Büyükada’nın yaklaşık 1,4 mil güneyindeki Tavşanadası, Orta Bizans döneminden kalma bir manastırın izlerini taşıyor. Vaftizci Yahya’ya adanan yapının üst bölümleri kaybolurken kilise altyapısı ve çevresindeki bazı duvarlar günümüze kadar ulaştı. İstanbul Üniversitesi tarafından hazırlanan akademik çalışma, adanın az bilinen tarihî mirasını ayrıntılarıyla ortaya koyuyor.
İstanbul’un Adalar ilçesinde, Büyükada’nın yaklaşık 1,4 mil güneyinde bulunan Tavşanadası, Bizans döneminden kalma bir manastırın kalıntılarına ev sahipliği yapıyor. Konstantinopolis Patriği Ignatios döneminde, 847 yılından önce inşa edildiği değerlendirilen ve Vaftizci Yahya’ya adanan manastırın üst yapısı günümüze ulaşmadı. Buna karşılık kilisenin altyapısı ile çevresindeki bazı bölümlerin temel seviyesindeki duvarları hâlâ ayırt edilebiliyor.
İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde S. Emre Üstündağ tarafından hazırlanan 2010 tarihli yüksek lisans tezi, Tavşanadası’ndaki Orta Bizans manastırını mimari özellikleri ve tarihî geçmişiyle ele alıyor. Araştırmada yapının, Ignatios döneminde İstanbul adalarında kurulan manastırlar arasında kilisesinin bir bölümünü günümüze kadar koruyabilmiş tek örnek olduğu belirtiliyor.
Tavşanadası’ndaki manastır Vaftizci Yahya’ya adanmıştı
Manastırın kuruluşu, 9. yüzyılda Konstantinopolis Patrikliği görevinde bulunan Ignatios dönemiyle ilişkilendiriliyor. Akademik çalışmada yapının 847 yılından önce inşa edildiği değerlendiriliyor. Ancak kesin inşa yılını ortaya koyan bir tarihî kayıt bulunmuyor.
Manastırın ilk dönemlerde sürgün yeri olarak kullanıldığı, sonraki yıllarda ise inzivaya çekilmek isteyen din adamlarına ev sahipliği yaptığı aktarılıyor. Yapının tarihî varlığına ilişkin önemli kayıtlardan biri de İmparator I. Manuel Komnenos’un 1158 tarihli manastır listesi. Bu listede Tavşanadası’ndaki manastırın ve adanın adına yer veriliyor.
Kilise yapısının yalnızca altyapısı günümüze ulaştı
Manastırın kilisesine ait üst yapı zaman içinde ortadan kalktı. Buna rağmen kilisenin altyapısı ile çevresindeki bazı mekânlara ait duvarların temel seviyesindeki bölümleri korunabildi. Tezde mimari kalıntılar, yüzey buluntuları ve yapım teknikleri üzerinden manastırın geçmişi inceleniyor.
Bu kalıntılar, yapının planı ve mimari özellikleri hakkında bilgi veren başlıca izleri oluşturuyor. Araştırmada özellikle kilisenin bir bölümünün günümüze ulaşmasının, Ignatios döneminde adalarda kurulan diğer manastırlarla karşılaştırıldığında yapıyı önemli kıldığı vurgulanıyor.
Kaçak kazılar tarihî kalıntılara zarar verdi
S. Emre Üstündağ’ın çalışmasında manastırın korunma sorunlarına da yer veriliyor. Doğal koşullar, bitki örtüsü ve kaçak kazılar yapı kalıntılarının zarar görmesine neden olan etkenler arasında gösteriliyor. Araştırmacı, kaçak kazılar sırasında bazı duvarların kırıldığını ve mimari izlerin kaybolma riski taşıdığını belgeliyor.
Tezin önsözünde araştırmacının 2008 yılında TAY Projesi kapsamında Tavşanadası’nı ziyaret ettiği, daha sonra gerçekleştirdiği belgeleme çalışmalarının ardından manastırı yüksek lisans tezinin konusu olarak seçtiği aktarılıyor. Çalışma 2010 yılında tamamlandı. Bu nedenle tezde anlatılan tahribatın günümüzde hangi seviyede olduğu konusunda yeni bir saha araştırması bulunmadan kesin değerlendirme yapılamıyor.
Tavşanadası yerleşime açık olmayan adalar arasında
Adalar Belediyesinin Tavşanadası hakkındaki bilgilendirmesinde, adanın yerleşime açık olmadığı ve İstanbul Adaları’nın en güneyinde bulunduğu belirtiliyor. Aynı kaynakta haritalardaki resmî adının Balıkçı Adası olduğu bilgisi de yer alıyor.
İstanbul’un Bizans döneminden kalan arkeolojik mirası yalnızca büyük tarihî merkezlerdeki yapılarla sınırlı değil. Tavşanadası’ndaki manastır kalıntıları da Adalar’ın geçmişine ilişkin daha az bilinen mimari izlerden biri olarak akademik çalışmalarda kayıt altına alınmış durumda.
Leave a Reply