Alevilik(4)- Yeniçerilikle ilişkisi bağlamında Bektaşilik

Ümit Kardaş  

Bektaşilik diğer heterodoks dergahların ve halkın aleyhine Osmanlı yönetimiyle işbirliği yaptıktan ve Yeniçerinin yatağı olduktan sonra hızla büyüdü.

Alaeddin Paşa (Bey)’in ağabeyi Orhan Gazi’ye “Bütün askerin kızıl börk giysin, sen ak börk giy, bu da aleme nişan olsun” tavsiyesiyle kurulan Yeniçeri ordusu XIV. yüzyılda Bektaşiler Tarikatı’na bağlandı.

Bu gelişmede Osmanlının kurucu piri ve Osman Bey’in kayınpederi Edebali ile birlikte Hace Bektaş, Baba İlyas halifeleri gibi dervişlerin rolü önemliydi. Ancak fetih siyasetinin rantını paylaşma ve bunun üzerinden gelişen siyaset Kızılbaş halkı ve önderlerini ayrıştırmaya başlamış oldu..

Ranttan pay alıp, otoriteye boyun eğenlerle, yeni sürece boyun eğmeyenler ayrımında Geyikli Baba, Abdal Musa ve benzerleri merkezden dışlandılar. Böylece Osmanlı kuruluş yıllarındaki tarihsel ideolojik temele yabancılaştıkça Sünnileştirme politikaları uygulayacaktı.

Osmanlıların da siyasi çıkarları gereği tıpkı Gazneliler, Karahanlılar ve Selçuklular gibi Sünniliği savunmaları ve bu yönde kurumsallaşmaları kaçınılmazdı. Ancak Osmanlı merkezden dışlanan bu kesimin toplum üzerindeki etkisi nedeniyle, Bektaşilikten ve dervişlerden uzak kalmak istemiyordu.

Bu anlamda Yeniçeri örgütünün Bektaşi bir geleneğe dayanması önemliydi. Yeniçerilere “Hacı Bektaş Küçekleri”, “Dudman-ı Bektaşiyye” denmesi bu ilgiyi göstermekte.

Yeniçeriler Hıristiyan Sırp ve Rum çocuklar arasından devşirilmekte ve Türk çevrelerde yetiştirilmekteydiler. Asker ocakları bu tarikatla iç içeydi. Tarikat bu nedenle Balkanlarda ve özellikle Arnavutluk’ta gelişmişti.

Bektaşilik diğer heterodoks dergahların ve halkın aleyhine Osmanlı yönetimiyle işbirliği yaptıktan ve Yeniçerinin yatağı olduktan sonra hızla büyüyecekti. Özellikle 14-16 yüzyıllarda Bektaşi dergahı Osmanlı ile bütünleşirken diğer Alevi dergahları tasfiye edilerek mağdur edildiler.

19.yüzyılın başlarına gelindiğinde yeniçeriler, çevrelerinde oluşturdukları çok geniş halk kesimleriyle birlikte nüfusun en dinamik ve en belirleyici unsurlarından birini oluşturuyordu.

Yeniçeriler, esnaf loncalarıyla iç içe girmiş, sivilleşmiş bir kesimi temsil ediyordu. Yeniçerilerin tamamına yakını Bektaşi Tarikatına bağlıydı. Bu nedenle yeniçerilik kaldırılırken Bektaşiler de çok zarar gördü.

Yeniçerilerin savaşa gitmek istemedikleri ve yozlaştıkları bir gerekçe olarak gösterilmiştir. Oysa yeniçerilerin de savaş kabiliyeti yüksek bir ordu kurulmasında istekli oldukları görülür. Hatta yeniçerilerin bir kısmının devletin verdiği tüfekleri kalitesiz bulup, kendi imkanlarıyla tüfekler edindiklerine ilişkin örnekler bulunmakta.

Yine yeniçeriler bu olumsuz koşullara ve iki cephede savaşmalarına rağmen Rus ve Avusturya-Macaristan ordularını yenme başarısını gösterdiler. Moltke anılarında şu tespiti yapar: “Her cephede savaştayken kendi ordusunu yok eden başka bir devlet görmedim.”

İmparatorluğun hakim unsurlarının sözcüsü durumunda olmalarına rağmen yeniçerilerin yok edilebilmesinin önemli nedenlerinden biri güçlerini abartmaları diğeri ise daha önce hep müttefikleri olan ulemaya güvenmeleriydi.

Fransız İhtilali’nin yeniçeriler üzerindeki etkisi sonucu padişaha karşı çıkışlarda cumhuriyetten söz edilir oldu. Ulema ve padişah bu nedenle de yeniçeri ocağına karşı teyakkuz halinde bulundu.

Tarihsel gücü olan ulema, bu sefer padişahla birlikte hareket eder. Binlerce medrese öğrencisi yeniçerilere karşı silahlandırılır. Ulema ayrıca cami cemaatini yeniçerilere karşı dinsizlik suçlamasıyla ayaklandırır. Camilerde bu yönde vaazlar verilir. II.Mahmut dinsizlik gerekçesini kullanarak Müslüman halkı Peygamberin sancağı altında toplar.

Yeniçerilerin yok edilmesinde topçu kuvvetleri önemli rol oynadı. 1826’da orduda sayıları 7-8 bini bulan gelişmiş bir topçu kuvveti vardı ve bu kuvvetler yeniçerilere karşı kullanıldı. Top atışlarıyla binlerce yeniçeri öldürüldü, hayatta kalanlar sürgüne gönderildi ve malvarlıklarına el konuldu.

Yeniçeri Ocağının öldürülmek ve tutuklanmak anlamına gelen fermanla kaldırılması üzerine hudutlarda ve kalelerde bulunan yeniçeriler derhal dağlara çekildi, birçok kale ve bölge Rusların eline geçti..

Ancak merkezin hamlesi yeniçerilerle sınırlı değildi. Yeniçeri ocağının dayandığı Bektaşi tarikatının da sapkınlık iddiasıyla tasfiyesi fırsatı doğmuştu. Şeyhülislam Tahir Efendi’den alınan fetvayla Bektaşi tekkeleri kapatıldı, bazıları camiye çevrildi. Yüzlerce baba ve derviş öldürüldü ya da sürgüne gönderildi, mallarına el konuldu. Tekkelerden bazıları da Sünni Nakşibendi tarikatına verildi.

Resmi açıklamalarda tarikata karşı yürütülen kıyımın nedeni “sapkınlık”, ”ahlaki bozukluk”, ”isyana teşvik” olarak gösterildi. Yalnızca Hacı Bektaş Dergahı açık bırakıldı ancak onun da başına bir Nakşibendi şeyhi getirildi. Geride kalan Bektaşi halkı da ehl-i sünnet yapılmaya çalışılacaktı.

Böylece devlet yüzyıllardır işbirliği yaptığı heterodoks geleneği tasfiye etmiş oluyordu. Devletin merkezinde oluşan Ortodoks Sünni güç, Bektaşi tarikatı üzerinde şemsiye görevi yapan Yeniçeri Ocağı’nı kaldırırken, arkasındaki heterodoks sayılan örgütlenme ve yorumu da ortadan kaldırıyordu.

Ancak burada yapılan önemli bir tespit Yeniçeri-Bektaşi ilişkisinde yaşanan paradokstur. Yeniçeri bir taraftan Alevi kıyımları dahil Osmanlı’nın diğer toplumlara boyun eğdirilmesinde temel bir işlev görürken, diğer taraftan Alevi geleneğindeki direniş kültürünü zayıflatacak derecede barışçıl ve pasifist bir felsefeye sahip Bektaşi tekkelerine bağlıydı.

Özellikle Yeniçerinin Alevi katliamlarında oynadığı rol düşünüldüğünde durum daha çelişkili bir hal almakta. Kuşkusuz burada bir ilkesizlik bulunduğu açık. Bektaşi önderleri iktidarda kalma olanağı buldukları sürece başka halklar ve inançlar aleyhine iktidarın yozlaştırıcı etkisine girmiş oluyorlardı.

O kadar ki bu yozlaşma Alevilerin mağduriyetlerine göz yumulmasına da neden oldu. Bu paradoksun bugüne kadar uzandığı ise açık. Alevilerin mağduriyeti üzerinden merkezdeki güçle rant ya da pozisyon karşılığı ilişki içinde olma hali bugüne kadar gelmekte.

İrene Melikof’un tespitiyle ilk Osmanlı Sultanları tarafından fethedilen ülkeleri Türkleştirmek ve Müslümanlaştırmakla kolonizatör Bektaşi Tarikatı dervişleri görevlendirilmişti. Bektaşiler, Osmanlının kolonizasyon politikasının uygulanmasında Ortodoks olmayan anlayışlarıyla Hıristiyanların İslamlaştırılmasında kolaylaştırıcı bir işlev gördüler.

Bektaşilerin iktidarla işbirliği sonucu Aleviliğe yabancılaşmış olmaları tespitiyle birlikte yapılan diğer bir tespit de Safevi Devletindeki Türkmen Aleviliğinin yaşadığı yabancılaşmadır.

Eşitsizliğe ve despotizme dayanan devletin ağırlığı altında ezilen Alevilik tıpkı Sünnilik gibi katı İslam anlayışının bir başka versiyonu olan İran Şiiliğine dönüşme tehlikesi altında.

YARARLANILAN KAYNAKLAR :

Bedri Noyan- “Bektaşilik ve Alevilik” Doğuş Yayınları, Ankara, 1987

Fuat Köprülü- “Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu”, Akçağ Yayınları, Ankara, 2004

Gülağ Öz- “Yeniçerilik ve Bektaşilik”, Barış Platin Yayınları, Ankara, 2000

Hüseyin Özcan– “Alevilik Bektaşilik” Akademik Eksen Yayınları, İstanbul, 2013

İsmail Hakkı Uzunçarşılı- “Kapıkulu Ocakları-1”, Türk Tarih Kurumu Yayınları, İstanbul, 2000 “Kapıkulu Ocakları-2” Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2000

İrene Melikoff- “Hacı Bektaş, Efsaneden Gerçeğe”, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 1999-

İsmet Zeki Eyüpoğlu- “Bütün Yönleriyle Bektaşilik”, Derin Yayınları, İstanbul, 2010

Mehmet Eröz- “Türkiye’de Alevilik, Bektaşilik”, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara ,1990

Recep Tiryaki- “Alevilik Bektaşilik”, Şah-ı Merdan Yayınları, İstanbul, 2013-

Reha Çamuroğlu- “Son Yeniçeri”, Everest Yayınları, İstanbul 2000

“Yeniçerinin Bektaşiliği ve Vaka-i Şerriye” İstanbul, 2006

https://artigercek.com/yazarlar/umitkardas/alevilik-4-yenicerilikle-iliskisi-baglaminda-bektasilik 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *