1869 Kütahya doğumlu dünyaca ünlü Ermeni müzikolog, besteci, aranjör, şarkıcı ve koro şefi Gomidas Vartabed (asıl adı Soğomon Kevork Soğomonyan), çok yönlü dehası ile ezan dahil, Anadolu’nun farklı dillerinden derlediği ezgileri ve yaptığı besteleri ile binlerce şarkılık bir külliyat oluşturur.
Yalçın Bayer
Ermeni ulusal müzik okulunun kurucusu sayılan Gomidas, Batılı (Berlin) eğitimini ulusal bir müzik geleneği kurmak için kullanır ve yaptıkları ile bütün dünyada etnomüzikolojinin öncülerinden biri olarak kabul edilir.
Gomidas dönemin Alman müzikolojisi ekolünü takip etmiş, oradaki romantik akım ve milliyetçilik anlayışının da etkisi ile türkülerde o millete dair topluma dair saf bilgileri olduğuna inanan ve bu bağlamda halk danslarını, türküleri geleneksel kültür ürünlerini derlemenin aynı zamanda topluma dair bilgi edinmenin de en iyi yollarından biri olduğunu düşünen bir ekolden çıkıyor. Anadolu’nun pek çok bölgesini gezip derleme yapıyor ve bunları çok sesli hale getirip koro ve orkestranın çalacağı şekle uyarlıyor. Ortaya çıkan külliyattaki eserler sadece burayla sınırlı değil. Zaman içinde kişilerden duyduğu başka bölgelerin eserlerini de oraya alıyor. İstanbul’a geçtikten sonra bütün müzik kültürleriyle alakalı da bilgileri bu külliyatına ekliyor.
SÜLEYMANİYE’DEN EZAN
Eserleri derlerken rastgele değil, müzikoloji sistematiği içinde kaynak kişileri, eserlerle ilgili bilgileri, o eserin kültürel bağlamında ne ifade ettiğine kadar detaylarla yapıyor bu derlemeleri. Bu da Gomidas’ın derlemeci olarak Anadolu’da ilk sistemli derleme çalışmalarını yaptığını bize gösteriyor.
Burada bir parantez açarak; Gomidas’ı nereden tanıyoruz? İki sene önce Kumkapı’daki bir Ermeni kilisesi hakkındaki bir tiyatro oyunundan. Kütahyalı yerel gazeteci dostumuz Ali Kehribar bize yerel bilgileri anlatırken ilk kez bu sanatçının kim olduğuna merak saldık. Gomidas’ın Süleymaniye Camisi’nde okunan ezan derlemesindeki muhteşem sesle karşılaştık. Bu arada onun Kütahyalı hemşerisi Abdullah Ulunay Türkkan’ın çalışmalarından haberdar olduk. Türkkan tarafından hazırlanan kısa film, 155 yıl sonra memleketine dönüşünü haber veriyordu. Dünyada ünü bilinen Ermeni rahip müzikolog, besteci, aranjör, şarkıcı ve koro şefi Gomidas Vartabed’i memleketi Kütahya’da canlandırırken, kendisiyle özdeşleşmiş, hayattayken resmedilmiş tek tablosunun da muhtemel öyküsünü içeriyor. Sözsüz film boyunca müziği eşliğinde, Gomidas’ı ressam arkadaşı Panos Terlemezyan’la birlikte o yıllarda yaşadığı yerleri geziyor ve tablonun resmedildiği yere (Kütahya’nın kaplıcası Ilıca’ya) kadar katettikleri rotayı izliyoruz.
ÜSKÜDAR VE SARI GELİN
Film, onun Kütahyalı oluşuna bir vurgu ve yaşadığı bu trajik olaydan 3 yıl önce memleketinde son kez geçirdiği kısa bir zamanın günlüğü sayılıyor. Bu derlemelerin yapıldığı çağda derlemelerin kayıtları yok, radyo, internet, herhangi bir başvuru kaynağı yok. Gomidas, ezgileri kişilerden duyduğu anda ve şekilde notaya yazıyor; bazen aynı ezginin farklı ağızlardan versiyonlarını karşılaştırıp temize çekiyor.
Mesela derlemeleri arasında Hacı Arif Bey’den şarkılar da çıkıyor külliyatının içinde. Çünkü bu ezgiler halk arasında bestecisi belli olmadan dillenmeye başlamış. Gomidas ağ?zdan a??za s?ylenen bu ezgileri de notaya alm??. Ya da o gece koronun s?yledi?i ?sk?dar t?rk?s?n??ızdan ağıza söylenen bu ezgileri de notaya almış. Ya da o gece koronun söylediği Üsküdar türküsünü Gomidas da kendi üslubu dahilinde notaya çekiyor. Kimi türküler var ki bizim bugün Türkçe bildiğimiz ‘Sarı Gelin’ gibi, iç içe yaşayan halklar arasında Türkçesi de Ermenicesi de anonim şekilde söyleniyor. Onlar da Gomidas’ın külliyatının içinde yer buluyor.
22 YIL AKIL HASTANESİNDE
Gomidas ile ilgili bilgileri elde ettikçe aktarmak istiyoruz. Kendisinin Ermeni aydınlarla tutuklanıp Çankırı’ya sürgüne gönderilmesi, bir grup Türk aydınının girişimi ile tahliye edilmesi, daha sonra Paris’e gitmesi, 22 yıl boyunca bir akıl hastanesinde yatması, bu süreçte hiç konuşmaması gibi öyküler…
https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/yalcin-bayer/ermeni-muzikolog-kutahyali-muthis-sanatci-gomidas-kimdir-43083058
Leave a Reply