելու մասին ենթադրության միջոցով երազում էր, որ 1915-ը կարողանա ազատագրվել այդ բանտարկված լռությունից: Առանց հանձնվելու թվերի անհաճո մրցակցությանը, մրցաշարի կերպարանքով անգիր արված քարոզչությանը` ապաքինվելու էինք` իրար լսելով:

Այն օրը, երբ այս հողերի կորուսյալ թոռները, ծոռները մեկտեղվեցին, իրականություն դարձավ տարիներ առաջ եղած մի երազանք:

Իսկ իրականացված այդ առաջին քայլը երազած մարդը, այդ ամենավերջին, ամենաէական ձայնը, ինչպես հայտնի է, սպանվեց, լռեցվեց: Բայց արի ու տես, որ այդ ձայնը շարունակում է արձագանքել երկնքում: Եվ իրականում անընդհատ նույն հարցն է տալիս բոլորիս. «Այդտեղ որևէ մեկը կա՞», «Իմ ձայնն անսացող կա՞»…

«Այո’»,-ասացինք այդ օրը,-«Այստեղ ենք, լսում ենք: Ավելին, լսում ենք միմյանց: Թեև անհետացած ոչ ոք, ոչ մի բան հետ չի գա, սակայն այսօր ի հայտ եկավ անցյալի իջնող հոգիներին սիրով փարվելու, տարբերվող ինքնություն կրողների և սովորական ինքնության կաղապարները հարկադրող ներկայիս մարդկանց գրկախառնվելու հնարավորությունը: Եվ Աստված է վկա, թե որքան շատ բան արժե այդ հնարավորությունը փորձարկելը:

http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=karin-karakasli-yazdi-orada-kimse-var-mi&haberid=6078

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net