Զիլանի կոտորածի հետքերը

Օրալ Չալըշար

Այո՛, Թուրքիայում նոր էջ բացելիս անհրաժեշտ է անցյալի վերքերը չփորփրել: Անհրաժեշտ է չբոցավառել ատելությունը, սակայն պետք է առերեսվել նաև պատմության հետ:

Սադըք Քելեշը Վանի Արճեշ գավառի Քյունդյուկ գյուղից է: Գյուղը հայտնի է նրանով, որ Զիլանի կոտորածի ժամանակ այստեղ զոհերի թիվն ամենաշատն է եղել: Զիլան կիրճի սկզբնահատվածում, որտեղ տեղի է ունեցել կոտորածը, Սադըք Քելեշը պատմում է գյուղի և Զիլանի կոտորածի ցավալի պատմությունը:

1930 թվականն էր: Քյունդյուք գյուղը, շրջանի մի շարք գյուղերի պես, ամբողջությամբ հրի ու սրի մատնվեց:

Քայլում ենք այրող հողի և ցրված քարերի միջով…

Կոտորածից հետո 30 տարի շարունակ շրջանը փակ էր: Շրջակա գյուղերից ողջ մնացածները դիակները հավաքել և թաղել են: Մազապուրծ փրկված գյուղացիները շատ հեռուներում նոր գյուղեր են հիմնում: Այժմ կարող են իրենց պապերի ու տատերի գերեզմանների ավերակներին նայել: 

Սադըք Քելեշն ու իր ընտանիքը երկար տարիներ անց եկել և հաստատվել են իրենց պապերի հողերում: Հակառակ ժանդարմերիայի կտտանքներին և պետության ճնշմանը՝ որոշել են չլքել իրենց հողերը: Տներ են կառուցել, խնձորենիներ տնկել: Քյունդյուկ գյուղը թոռների ջանքերով կրկին ոտքի է կանգնում, սակայն կատարվածը չի մոռացվում…

Զիլանի կիրճը լի էր դիակներով

«Ջումհուրիեթ» թերթը 1930 թ. հուլիսի 16-ին Զիլանի կիրճի կոտորածն այսպես է ներկայացնում. «Արարատ լեռան գագաթներից մեր ինքնաթիռները հուժկու ռմբակոծում են ավազակներին: Արարատ լեռը մշտական պայթյունների և կրակների մեջ թնդում է: Թուրքիայի երկաթե արծիվները մաքրում են սերունդների հաշիվները: Զիլանի կիրճը լի է դիակներով»:

Հաքքարի-Յուքսեքով ճանապարհորդությունից հետո ճանապարհ ևնկա դեպի Արճեշ: Հանդիպեցինք Բույուքադացի ընկերոջս՝ արմատներով արճեշցի Մեհմեդ Ալի Դուրսունի եղբայրների և հորեղբոր երեխաների հետ: Գնացինք Արճեշից 30 կմ հեռավորության վրա գտնվող Քարաթավուք (Ջուդգահ) գյուղի թաղը համարվող Յաղլըք (Աքքիլիսե-դեր):

Մառախլապատ Սիփան լեռը վեհաշուք տեսք ուներ: Մեծավ մասամբ Բույուքադայի և Արճեշի միջև բնակվող մեր ընկերների հետ «կարգավորման գործընթացի» վերաբերյալ գյուղում երկար-բարակ զրուցեցինք: Ըստ էության` մեր հանդիպման հիմնական նպատակն էր շրջել այն շրջանում, որտեղ սպանել էին Արարատի ապստամբությունից հետո Զիլանի կիրճում ապաստանած քուրդ գյուղացիներին: Յաղլըք գյուղի տարեցները պատմեցին իրենց հայրերից լսած կոտորածների պատմությունները: Իրականում տեղի է ունեցել անմարդկային և սարսափելի կոտորած:

Նախնիներին Զիլանի կոտորածի ժամանակ սպանդի ենթարկած մի խումբ արճեշցիների հետ գնացինք շրջան, որտեղ կոտորածներ էին իրականացրել: Սադքը Քելեշին այնտեղ հանդիպեցինք: Սադըքը, ով մեծերից լսել է, թե ինչպես են գյուղը հրի ու սրի մատնել, շրջակա գյուղերն ինչպես են հողին հավասարեցրել, մեկ-մեկ թվարկեց գյուղի տներն ու պատմեց, թե տանտերերի գլխին ինչեր են եկել:

Այդ ժամանակվա թերթերը կոտորածների մասշտաբն այսպես են ներկայացնում. «1960 թ. Արարատի ապստամբությունը ճնշելուց հետո Զիլանի հովտում ապաստանած քրդերի դեմ իրականացվել է պատմության ամենամեծ կոտորածը: 44 գյուղ հրի է մատնվել, 15 հազարից ավելի մարդու դաժանաբար կոտորել են (որոշ աղբյուրների համնաձայն՝ այս թիվն ավելի փոքր է)»: 

Ինոնյու. «Նրանք, ովքեր սերում են թուրքական ռասայից»

Կոտորածից հետո՝ 1930 թ. օգոստոսի 31-ին, «Միլլիեթ» թերթը հրապարակել է այդ ժամանակվա վարչապետ Իսմեթ Ինոնյուի հայտարարությունը, որն ազգայնամոլական տարրեր է պարունակում. «Այս երկրում լոկ թուրք ազգը կարող է էթնիկ և ազգային իրավունք պահանջել: Թուրք ազգից բացի որևէ մեկը նման իրավունք չունի: Նրանք, ովքեր իսկական պատճառ չունեցող պրոպագանդայով խաբվել, արդյունքում ճանապարհից շեղվել են, Արևելքի թուրքեր են»:

Կոտորածից հետո շրջանի բնակչության ունեցվածքը բռմագրավվել է: 1950 թ. իրենց ունեցվածքը հետ ստանալու համար Արճեշի Առաջին ատյանի դատարան դիմած գյուղացիները որևէ արդյունքի չեն հասել: 2012 թ. հարցը տեղափոխվել է Եւրոպայի մարդու իրավունքների դատարան: Հայցն ընդունվել է: Հայցվորներից մեկը, այժմ Քրդստանի համայնքների միության (KCK) գործով Վանում ձերբակալված Մեհմեդ Գյուրբյուզը, հայտնել է, որ իր պապից մնացած 6 հազար դյոնում հողակտորը բռնագրավվել է, այդ ժամանակից մանցած սեփականության կայագիրը՝ թափուն, չեն ընդունում: Թոռներից Ջահիդ Արլըն, Իսմայիլ Արլըն, Մեհմեդ Դուրսունը, Լաթիֆ Դուրսունը պահանջում են հողակտորները, որոնք հանձնվել են Գյուղատնտեսական աշխատանքների վարչությանը: Անգամ գերեզմաններն են օգտագործում որպես փարախ՝ «սա մեր սիրտը մղկտացնում է»:

Թուրքիայում նոր էջ բացելիս անհրաժեշտ է չփորփրել անցյալի վերքերը: Անհրաժեշտ է չբոցավառել ատելությունը, սակայն պետք է առերեսվել նաև պատմության հետ: Այո՛, Զիլանի կիրճն այսուհետ պետք է վշտերի կիրճ դառնա, որտեղից ոչ թե արյուն, այլ բարեկամություն թող հոսի: 

http://www.radikal.com.tr/yazarlar/oral_calislar/zilan_katliaminin_izleri-1148989

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը