İstanbul’da kaybolan zamanın izinde; A. Çağrı Başkurt yazdı

19. Yüzyılda İstanbul

Pek aziz okuyucularım!
Bilmem bilir misiniz ki bir zamanlar tefrika adı altında bir yayıncılık devri vardı. Tanzimat Devri’nden pek de uzak olmayan yakın zamanlara kadar devam eden ve kanaatimce pek kıymetli başka okumalara da vesile olan mühim bir gelenekti. Yani tefrika demek, bir edebî eserin parçalar hâlinde uzun haftalar boyunca bir süreli yayın içinde yer bulması demekti. Öyle ki bazı eserler önce tefrikalar hâlinde yayınlanır, okuyucu tarafından sevilince derlenip Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mahur Beste’si yahut Sabahattin Ali’nin kürk Mantolu Madonna’sı ve daha pek çokları gibi kitap hâline getirilirdi.

İşte bendeniz de bu tefrikalara oldum olası pek bir muhabbet beslediğimden sebep olacak ki gün bugündür diyerek sizlere takdim edilmek üzere ara ara kaleme alarak 12 bölüme tamamlamayı ümit ettiğim bir tefrika dizine başlamaya niyet ettim, uğur ola.

Metamorphosis Mezarlığı’ndan

HOŞGELDİNİZ
Bu hikâyenin ardı takip edilemeyecek kadar unutulmuş, önü ise yaşanılmamış bir bilinmezdir. Uzun bir nehir yatağında akmakta olan hikâyenin pek tesirli bir sahnesi Sultan Mecid’in İstanbul’unda inşa edilen Metamorphosis Şapeli ve Mezarlığı’nda geçmekteydi.

Hikâyenin kahramanı olan misafirimiz, onu ilk defa gördüğünde tahminen 5 yaşını çoktan geçmişti. Duvarların ardındaki pek çok şeyin aksine pek küçük ve onlara benzer olarak pek sessizdi. Siyah ve gümüşî renkleri çevreleyen beyazlıkların ötesinde sevimli yüzü ve sevgi dolu bakışları ile insanı kendisine çeken bir yanı vardı. Onu görmek isteyenlerin, onun, mezarlığın demir kapısının aralığından içeri doğru kıvrılan kuyruğunu ve sessiz adımlarını takip etmesi bir gereklilikti. Nitekim hikâyeyi anlatan misafirimiz de sanırım onunla ilk defa böylece karşılaşmıştı. Kapı Kâhyası’nın mazisi pek derin bakışları altında gizlenen mütebessim ifadesi ve misafirperver ses tonu ile “hoşgeldiniz” demesiyle geçilen demir kapı çoktan kapanmış, şehrin sesleri de artık yüksek duvarların ardında kalmıştı.

Şero (Fotoğraf: Başak Soydan)

GEL PİSİ PİSİ
Kâhya Efendi’den adının “Şero” olduğunu öğrendiği sevimli ve sevecen kedimiz, belli ki günlük hayatını âdeta bir kapı köşkü misal yapının altında geçiriyordu. Şubat akşamının soğuk ve yağmurlu hava ile varlığını hissettirdiği zamanlar olduğundan ve doğrusu biraz da meraklı olduğundan kapılar arasında gelip gitmekte, gelip gidenlere de mihmandarlık yapmaktaydı. Metamorphosis’in bu yeni misafiri, Kâhya Efendi ve Şero’nun işareti ile yöneldiği bir başka kapıdan içeri girip de basamakları geride bıraktığında, bu iki katlı yapının ona neler anlatacağı hakkında hiçbir fikri yoktu.

Şero sınırlarına sadık kalarak kapı eşiğini geçmezken, misafirimiz kendisini kimsenin karşılamadığı bu dar merdivenleri çoktan aşmaya başlamıştı bile… Basamaklar üzerinde yükselirken karşısına çıkan pencereden, gri bulutlar altından akseden mermer suretlerin, yüreğinde tasviri güç bir sahneyi vücuda getirdiği muhakkaktı. Öte yanda pencereden görülenler, misafirimizin hikâyesindeki dinleyicilerin de kalabalık ve ebedî kısmını gözler önüne sermekteydi.

İkonalardan Bir Örnek

MARKO PAŞA
İşte merdivenlerin dönemeci alındığında, yukarıdaki dar koridorda kendisini karşılayan misafirperver bir misafir Tamar. Siyahlara bürünmüş olmakla, beline taktığı ince kemerinin küçük tokasıyla eski zamanın birbirinden uzak düşen hikâyesini hem pek yakından hem de pek uzaktan tutmaya çalışan bir el gibi pek manidar, pek efsunlu. Taktığı geniş halkaların ucundaki dört yapraklı yoncalar da bu efsunu uğurlu kılmak niyetiyle yerli yerinde.

Hem tanıdık hem de tanımadık bir his var havada ama ne ama ne Marko Paşa?

Bu his, eski devrin rüzgârıyla yeni dünyaya başlayacak bir yolculuk haberi midir yoksa?

Öyle ya kaç insan her gün bir evin salonuna girer de tüm duvarlarında fevkalade renklere bürünmüş zamanı üzerlerinde dondurmuş olan ikonalarla karşılaşır? Evet bu büyük ve kare salonun duvarı ikonalarla kuşatılmıştı. Böylelikle hem mahrem hem de ulvî bir anlam da ortaya serilmişti. Salonun sağ tarafında daha ince uzun olduğu anlaşılan diğer küçük oda buradan pratik bir suretle, yemeklerle ayrılmıştı.

Ermeni Usulü Dolma

ŞAŞKINLIK
Gündelik kullanımının aksine bu defa ince uzun bir yemek masası ile birbirinden ayrılmış olan iki alanın ortasında kurulu bu sofra, pek tabii dikkatleri üzerine çekiyor, merakları celbediyordu. Az, öz, yerinde ve yeterli yemekler ile eşlikçileri bu sofranın sadeliğini, salonun ağırlığına denk olacak şekilde şaşkınlıkla harekete geçiriyordu.

Şaşkınlık!

Genç misafir bir an Metamorphosis’te olduğunu hatırladı. Burası bir Rum mezarlığıydı. Peki ya bu yemekler? Onlar da Rumlara mı aitti? İşte şurada duran kilolarca soğanın ağır ateşte pişirilmesi ile hazırlanan tahini ve tarçını olmazsa olmaz Topik, yanında erimesine müsaade edilmeden özenle tarçın eşliğinde özenle pişirilen Barbunya Pilaki ve ötede soğanı yaprağına denk Dolma değil mi? Peki sofranın başında koruyucu edâ ile yer bulan kırmızılık İsa’dan sebep mi burada?

Zümrüt

BİR ÇİFT ZÜMRÜT
Misafirimiz şaşkınlık içinde masanın üzerindekilere göz süzerken, bir iyice parlatılmış olan çatal ve bıçakların sayısından biraz sonra bu salonun kalabalıklaşacağını anlamış, kendi âleminde düşüncelere dalmıştı. Bütün bunları zihnine nakşettiği birkaç saniyenin ardından tam karşısında ona bakan bir çift zümrüt gözle karşı karşıya gelmekte gecikmemişti. İşte Meryem’in oğluna duyduğu sevgiyi aynı sıcaklıkla tüm dostları için yüreğinde taşıyan Takuhi.

Bu salonun hikâyesine ansızın davet edilen misafirimiz, şairin dediği gibi baharın yalnız çemeniyle, gülüyle, lâlesiyle iktifa etmekle kalmıyor, onun sıcaklığına da samimi bir neşe ve kucaklaşma ile erişiyordu.

Topik

TANIŞMIŞLIK
Şimdi anlıyordu, ince bir mahfazaya sarıldıktan sonra bir gün kadar soğuklukta bekletilen ve ardından meze tabağına yerleştirilen, bir bıçak yardımıyla dörde ve belki de sekize bölünen en nihayetinde de üzerine iki tatlı kaşığı limon suyu ve zeytinyağı dökülüp, bir fiske de tarçın serpilen topiklerin hikmetini.

Siz tanır mısınız bilmem lakin misafirimiz, Çorlulu Sarımsaklıyan Ailesi’nin de mensubu olan Takuhi’yi karınca kararınca tanımaktaydı. Belki tarihin unutulmuş zamanlarından belki İstanbul’un dar sokaklarından; belki de Yedikule marullarını eve taşıyan bir küfeyi cumbada beklerken altından geçen bir yolcunun sesinde tanışmışlardı. Lakin teneffüs edilen bu havada muhakkak ki gece ile gündüzün rengi kadar farklı ve günün geceye kavuşması kadar yakın bir tanışmışlık vardı.

O tanışmışlıkta, Çorlu’dan Yedikule’ye esen rüzgârlarla savrulan, bazen sur içinde şen kahkahalar bazen de sur dışına akseden bir İstanbul musikisi gizliydi. Anlattıkları ve anlatacakları, hayatın tamamı kadar hüzünlü ve neşeliydi. Dünün ruhuyla bugünün satırlarına kaydedilen bu hikâye onun kendi gerçekliğinin de tâ kendisiydi. En çok da kendisine erişecek geniş aile hikâyesinin sofrasında biriken hatıraların bir meddah gibi anlatıcısı olan ve bu yola yine ailesi fertleri tarafından taze bir çiçek gibi gün ışığına çıkarılan pek müstesna bir isimdi o, Takuhi.

Takuhi Tovmasyan

VE SAHNE!
İşte sahnenin önünde sahne âmirleri Tamar ve Muhterem hanımefendiler belirdi. Yüksek pencerelerden içeri süzülen karanlık önünde, eski devir ağırlığıyla aşı boyası rengi kumaşlara kaplı olan ve bu hâlleriyle yerini bir iyice dolduran koltukların yanı başında misafirlerini selamlıyorlar. Onlara “Mevzu Çok”un 12 kere perde açması planlanan oyunlarının ilk kurgusunun az sonra başlayacağını; reji sabit olsa da aynıyla perde açmayacaklarını, başka başka yerlerde sahne kuracaklarını, her bir oyunu farklı senaryolaştıracaklarını ve farklı başrol oyuncuları ile sergileyeceklerini haber veriyorlar.

Bu seslenişin ardından salonun bir an için sağlanan sessizliğinde yeni bir sayfa açılıyor. Takuhi’nin doğuştan sahip olduğu anlatı yeteneği, süslü püslü cümlelerden azade kurulan yalın cümleleri, bazen mutfakta bazen sofrada gerçekleşen ağırlamaları bu salonda yeniden hayat buluyor. Birbirine bağlanması beklenirken herkesin hayatına bağlanan ve tesir eden geçişleri biraz sonra tüm salonu sahneye taşıyarak yeni oyunculara hayat veriyor. Her nasılsa o esnada Tamar ve Muteber de rejiyi bırakıp ateşin etrafındaki pervaneler gibi Takuhi’nin yürekleri ısıtan anlatımının içinde öylece dönmeye başlıyorlar.

Ermeni Usulü Barbunya Pilaki

SARIMSAKLIYANLAR, TOVMASYANLAR
Takuhi, beş kuşağı bir araya getiren bir hikâyenin anlatıcısıydı. Küçük Mardik’in yüzündeki kayıp çizgiler, gazinocu Gazaros Efendi’nin şen nağmelerini eriştirdiği Bayan Ersinya’nın barbunya pilakisi, Takuhi Yaya’nın yatalak kocasına ara ara ses veren sitemle seslenen her daim şefkat dolu hâlleri, Udi Hırant’ın satırlara akseden musikisi, Bedros’un balık sevdası, Mari’nin söylenmeleri ve bu uğurda o gün kedilerin bugün misafirlerin payına düşenlerin hepsi onun anlatımının müstesna parçalarındandı. Bunlar ve dahasının yegâne anahtarının onun yüreğinde gizliydi.

Sofrayı muhabbetle kurmayı bilen ve muhabbetle kaldırılmasını kaide bilen; bildiklerini, pişirdiklerini, anlattıklarını sadece ailesine değil herkese miras bırakan; yemeklerden bahsederken kökenlerine atfen “Ne kadar Ermeni ne kadar Rum ne kadar Türk ne kadar Arnavut ne kadar Çerkes ne kadar Partiyot ve ne kadar Çingene bilmem” dese de bu satırların şahidi olan misafirimizin bildiği şey de pek aşikârdı. Bu anlatıların hepsi, bir imparatorluğun tarihe intikal eden başkentinin bugüne erişen müşterek rüyasının hatırda kalan anlatısından ve bu riyanın yeniden keşfinden başka bir şey değildi.

Sofranız Şen Olsun

ÇORLULULAR, İSTANBULLULAR
Takuhi’nin anlatımı akrep ve yelkovanın birbirini takip edişi gibi salonun içinde birbirini kovalasa da misafirimiz odağını yitirmeden sahneyi seyretmekteydi. Tahmin edilemez duygular içinde tamamlayacağı bu akşamda, yemeğin bir bahane olduğunu, Takuhi’nin bu sahnedeki maksadının Çorlu’dan İstanbul’a uzanan bir hikâyeyi resmetmek, Ermeni sofralarında saklı kalan yaşamı yarına aktarmak olduğunu anlamış ve mutlulukla kabul etmişti. O nedenledir ki folklor, kültür, yaşam, beslenme, giyim-kuşam ve tanıdık gelen daha pek çok şey Takuhi’nin ağzından dökülüp, oracıkta yeniden hayat bulurken, Şero’nun merakıyla yolu oraya düşen misafirimiz de dökülenleri toplamak derdine düşmüştü. Bir yandan omzu başındaki bir başka misafirin gözyaşlarına erişmekle meşgulken öte yanda buğulu gözlerini silenler ve beri yanda bir nefeste birkaç asrı geride bırakan iç çekişlerle kuşatılmıştı. Tıpkı Tahuki Tovmasyan’nın “Sofranız Şen Olsun” deyişi gibi mânâlı, bir devrin tamamlayıcısı gibi her şeye rağmen pek şen olan…

Mevzu Çok ve Misafirleri

DEVAMI VAR
Ah sevgili dostlarım!

Eğer buraya kadar okumak zahmetine katlandıysanız duygularımızın aynı yerde kavuştuğuna emin olarak bu tefrikayı tamamlıyor olmak en büyük saadetlerimden olacaktır. Yine de bu tefrikada mevzubahis olan pek aziz Takuhi Tovmasyan ile 12 Şubat 2025 tarihinde Şişli Rum Ortodoks Mezarlığı Metamorphosis’te gerçekleşerek hafızamıza ve yüreğimize kazınan anlatının birkaç satırını size aktarabildiğim için müteessirim. Zira gönlüm Mevzu Çok’un bu söyleşilerini hep beraber aynı sıcaklıkla kucaklamaktan yanadır. Devir hâlâ bizim, hayat hâlâ bizim, gün hâlâ bizim iken bu meclise buyurun ki şu âlem içinden gam almayı bir kenara bırakıp hep beraber kâm almaya bakalım.

Siz değerli okuyucularıma bir not! Buraya yazabileceklerim şimdilik bu kadar olsa da bu sahnelere bizzat erişmek dileyenlerin “Mevzu Çok” adı altında 12 söyleşi serisinden (ve leziz yemeklerinden) oluşan perdelerini açmayı planlayan Tamar Taşçıoğlu ve Muteber Yılmazcan’ın yönetimindeki akışı takip etmeniz tavsiye olunur. “Sofralar Dile Gelse” platformu üzerinden bu hikâyenin yeni sahnesini ve başrol oyuncusunu da görmeniz, bunu sizler gibi meraklılarına müjdelemeniz de pekâlâ mümkündür.

Sevgi ve dostlukla kalınız.

Vesselam.

Saray ve Kültür Tarihçisi A. Çağrı Başkurt

Odatv.com