1915-ը գերմանական փաստաթղթերում. հարցազրույց Ստեֆան Իհրիգի հետ

Հասան Քարադեմիր

Ձեր գրքում ուսումնասիրում եք հայերի մասին գերմանական հասարակական կարծիքի ընկալումը՝ սկսած Բիսմարկի ժամանակաշրջանից։ Ինչպե՞ս է գերմանական մամուլում և այդ ժամանակվա պաշտոնական փաստաթղթերում հայերին որպես «Արևելքի հրեաներ» պիտակավորելը ազդել գերմանական հասարակության կողմից 1915 թ․ զանգվածային բռնության ընդունման և արդարացման վրա։

Այս իրավիճակը միայն որոշակի չափով էր արդյունավետ. այն կարող էր հեշտացնել գործընթացը ծայրահեղ հակասեմական հայացքներ ունեցող որոշ հատվածների համար, սակայն կային ավելի լայն և համապարփակ տեսակետներ և մեկնաբանություններ, որոնք արդարացնում էին հայերի դեմ զանգվածային բռնությունները: Դրանցից գլխավորը այն համոզմունքն էր, որ Գերմանիան պետք է ամեն գնով իր կողքին պահեր Օսմանյան կայսրությունը. հակառակ դեպքում պատերազմը կպարտվեր: Մեկ այլ կարևոր ասպեկտ էր Գերմանիայի տեսակետը Օսմանյան կայսրության վերաբերյալ, որ թուրքերի ազգային/էթնիկ ներուժը ճնշվում էր այլ էթնիկ խմբերի կողմից: Թուրքերը կարող էին ուժեղանալ և իրացնել իրենց ներուժը միայն այն դեպքում, եթե ազատվեին փոքրամասնությունների գերիշխանությունից:

Կարո՞ղ եք մի փոքր ավելի մանրամասնել «Արևելքի հրեաներ» պիտակը և գերմանական տեսակետը հայերի վերաբերյալ:

Շատ գերմանական տեքստերի և մեկնաբանների համար հայերը դիտարկվում էին որպես խումբ, որը զուգահեռ էր Կենտրոնական Եվրոպայի հրեաների հակասեմական պատկերմանը: Գերմանական տեքստերի մեծ մասը չէր վարանում հակասեմական դիսկուրսի բոլոր տարրերը կիրառել Օսմանյան կայսրության հայերի նկատմամբ: Այս տեսանկյունից հայերը պատկերվում էին որպես անարդյունավետ, բարոյապես սնանկ և անվստահելի, որոնք ապրում էին թուրք ժողովրդի մեջքի վրա: Ըստ էության, օգտագործվել են բոլոր բնորոշ հակասեմական կարծրատիպերը: Կենտրոնական Եվրոպայի հակասեմական դիսկուրսի նման, այս կարծրատիպերն անտեսել են հայ գյուղացիներին և հայոց պատմությունը, ինչը հակասում է այս պնդումներին: Հետաքրքիր է, որ ռասայական դիսկուրսն այնքան ակնառու էր, որ այն փաստը, որ հայերը ոչ միայն քրիստոնյա էին, այլև հին քրիստոնեական համայնք, անտեսվել և թերագնահատվել է:

Ի՞նչ տեսակի զուգահեռներ են անցկացրել գերմանական ազգայնական և նացիստական ​​մամուլը հայերի և հրեաների միջև. ինչպե՞ս են հայերի դեմ մեղադրանքները ինտեգրվել հակասեմական դիսկուրսի մեջ:

Սա ոչ այնքան հակահայացքների և դիսկուրսների ինտեգրացիա է, որքան հակառակ գործընթաց. հակասեմական վերագրումների և դիսկուրսների բոլոր չափումները պրոյեկտվել են հայերի վրա: Գերմանական հայատյացությունը ռասիստական ​​հակասեմիտիզմի ուղղակի պատճենն էր:

Ինչպիսի՞ն էր Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի ընկալումը Գերմանական կայսրության հաստատություններում և լրատվամիջոցներում:

Ընդհանուր մոտեցումը բավականին դրական էր: Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի վերելքը ուղղակիորեն սնուցել է այն սպասումները, որ թուրքերը նորանում են և շարժվում դեպի այնպիսի գործընկերը դառնալը, որին հույս ունեին գերմանացիները: Թուրքական պատմագրությունը կարծում էր, որ գերմանացի կայսրը չէր ախորժում երիտթուրքական հեղափոխությունից, և այո, նման կառավարիչները, բնականաբար, չէին սիրում ժողովրդավարական հեղափոխությունները: Սակայն, երիտթուրքերը կապ էին հաստատել Գերմանիայի հետ հեղափոխությունից առաջ, և գերմանացիները ողջունեցին դա: Օրինակ՝ կայսրը բավականին զայրացած էր Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիա-Հերցեգովինայի անեքսիայի պատճառով: Գերմանիայում օսմանամետ տրամադրությունները շարունակվեցին հեղափոխության ընթացքում և դրանից հետո: Հաջորդող ժամանակահատվածում գերմանացիները այս դիրքորոշումը բարձրացրին նոր մակարդակի՝ լիովին նույնանալով Էնվերի, Թալեաթի և այլ առաջնորդների հետ:

Ինչպե՞ս է 1890-ականների իրադարձությունների ժամանակ Գերմանիայում զարգացած միտումը, այն է՝ արդարացնել օսմանյան բռնությունները որպես արտաքին քաղաքականության անհրաժեշտություն, ձևավորել 1915 թ․ գերմանական պաշտոնական փաստաթղթերն ու դիվանագիտական ​​նամակագրությունը:

Ես կարծում եմ, որ 1890-ականներին Գերմանիայում զարգացած օրինականացման ջանքերը՝ խուսափելու հայերի օգտին խոսելուց և Գերմանիան Աբդուլ Համիդ II-ի հետ մերձեցնելու համար, էական դեր են խաղացել: Այս իրավիճակը հող նախապատրաստեց քրիստոնյա փոքրամասնություններին մեծապես անտեսելու, Գերմանիայի սեփական ապագան, ապա օսմանցիներին (ավելի ճիշտ՝ թուրքերին) առաջնահերթություն տալու և միայն համակրոն խմբերին որպես երրորդ առաջնահերթություն դիտարկելու համար:

Սակայն գերմանական դիվանագիտական ​​նամակագրությունն ուղղակիորեն հայատյաց տրամադրություններ չէր դրսևորում: Ընդհանուր առմամբ, միայն հիերարխիայի վերին էշելոններում գտնվողներն էին հակահայ հայացքների կրող: Իրոք, դիվանագիտական ​​նամակագրության բարդ բնույթը ցույց է տալիս, որ 1890-ական թթ․ կամ նույնիսկ ավելի վաղ Գերմանիայում ձևավորվել էր մի այլ, հայամետ հոսանք: Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի-Ակունքի խմբ․) համապատասխան նահանգներում գրեթե բոլոր գերմանացի հյուպատոսները դեմ էին 1915 թ․ (Հայոց ցեղասպանությանը-Ակունքի խմբ․) և դրանից հետո ձեռնարկված հակահայ միջոցառումներին: Շատ գերմանացի հյուպատոսներ փորձեցին օգնել իրենց շրջանների հայերին և դիմեցին Ստամբուլում գտնվող Գերմանիայի դեսպանին՝ իրենց բազային, որպեսզի միջամտի իրադարձությունների վտանգավոր ընթացքը դադարեցնելու համար: (Ավելի մանրամասն ընթերցման համար տե՛ս իմ «Գերմանացիներ և թուրքեր. Եվրոպայի մոռացված պատմություն» գիրքը):

Գերմանական կայսրության կողմից Յոհաննես Լեփսիուսի 1916 թ․ զեկույցի՝ «Զեկույց հայ ժողովրդի վիճակի մասին Թուրքիայում» (Bericht über die Lage des armenischen Volkes in der Türkei) նկատմամբ կիրառված արագ և խիստ գրաքննությունը փաստաթղթավորված է արխիվներում: Արդյո՞ք այս գրաքննչական քաղաքականությունը պարզապես պատերազմական դաշինքի պահանջ էր: Ի՞նչ կոնկրետ տեսակետներ և արձագանքներ ունեին կայսերական բյուրոկրատները այս հարցի վերաբերյալ։

Չեմ կարծում, որ այս դեպքում գրաքննությունը այդքան արագ կիրառվեց. Լեփսիուսը կարողացավ իր զեկույցը հասցնել Գերմանիայի քաղաքական գործիչների մեծ մասին, առաջատար լրագրողներին և գրեթե բոլոր բողոքական հոգևորականներին։ Սա մեծ նվաճում է պատերազմական գրաքննությունը շրջանցելու առումով։ Այդ ժամանակ գերմանական պատերազմական քարոզչությունը, ըստ էության, լիովին համապատասխանում էր օսմանյան պատերազմական քարոզչությանը և բառացիորեն կրկնում էր օսմանյան պնդումները։ Ավելին, պատերազմում հաղթանակը գերմանական կողմի վերջնական նպատակն էր, և դաշինքի քննադատությունը ընկալվում էր որպես դավաճանություն։ Հետևաբար, անկախ թեմայից և առանձին բյուրոկրատների կարծիքներից, գրաքննությունը չափազանց խիստ էր։

Ինչպե՞ս եք բացատրում, արխիվային փաստաթղթերի լույսի ներքո, գերմանական ազգայնականության տեղաշարժը պատերազմից հետո Գերմանիայում ձեր կողմից անվանված «Մեծ ցեղասպանության բանավեճի» ընթացքում, որտեղ նրանք սկզբում հերքում էին իրադարձությունները, ապա լայնորեն փորձում էին դրանք օրինականացնել։ Ինչպե՞ս արձագանքեցին գերմանական հասարակական կարծիքը և մամուլը 1921 թ․ Բեռլինում Սողոմոն Թեհլերյանի դատավարությանը Թալեաթ փաշայի սպանության համար։

Ցեղասպանության մասին բանավեճը սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից կարճ ժամանակ անց և շարունակվեց ալիքներով ու պայթյուններով մինչև Լոզանի պայմանագիրը: Առաջին երկու տարիների ընթացքում ցեղասպանությունը ժխտողները հասարակական ոլորտի ամենաաղմկոտ և ամենահամառ ձայներն էին: Այնուամենայնիվ, հայամետ կողմը նույնպես բավականին ակտիվ էր: Իրադարձությունը, որն ամբողջությամբ փոխեց դինամիկան, 1921 թ․ Բեռլինում Թալեաթ փաշայի սպանությունն էր, և հատկապես մի քանի ամիս անց՝ 1921 թ․ ամռանը Բեռլինում տեղի ունեցած դատավարությունը: Դատավարությունը կարճ էր՝ ընդամենը երկուսուկես օր, և ցնցումներ առաջացրեց Վայմարյան Գերմանիայում. մարդասպանը արդարացվեց ատենակալների կողմից: Ինչպես ցույց են տալիս դատավարության արձանագրությունները, դա պետք է որ պայմանավորված լիներ Հայոց ցեղասպանության քննարկման հետ, քանի որ դատավարությունը գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած էր ցեղասպանության, այլ ոչ թե Թալեաթ փաշայի սպանության վրա: Դատավարությունը վերածվել էր Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ դատավարության: Վերապրածներն ու փորձագետները վկայություն տվեցին ցեղասպանության մասին, և դա լայնորեն լուսաբանվեց լրատվամիջոցներում: Յոհաննես Լեփսիուսը նույնպես այնտեղ վկայություն տվեց և ներկայացրեց ամենացնցող վկայություններից մի քանիսը: Սակայն նրա վկայությունը կարևոր էր նաև մեկ այլ պատճառով. Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարությունը հանձնարարեց Լեփսիուսին պատրաստել և հրատարակել իր դիվանագիտական ​​նամակագրության ժողովածուն, որպեսզի հանրությունը, և հատկապես դաշնակից տերությունները, տեսնեն, որ Գերմանիան պատասխանատու չէ ցեղասպանության համար: Չնայած գիրքը լիովին չհասավ այս նպատակին, այն առաջինն էր, որը ներկայացրեց ցեղասպանության վերաբերյալ պաշտոնական փաստաթղթեր՝ ոչ թե սովորական, այլ օսմանցիների դաշնակցի ներքին դիվանագիտական ​​փաստաթղթեր: Նա այն մի քանի անգամ ներկայացրեց: Հասարակական կարծիքը քննարկեց այս փաստաթղթերը և ցեղասպանության իմաստը. Ջեմալ փաշան նույնիսկ հոդված գրեց՝ առարկելով որոշ փաստաթղթերի, բայց դա անելով՝ նա ընդունեց այլ փաստաթղթերի ճշգրտությունը: Այսօր լիովին մոռացվում է երիտթուրքերի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը մանրամասնող փաստաթղթերի ճշգրտության ընդունումը: Ավելի կարևոր է այն փաստը, որ Արտաքին գործերի նախարարության փաստաթղթերը կազմվել էին Լեփսիուսի կողմից, նշանակում էր, որ Թալեաթ փաշայի սպանության դատավարության ժամանակ նա, ըստ էության, Արտաքին գործերի նախարարության կողմից հաստատված փորձագետ էր և, հետևաբար, ուներ բարձր մակարդակի հեղինակություն: Դատավարությունը այնքան շատ բան բացահայտեց ցեղասպանության մասին, որ դատավարությունից հետո նույնիսկ գերմանացիները, որոնք նախկինում ժխտողական քաղաքականություն էին վարում, ընդունեցին ցեղասպանությունը, բայց անմիջապես հետո նրանք սկսեցին այն օրինականացնել։ Սա մի փոխակերպում էր, որը հետևում էր նախկին ժխտման ներքին տրամաբանությանը։ Ավելին, նրանք առաջ քաշեցին փաստարկներ, որոնք ընդհանուր առմամբ օրինականացնում էին ցեղասպանության փաստը։

Ինչպե՞ս էր պատկերված Հայոց ցեղասպանությունը պաշտոնական նացիստական ​​հրապարակումներում: Կարո՞ղ եք մանրամասնել, թե ինչպես են նացիստական ​​գաղափարախոսները օգտագործել անցյալի գերմանական փաստաթղթերն ու բանավեճերը՝ իրենց փոքրամասնությունների քաղաքականության համար իրավական և քաղաքական հիմք ստեղծելու համար:

Նացիստները նոր շարժում էին այն տարիներին, երբ մոլեգնում էր Մեծ գերմանական ցեղասպանության շուրջ բանավեճը. նրանք ուշադիր հետևում էին և նույնիսկ մասնակցում էին այս բանավեճին: Նրանք բացահայտորեն հայտարարում էին, որ քանի որ թուրքերը ազատվել էին հայերից, այժմ կարող էին պայքարել հույների դեմ և ստեղծել իսկապես ազգային պետություն: Շատ առումներով նացիստական ​​տեսակետը լիովին համընկնում էր գերմանական կենտրոն-ծայրահեղ աջ սպեկտրի հրապարակումների հետ, որոնք լայնորեն կիսում էին Նոր Թուրքիայի նկատմամբ հիացմունքը և փոքրամասնությունների (նախ՝ հայերի՝ ցեղասպանության միջոցով, ապա՝ հույների՝ բնակչության փոխանակման միջոցով) վերացումը դիտարկում էին որպես առողջ նոր թուրքական պետության անկյունաքար:

Հաշվի առնելով Մաքս Էրվին ֆոն Շոյբներ-Ռիխտերի 1915 թ․ Էրզրումից (Կարին-Ակունքի խմբ․) ականատեսների զեկույցների և նրա՝ որպես Հիտլերի ամենամոտ գաղափարախոսական խորհրդատուներից մեկի դերի կապը Մյունխենում մինչև 1923 թ․, ինչպե՞ս եք գնահատում նրա անձնական զեկույցների և արխիվների ազդեցությունը Հիտլերի՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ տեսակետների վրա:

Սա մի տեսակ փակ արկղ է. մենք հաստատ չգիտենք, թե ինչի մասին են նրանք խոսել և ինչպես են ազդել միմյանց վրա տարբեր հարցերի շուրջ: Սակայն, քանի որ Հայկական հարցը չափազանց կարևոր էր Շոյբներ-Ռիխտերի համար, անհնար է, որ նրանք չքննարկեն այն. հաշվի առնելով, թե որքան կարևոր էին այս հարցը և Թուրքիայի անկախության պատերազմը գերմանական լրատվամիջոցներում այդ ժամանակ, նրանք, հավանաբար, լայնորեն խոսել են դրա մասին:

Շոյբներ-Ռիխտերի սպանությունից հետո գարեջրատան հեղաշրջման ժամանակ (Հիտլերի կյանքը փրկելուց հետո՝ նրան գետնին տապալելով), նրա այրին աշխատանքի է անցել Մյունխենի նացիստական ​​կուսակցության գլխավոր գրասենյակում և երկար տարիներ սենյակ է կիսել Հենրիխ Հիմլերի հետ: Կրկին, մենք չգիտենք, թե ինչի մասին են նրանք խոսել, բայց հաշվի առնելով, թե որքան կարևոր էր այդ հարցը նրա հանգուցյալ կնոջ համար (և Հիմլերի հետաքրքրությունը Թուրքիայի նկատմամբ այդ ժամանակ), կարող ենք վստահ լինել, որ նրանք անդրադարձել են դրան:

Ի՞նչ տեսակետներ ուներ Հիտլերը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ:

Մեզ համար անհնար է հաստատ իմանալ: Այս տեսակետները փաստաթղթավորված չեն: Ակնհայտ է, որ նա տեղյակ էր ցեղասպանության, հայերի, Օսմանյան կայսրության ուշ շրջանի և Աթաթուրքի Նոր Թուրքիայի մասին, սակայն մենք դրա մասին ուղղակի գրառումներ չունենք։ Նա հայերին անվանում էր ստորադաս ռասա և լայնորեն խոսում էր Աթաթուրքի մասին, սակայն մենք քիչ տվյալներ ունենք Հիտլերի՝ հայերի մասին ուղղակի հայտարարությունների վերաբերյալ։

Եթե Շոյբներ-Ռիխտերը չմահանար 1923 թ․ և ակտիվ դեր խաղար Երրորդ Ռայխի հիմնադրման գործում, ինչպե՞ս կարող էր Էրզրումում նրա դաշտային փորձը փոխել կամ արագացնել Հոլոքոստի վարչական, լոգիստիկ և ճամբարային մակարդակով կազմակերպումը։ Նրանց համար, ովքեր ծանոթ չեն, կարո՞ղ եք գնահատել Մաքս Էրվին ֆոն Շոյբներ-Ռիխտերին, Էրզրումի զեկույցը և այդ զեկույցում «Ցեղասպանության» պատմությունը։

Գերմանացի հյուպատոսների շարքում, որոնք զեկուցել և բողոքել են ցեղասպանության դեմ, Շոյբներ-Ռիխտերը ամենաաղմկոտն ու համառն էր։ Նա անընդհատ զեկուցում էր այն մասին, թե ինչ էր կատարվում հայերի հետ իր տարածաշրջանում և դրանից դուրս։ Այնուամենայնիվ, ես չեմ կարող կանխատեսել, թե ինչպես կարող էր նա փոխել Հոլոքոստի իրականացման եղանակը։ Հանգամանքները տարբեր էին, ինչպես նաև մասշտաբները։

Կոնկրետ նամակագրությունից և փաստաթղթերից զատ, ինչպիսի՞ պատկերացում կա հայկական տեղահանության մասին գերմանական արվեստում և գրականության մեջ:

Սա ամբողջությամբ կախված է ժամանակաշրջանից. սակայն, ընդհանուր առմամբ, այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսիք են Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» և Էդգար Հիլզենրաթի «Վերջին մտքի պատմությունը», այս իրադարձությունը դնում են շատ կարևոր և կենտրոնական դիրքում: Վերֆելը շրջագայություն էր սկսել՝ Գերմանիային զգուշացնելու Հիտլերի իշխանության գալը, և այս համատեքստում նա օգտագործել է այն հատվածը, որտեղ գերմանացի հայամետ ակտիվիստ Յոհաննես Լեփսիուսը հանդիպում է Էնվեր փաշայի հետ:

Վայմարյան Գերմանիայում ծայրահեղ աջ շրջանակները հորինել են «թիկունքին հարվածի առասպելը» (Dolchstoßlegende)՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի պարտությունը բացատրելու համար: Արդյո՞ք հայերի նկատմամբ օսմանյան քաղաքականության պաշտպանությունը որպես «ինքնապաշտպանություն ներքին թշնամու դեմ» ծառայեց որպես պատմական հիմք՝ իրենց հորինված առասպելը ռացիոնալացնելու և տարածելու համար:

Մենք չունենք որևէ արխիվային գրառում, որը կառաջարկեր հայկական միջադեպի ուղղակի ազդեցությունը: Սակայն, հաշվի առնելով այն փաստը, որ այսպես կոչված հայկական «մեջքից հարվածի» երևույթը կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում գերմանական պատերազմական քարոզչության մեջ, բավականին հնարավոր է, որ այս իրավիճակը սեփական առասպելն ավելի ընդունելի և հավաստի էր դարձրել հանրության համար։

Մենք գիտենք, որ դուք կասկածանքով եք վերաբերվում Հիտլերին վերագրվող հայտնի մեջբերման իսկությանը. «Ո՞վ է այսօր խոսում հայերի ոչնչացման մասին»։ Այս մեջբերումից զատ, ինչպե՞ս եք կոնկրետացնում՝ հիմնվելով ապացույցների վրա, երկու պատմական ողբերգությունների (Հայոց ցեղասպանություն և Հոլոքոստ) միջև խորը, ուղղակի և անհանգստացնող կապերը։ Արդյո՞ք Հոլոքոստը տեղի կունենար, եթե Հայոց ցեղասպանությունը տեղի չունենար կամ պատժվեր։

Ես չեմ կասկածում մեջբերման վրա։ Ես կարծում եմ, որ այն ասվել է, սակայն կարծում եմ, որ չափազանց մեծ իմաստ է տրվել մեջբերմանը և այն հարցին, թե արդյոք այն ասվել է այդ ժամանակ։ Արդյո՞ք նա դա ասել է այդ ժամանակ, թե ոչ, շատ կարևոր չէ, քանի որ այս հայտարարությունը ամփոփում է այն, ինչ արտահայտել են նաև այս թեմայով բազմաթիվ նացիստական ​​հրապարակումներ և աֆորիզմներ։ Սա արտացոլում է այն, ինչը համարվում է ժամանակակից համաշխարհային պատմության համար Հայոց ցեղասպանությունից քաղված հիմնարար դասը․ դուք կարող եք ցեղասպանություն կատարել և անպատիժ մնալ։ Նացիստական ​​և աջակողմյան ծայրահեղ աջ գերմանական տեսանկյունից Թուրքիան ավելի առողջ էր, քան երբևէ, քանի որ ազատվել էր իր փոքրամասնություններից։ Հայոց ցեղասպանությունը, դրա շուրջ ծավալված բանավեճերը, դրան վերաբերող գիտելիքների հսկայական ծավալը և կոնկրետ պատժի բացակայությունը, անկասկած, Հոլոքոստն ավելի ընկալունակ են դարձրել, չնայած նացիստների արածի մասշտաբներն ու մեթոդները որոշ չափով անհավանական են մնում նույնիսկ այսօր։ Այս երկուսը նույնը կամ նման չեն, բայց այո, դրանք կապված են։ Այնուամենայնիվ, միևնույն ժամանակ, Հոլոքոստը, անկասկած, տեղի կունենար նույնիսկ առանց Հայոց ցեղասպանության։ Հոլոքոստը կարող էր այլ կերպ իրականացվել, եթե արագ և նույնիսկ զսպող պատիժ լիներ, բայց պատմական մեծ իրադարձությունների մեծ մասը որոշվում է անթիվ գործոններով։ Հոլոքոստը, անկասկած, բացառություն չէ։ Նացիստները կործանարար հակասեմականությունը դարձրել էին իրենց քաղաքական ԴՆԹ-ի մաս։ Սա, զուգորդված նրանց արմատական ​​​​բռնության, եվրոպական մայրցամաքի նկատմամբ իրենց գերիշխանության, մեսիական գաղափարախոսության և, վերջապես, «հիմա կամ երբեք» մտածելակերպի հետ, նրանց տարավ ամենադաժան «լուծումների» ճանապարհով այն խնդիրների համար, որոնք նրանք համարում էին ժամանակի ամենահրատապ խնդիրները։

Արդյո՞ք այն փաստը, որ այս իրադարձությունների մեղավորները պատերազմից հետո չպատժվեցին, և որ այս մտածելակերպը նույնիսկ առկա էր Թուրքիայի նոր ռեժիմի հիմնադիր կադրերի շրջանում, ազդեցություն ունեցավ կամ ձևավորեց այն ժամանակվա գերմանական լրատվամիջոցների և նացիստների՝ միջազգային իրավունքի համաձայն անպատժելիության համոզմունքի վրա։

Անշուշտ, ազդեցություն ունեցավ։ Սա հիմնարար դաս էր ոչ միայն նացիստների, այլև ամբողջ աշխարհի համար։ Այս իրավիճակը նաև ազդեց այն գործընթացի վրա, որը Ռաֆայել Լեմկինին հանգեցրեց ցեղասպանության միջազգային հանցագործության հայեցակարգման և կոդիֆիկացմանը։ Սերտված դասն այն էր, որ որոշակի պայմաններում կարելի էր անպատիժ մնալ բնակչության կոտորածի համար։

https://fikircografyasi.com/makale/alman-belgelerinde-1915-stefan-ihrig-ile-soylesi

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net