Bir Hafıza ve Beton Sınavı: Marutavank’ın “Restorasyonu” ve Karşısındaki Kubbeli Cami

•

Batman’ın Sason ilçesindeki Mereto Dağı’nın zirvesinde bulunan ve dağa adını veren 1.600 yıllık Ermeni manastırı Marutavank, yıllar süren defineci talanının ardından Kasım 2026’da “restore edilerek turizme açıldı”. Ancak ortaya çıkan son görüntüler, kaba bir taş kulübeye dönüştürülen tarihi kilisenin hemen birkaç metre karşısına kubbeli bir cami inşa edildiğini ve zirvenin binlerce yıllık silüetinin köklü biçimde değiştirildiğini gösteriyor.

İra Tzourou

Güneydoğu Anadolu’nun (Güney Batı Ermenistan-‘Akunq’ web sitesi) en yüksek noktası olan 2.978 metre rakımlı Mereto (Maratug -Մարադուկ) Dağı, yalnızca coğrafi yüksekliğiyle değil, zirvesinde taşıdığı kadim hafızayla da bölgenin en özel mekanlarından biri. Dağ, adını zirvesindeki Surp Asdvadzadzin (Meryem Ana) ya da Ermenice kadim adıyla Marutavank Manastırı’ndan alıyor. M.S. 4. ve 5. yüzyıllara tarihlendirilen bu yapı, ünlü Ermeni halk destanı Sasonlu Tavit’e göre Sason’un kurucuları Sanasar ve Bağdasar kardeşler tarafından temelleri atılan kutsal bir ibadethane.

Ne var ki bu kutsal ibadethane, son iki yüzyıldır taşın üstünde taş bırakmayan bir yıkımın tanığı oldu.

Defineci Çukurlarından 2012 Yıkımına

On dokuzuncu yüzyıl kayıtlarında dahi harap ve metruk olduğu belirtilen Marutavank, Cumhuriyet dönemi boyunca hem doğa koşullarının hem de definecilerin insafına terk edildi. Yıllar içinde tabanı ve duvarları define avcıları tarafından delik deşik edilen manastırın neredeyse hiçbir mimari unsuru ayakta kalamadı. Geriye yalnızca moloz yığınları arasında seçilebilen yarım bir taş kemer ve duvar kalıntıları kaldı.

Yapının son kalan özgün parçaları ise 2012 yılının Ağustos ayında hedef alındı. Her yıl Temmuz sonunda Vartavar Yortusu için zirveye çıkan Ermenilerin mum yakıp dua ettiği kilisenin ön cephesi ve tavanı, bayramdan hemen sonra kimliği belirsiz kişilerce kazma ve küreklerle yıkıldı. İstanbul merkezli Sason Ermenileri Derneği Başkanı Aziz Dağcı’nın Sason Cumhuriyet Savcılığı’na yaptığı suç duyurusu ve kamuoyu tepkisinin ardından, kalan son taş yığınları ancak 2013 yılında resmi koruma altına alınabildi.

“Madem Turist Geliyor” Restorasyonu: Taş Kulübeye Dönüşen Manastır

Tüm bu yıkıma rağmen Mereto’nun zirvesi hiç boş kalmadı. İstanbul’dan, Ermenistan’dan ve dünyanın dört bir yanından gelen Sasonlu Ermeniler, is kararmış o dar taş oyuklarında mum yakmaya, atalarının yadigarına dokunmaya devam etti.

Zirveye yönelik bu ilginin artmasıyla birlikte yerel yönetimler, bölgeyi “inanç ve doğa turizmine” açma kararı aldı. 2024 yılında Batman Valiliği koordinasyonunda başlatılan çalışmaların Kasım 2026 itibarıyla tamamlandığı ve Meryem Ana Kilisesi’nin restore edilerek turizme kazandırıldığı duyuruldu.

Ancak “restorasyon” sonrası ortaya çıkan görüntüler, bilimsel bir koruma ve ihya çalışmasından çok uzak bir tabloyu gözler önüne seriyor. Eski taşların arasına bolca açık renkli harç basılarak kaba duvarlar örülmüş, üzerlerinde haç motifleri bulunan birkaç tarihi taş ise duvar örgüsünün köşelerine gelişigüzel yerleştirilmiş. Özgün beşik tonozlu mimarisinden eser kalmayan yapının üstü kaba, üçgen alınlıklı düz bir çatıyla kapatılmış ve 1.600 yıllık manastır adeta basit bir taş kulübeye dönüştürülmüş.

Zirvenin Yeni Hiyerarşisi: Kilisenin Tam Karşısına Kubbeli Cami

Mereto Dağı’ndaki dönüşümün en çarpıcı boyutu ise kilisenin hemen birkaç metre karşısında yükseliyor. Zirveye kadar uzanan 19 kilometrelik yeni asfalt yol, çelik bariyerler, istasyon kafeler ve kayak merkezi inşaatıyla dağın binlerce yıllık dokusu büyük bir şantiyeye çevrilirken, basit bir taş yapıya indirgenen Marutavank’ın tam karşısına sıfırdan kubbeli ve kemerli girişli yeni bir cami de inşa edildi.

Zirveden çekilen son karelerde yan yana duran iki yapı arasındaki mimari özen ve bütçe farkı açıkça seçiliyor: Bir tarafta iskeleler ve iş makineleriyle özenle örülen kubbeli yeni bir cami ve müştemilatı, hemen karşısında ise “restore edildi” denilerek kaba harçlarla kapatılmış, kimliğinden uzaklaştırılmış kadim bir kulübe takliti manastır.

Asırlardır bulutların üzerinde tek başına duran ve adını verdiği dağla bütünleşen Marutavank, bugün tuhaf bir mekansal müdahaleyle karşı karşıya. Mereto’nun zirvesi artık yalnızca geçmişin taşlarını değil, kültürel mirasa nasıl yaklaşıldığının en somut göstergesini de üzerinde taşıyor.

www.akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Hoş Geldiniz

Batı Ermenistan ve Batı Ermenileri’yle ilgili bilgi alış verişi gerçekleştirme merkezinin internet sitesi.
Bu adresten bize ulaşabilirsiniz:

Son gönderiler

Sosyal Medya

Takvim

November 2026
M T W T F S S
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30