Թուրքագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր Ռուբեն Մելքոնյանի կարծիքով՝ դիվանագիտական, կուլիսային տարբեր հարթակներում Թուրքիան փորձում է պաղեստինյան խնդրում ոչ թե ուղղակի դիտորդի կամ խորհուրդ տվողի, այլ որոշում ընդունողի, մասնակցի կամ մեծ լիազորություններով օժտված միջնորդի դեր ունենալ, և հենց այդ քաղաքականության ծիրում է դիտարկվում նաև Պաղեստինի ղեկավարի վերջին այցը Թուրքիա։
«Արմենպրես»-ի հետ զրույցում Ռուբեն Մելքոնյանն անդրադարձավ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Մահմուդ Աբասի հանդիպմանն ու այդ համատեքստում այն հարցին, թե ինչ դերակատարություն ունի Թուրքիան պաղեստինաիսրայելական խնդրի կարգավորման գործում։
Մելքոնյանի դիտարկմամբ՝ արդեն տևական ժամանակ է, ինչ Թուքիան և մասնավորապես նախագահ Էրդողանը ստանձնել է իսլամադավան աշխարհի ամենակարևոր խնդիրների լուծման ջատագովի կերպարը՝ հանդիսանալով իսլամական համերաշխության կողմնակից, հետևաբար լինելով այդ դերի հավակնորդը՝ Թուրքիան, բնականաբար, հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնի պաղեստինյան խնդրին և՛ ինստիտուցիոնալ առումով, և՛ Էրդողանի պարագայում՝ անձնական առումով։ Ըստ Մելքոնյանի՝ հենց դրանով են պայմանավորված քաղաքական մեսիջներն ու Էրդողանի հոգատար վերաբերմունքը պաղեստինցի լիդերի նկատմամբ։
«Սա նաև պետք է անպայմանորեն տեղավորել վերջին շրջանում սրված թուրք-իսրայելական հարաբերությունների համատեքստում։ Պաղեստինի խնդրի նկատմամբ Թուրքիան` որպես պետություն, երկար ժամանակ ունի հատուկ հետաքրքրություն և ցուցաբերել է խնդրի կարգավորմանը մասնակցելու տարբեր փորձեր։ Ընդհանրապես թուրքական կողմը պաղեստինաիսրայելական հակամարտության համատեքստում իրականացրել է գործոն դառնալու տարբեր քայլեր, որոնք ոչ միշտ են եղել հաջողված, սակայն այդ փորձերը Թուրքիայի կողմից պարբերաբար արվել են։ Ըստ այդմ՝ Թուրքիայի հեղինակության ու ազդեցության, ինչպես նաև Էրղողանի քաղաքական, անձնական կշռի մեծացմանը զուգահեռ՝ Թուրքիայի ներգրավվածությունն ու մասնակցությունը Պաղեստինի խնդրին նույնպես մեծացել է, և դա ունի ինչպես կուլիսային դիվանագիտական, այնպես էլ ցուցադրական, տեսանելի դրսևորումներ»,- ասաց մեր զրուցակիցը։
Թուրքագետը հիշեցրեց, որ դրա ամենացայտուն օրինակը 2010 թվավականի դեպքերն էին, երբ Թուրքիան մարդասիրական օգնություն ուղարկեց Պաղեստին մի նավով, որի վրա հարձակվեցին իսրայելական հատուկջոկատայինները, ինչը վերածվեց թուրք-իսրայելական մեծ կոնֆլիկտի՝ ընդհուպ դիվանագիտական հարաբերությունների սահմանափակմամբ։
«Հասարակ պաղեստինցին, հասարակ մահմեդականը կարող է տեսնել, թե ինչպես է Թուրքիան ջանքեր ներդնում իր մահմեդական եղբայրներին օգնելու ուղղությամբ, բայց դա նաև պոպուլիստական մեթոդ է, որը Թուրքիան (հատկապես Էրդողանը) հմտորեն իրականացնում է։ Պաղեստինի ղեկավարի այցը թուրքական դիվանագիտության տեսանելի և կուլիսային մեթոդների համակցված օրինակներից մեկն է, որը նոր չէ սկսվել, այլ Թուրքիայի պետական քաղաքականության մշակված գծին հավատարմորեն հետևելու կոնկրետ օրինակ է»,- ասաց Մելքոնյանը։
Անդրադառնալով Էրդողանի հայտարարությանը, որ Անկարան շարունակելու է բոլոր հարթակներում վճռականորեն պաշտպանել Պաղեստինի հարցը և աջակցել 1967 թվականի սահմանների հիման վրա՝ Արևելյան Երուսաղեմ մայրաքաղաքով անկախ և ինքնիշխան պաղեստինյան պետության ստեղծմանը, Մելքոնյանն ընդգծեց, որ դա կոնֆլիկտի բաղկացուցիչ մասերից մեկն է, և Թուրքիայի մոտեցումն, ըստ այդմ, ունի երկու հարթություն։
«Առաջինը դե-յուրե կամ իրավական հարթությունն է, երբ թուրքական կողմը հղում է կատարում համապատասխան միջազգային կարգավորումներին և երկու պետություն ստեղծելու վերաբերյալ ՄԱԿ-ի որոշմանը, իսկ երկրորդ հարթությունն այն է, որ Թուրքիան իր այդ քայլով հայտարարում է, որ ամեն կերպ իր բոլոր ջանքերը ներդնելու է Պաղեստին պետության դե-յուրե կայացման համար։ Այսինքն՝ Թուրքիայի պոպուլիստական քայլերը համակցված են իրավական, քաղաքական տարբեր ատրիբուտներով։ Երբ դիտարկում ենք թուրքական կողմի հայտարարությունները, ապա ակնհայտ է, որ դրանք տարբեր ժանրերի են՝ ինչպես պոպուլիստական, մահմեդականների համար ակնահաճո, այնպես էլ իրավական հղումներ, ռազմական ենթատեքստ պարունակող սպառնալից հայտարարություններ»,- ասաց Մելքոնյանը։
Նրա կարծիքով՝ այդ ամբողջի համապատկերում Թուրքիան ստանձնում է մի դեր, որ իբրև թե պաշտպանում է միջազգայնորեն ընդունված որոշումները և առաջ է մղում ինքնիշխան Պաղեստին պետության գաղափարը, բայց դա Թուրքիայի պարագայում ընդգծված երկակի գործելաոճ է, որովհետև մի կողմից Թուրքիան պաշտպանում է միջազգայնորեն ընդունված տարբեր փաստաթղթերը, սակայն մյուս կողմից հանդիսանում է Հյուսիսային Կիպրոսի օկուպացված հատվածի, այդ օկուպացիայի հեղինակը։
«Այսինքն՝ Թուրքիան չճանաչված պետության՝ Հյուսիսային Կիպրոսի հանրապետության հովանավորն ու հիմնադիրն է։ Դրա համար էլ նրա կերպարը՝ որպես միջազգային փաստաթղթերի և միջազգային տարբեր բանաձևերի անխոնջ պաշտպանի, էականորեն երերում է։ Դա Թուրքիայի համակցված քաղաքականությունն է, որն, ըստ նպատակահարմարության, հանդես է գալիս տարբեր դերերով, բայց ամենակարևորն այն է, որ նրա գերակտիվ դիվանագիտությունը որևէ կերպ չի ընդհատվում և անընդհատ միջազգային տարածաշրջանային կոնֆլիկտներում փորձում է ստանձնել ակտիվ դերակատարություն, հատկապես այն կոնֆլիկտներում, որտեղ կա իսլամադավան բնակչության շահերը պաշտպանելու ենթատեքստ։ Թուրքիան դրանով իսկ դիրքավորվում է որպես մահմեդական աշխարհի լիդեր և պաշտան, որից բխեցնում է իր քայլերը»,- ասաց թուրքագետը։
Անրադառնալով այն հարցին, թե ինչու պաղեստինյան խնդրի կարգավորման գործում մահմեդական ոչ բոլոր երկրներն են ցուցաբերում համերաշխություն, Մելքոնյանն ընդգծեց, որ իսլամագետների ու արաբագետների շրջանում միշտ խնդիր է հարուցում «իսլամական աշխարհ» ձևակերպումը, որովհետև այն, ըստ մասնագետների, որպես մեկ ամբողջական քաղաքական միավոր՝ գոյություն չունի։
«Իսլամադավան տարբեր պետություններ փորձում են առաջ մղել իրենց շահերը, ընդգրկված են տարբեր դաշնակցային հարաբերությունների մեջ, այդ թվում և այնպիսի պետությունների հետ, որոնց հանդեպ մահմեդական այս կամ այն երկրներն ունեն, մեղմ ասած, թշնամական հարաբերություններ։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ի հետ արաբական մի քանի երկրներ ունեն դաշնակցային լավ հարաբերություններ, սակայն նույն Միացյալ Նահանգների հետ Իրանն ունի թշնամական հարաբերություններ, հետևաբար իսլամադավան պետությունների համատեղ քաղաքական որոշում սպասելն այդքան էլ իրատեսական չէ, որովհետև ավելի գերակա են քաղաքական, տնտեսական, ռազմավարական շահերը։ Եթե անգամ այդ պետությունները տարբեր փաստաթղթերի քվերակության ժամանակ կողմ են արտահայտվում Պաղեստինի հետ կապված ինչ-որ բանաձևի կամ հայտարարության, ամենևին չի նշանակում, որ կարող են հայտարարությունից անցնել գործի»,- ասաց թուրքագետը։
Մելքոնյանի դիտարկմամբ՝ Էրդողանը նույնպես հմտորեն օգտագործում է պոպուլիզմի բոլոր տարրերը և ցույց տալիս, որ չնայած Թուքիան նույնպես ունի շահեր ու հարաբերություններ Իսրայելի ու ԱՄՆ-ի հետ, բայց նրա համար կարևոր է մահմեդական համերաշխության շահը, ուստի անտեսելով իր ջերմ դաշնակցային հարաբերությունները տարբեր երկրների հետ՝ հստակ հանդես է գալիս Պաղեստինի պաշտպանության դիրքերից։
«Թուրքիան՝ ի դեմս Էրդողանի, դիրքավորվում է որպես իրական մահմեդական արժեքների և մահմեդական համերաշխության պաշտպան՝ շատ լավ իմանալով, որ միասնական մահմեդական քաղաքական որոշում չկա։ Այս հարցում Էրդողանը մի կողմից ի ցույց է դնում միասնականության բացակայությունը, սակայն մյուս կողմից էլ փորձում է այդ բացակայությունը ծառայեցնել իր և իր երկրի քաղաքական իմիջի համար»- եզրափակեց թուրքագետը։
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանն Անկարայում հանդիպել է Պաղեստինի նախագահ Մահմուդ Աբասի հետ և հայտարարել, որ Անկարան շարունակելու է բոլոր հարթակներում վճռականորեն պաշտպանել Պաղեստինի հարցը և աջակցել 1967 թվականի սահմանների հիման վրա՝ Արևելյան Երուսաղեմ մայրաքաղաքով անկախ և ինքնիշխան պաղեստինյան պետության ստեղծմանը։
Էրդողանի խոսքով՝ Թուրքիան պաղեստինյան կողմի հետ խորհրդակցությունների միջոցով շարունակում է առաջ մղել երկու պետությունների սկզբունքի վրա հիմնված կարգավորումը։ Նա անդրադարձել է նաև Հորդանան գետի Արևմտյան ափին և Երուսաղեմում տիրող իրավիճակին՝ Իսրայելի կառավարությանը մեղադրելով օկուպացիայի, բռնի տեղահանման և տարածքների զավթման քաղաքականություն վարելու մեջ։ Նա նաև ընդգծել է, որ Թուրքիան դեմ է Ալ-Աքսա մզկիթի և պաղեստինյան տարածքներում գտնվող այլ սրբավայրերի ներկայիս կարգավիճակը փոխելուն ուղղված քայլերին։
Անդրադառնալով Գազայի հատվածում իրավիճակին՝ Թուրքիայի նախագահը հայտարարել է, որ անհրաժեշտ է հնարավորինս արագ պայմաններ ստեղծել տարածքի վերականգնման և անվտանգության ապահովման գործընթացն սկսելու համար։ Պաղեստինին աջակցելն, ըստ Էրդողանի, առաջին հերթին իսլամական աշխարհի ընդհանուր պատասխանատվությունն է։
Leave a Reply