123. Yeniden yapılanma ve Karabağ hareketi

 Reform siyaseti

1985 yılının Mart ayında SSCB yönetimi değişir. Duraklama yılları yöneticilerinin yerine, daha genç siyasetçiler gelir. Daha sonra SSCB başkanı olacak olan Mihayel Gorbaçov, SSCB Komünist Partisi Merkez Komitesi genel sekreteri seçilir.

Ülke, temel reformlar yapma gerekliliğiyle karşı karşıyadır. Gorbaçov, SSCB’ni bunalımdan çıkartabilmek için reformlar yapılması gerektiğini açıklar.

Yeniden yapılandırmanın ilk aşamasında çalışma disiplininin yükseltilmesi, bilim ve tekniğin ilerlemesi, ülkenin sosyoekonomik gelişiminin hızlandırılmasına ve siyasi reformlara vurgu yapılır. Lakin bu yönde yapılan çalışmalar başarısızlığa uğrar.

Yeniden yapılanma esnasında gerçekleştirilen reformların yetersizliği ve köklü olmayan girişimler, buhran durumunu derinleştiren karmaşık ve çelişkili bir süreç ortaya çıkarır. Sosyoekonomik kriz daha da derinleşir.

Sosyoekonomik yapının derin buhranı, siyaset-devlet ideolojisinin iflası, çok sayıda çözülmemiş sorunlar ile öncelikli olarak milli sorunlar Sovyetler Birliği’nin milyonlarca vatandaşını, farklı halklarını ve milletlerini harekete geçirir.

Ermenistan’da ise, var olan genel zorluklara ek olarak Dağlık Karabağ sorunu, abluka, 1988 yılındaki korkunç depremin sonuçları ve ayyuka çıkan ekolojik sorunlar bunlara eklenir. Tüm bunlar, Ermenistan’ın zaten ağır sosyoekonomik durumunu daha vahim bir duruma ulaştırır.

Karabağ kurtuluş hareketi

Yeniden yapılanma siyasetinin doğrudan sonuçları olarak, hürriyetperver hareketler Sovyetler Birliği’nde yayılır. Milli onurunu savunmak amacıyla öncelikle Artsakh (Dağlık Karabağ-çev. notu) Ermenileri ortaya çıkar. Artsakhlılar, tarihi topraklarının cebren Azerbaycan’a bağlanmasına ve Azerbaycan yöneticilerinin Ermeni karşıtı siyasetini kabullenmez.

Artsakh Ermenileri, parti tarafından ilan edilen yeniden yapılanma konusundaki yeni siyasete inanarak, anavatan Ermenistan ile yeniden birleşme konusunda mücadeleye başlar.

Dağlık Karabağ Otonom Bölgesi (DKOB) Meclisi’nin, 20 Şubat 1988 tarihindeki 20. oturumunda anayasaya istinaden almış olduğu kararla Bölge Kurulu, Azerbaycan SSC’ne, Ermenistan SSC’ne ve SSCB Yüksek Sovyet’ine, bölgenin Azerbaycan bünyesinden çıkartılıp, Ermenistan’a bağlanması konusunda başvurur.

Ermenistan ve diasporada, Artsakh Ermenilerine destek gösterileri tertiplenir. Başkentte, ülkenin birçok şehrinde ve Karabağ’da on binlerce kişinin katıldığı gösteriler düzenlenir. Lakin SSCB’nin siyasi yöneticileri daha baştan Karabağ hareketine yönelik menfi duruş sergiler ve Artsakh ile Ermenistan’da süren bu nümayişler provokatif ve radikal bir grup milliyetçinin talepleri olarak nitelendirilir.

Karabağ hareketinin ilk günlerinden itibaren ülke yöneticileri bekleme durumuna geçer ve olayların gelişiminde etkili olamaz. On binlerce kişinin katıldığı gösteriler ve mitingler, 1988 Şubatında oluşturulan düzenleme komitesi tarafından tertiplenir.

Dünyaca ünlü bilim adamı Viktor Hambartzumyan, şair Silva Kaputikyan, yazar Sero Khanzadyan, artist Sos Sargsyan ve daha başka ünlü Ermeni bilim adamları, kültür ve sanat duayenleri mitinglere katılır.

İlerleyen dönemde ülkenin yeni yöneticileri (Mayıs 1988’den itibaren Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi genel sekreteri Karen Demirciyan’ın yerine Suren Harutyunyan gelir ), hareketin başına geçme girişimlerinde bulunur, fakat başarılı olamaz. Karabağ hareketini uyum içinde yürütmek ve sistematik kılmak amacıyla, Mart ayında “Karabağ” komitesi oluşturulur ve ülkenin farklı bölgelerinde şubeleri kurulur.

SSCB’ndeki farklı halkların tanınmış temsilcileri, Ermenistan ve Karabağ’da gelişen olayları takip edip, desteklerini sunar.

Sumgait faciası

Ermenistan ve Karabağ’da barışçıl gösteriler sürerken, 27-29 Şubat 1988 tarihinde, Azerbaycan’ın başkenti Bakü’nün yakınlarında bulunan sanayi şehri Sumgait’te Ermeni nüfusuna karşı gerçekleştirilen vahşi bir katliam sonucunda onlarca Ermeni öldürülür ve 200’e yakını yaralanır. Şehrin 18 bin kişilik Ermeni nüfusu, bu katliamdan sonra şehri terk eder.

Resmi verilere istinaden kurbanların sayısı 27 olmasına rağmen, öldürülen insanların sayısı günümüze kadar tam olarak tespit edilmemiştir.

Ermenilere yönelik katliamlar, yerel Azerbaycan yönetimi tarafından düzenlenmiştir. Güvenlik güçleri birkaç gün boyunca faaliyet göstermez. Sovyet yönetimi, üç gün gecikmeyle Sumgait’e asker yollar. Askerler büyük zorlukla katliamları durdurup, Ermeni nüfusunu şehirden çıkartabilir.

Olaylar, ülke yöneticileri tarafından bir grup serserinin işi olarak göstermeye çalışılır. Sovyet resmi haber kurumları da olayları haliyle aynı şekilde yorumlar.

Bu facianın gerçek tertipleyicilerinin ortaya çıkartılmaması ve resmi görüşün kabul görmesi amacıyla katillerin davaları engellenir. Sovyetler Birliği’nin farklı şehirlerinde ayrı-ayrı görülen davalar sonucunda, katliamlara katılmış olan birkaç kişi suçlanır, gerçek tertipleyiciler ise cezasız kalır.

Azerbaycan yöneticileri, Sugait’te düzenlenen görülmemiş katliamlar sayesinde Ermeni halkı arasında panik yaratarak, Karabağ’ı Ermenilerden arındırmak ister. Lakin tersi olur. Tüm Ermeni dünyası, suçluların cezalandırılması ve adil milli talepler için mücadeleyi sonuna erdirmek azmiyle dolar.

Kurtuluş hareketinin gelişimi

Karabağ sorunu, Sumgait’te vuku bulan vahşetten sonra dahi, merkezi yönetim tarafından siyasiden ziyade, bir sosyoekonomik sorun olarak takdim edilmeye devam edilir. Bu yüzden de 24 Mart 1988 tarihinde, SSCB Komünist Partisi Merkez Komitesi ve Bakanlar kurulu kararıyla, bölgede var olan sosyoekonomik ve kültürel sorunların çözümü amacıyla DKOB’ne 400 milyon Rubli tahsis edilir.

Karabağ hareketi giderek daha geniş boyutlar almaya başlar. Ermenistan ve Karabağ’da, mitingler ve gösterilere paralel olarak toplu grevler baş gösterir. Ermeni halkı SSCB hükümetinden Karabağ sorununun adil bir şekilde çözülmesini, Sumgait cinayetlerinin siyasi olarak tanımını, Ermenistan yönetiminden ise, DKOB bölge komitesinin 20 Şubatta almış olduğu kararı onaylamasını talep eder.

Ermenistan SSC Yüksek Sovyet’inin 15 Haziran 1988 tarihli oturumunda, bölgenin Ermenistan bünyesine dâhil edilmesi onaylanır ve konunun olumlu bir şekilde çözüme kavuşturulması ricasıyla SSCB Yüksek Sovyet’ine başvurulur. Ermenistan, DKOB ve Azerbaycan temsilcileri, V. Hambardzumyan, S. Hambardzumyan, yazar V. Petrosyan, H. Poğosyan ve daha başka akademisyenlerin katıldığı SSCB Yüksek Sovyet’inin oturumunda Sumgait katliamı kınanır ve Artsakh’ın Ermenistan’la yeniden birleşmesi gerekliliği vurgulanır. Lakin DKOB ve Ermenistan Yüksek Sovyet’i tarafından alınan kararlar, SSCB üst düzey yöneticileri tarafından 18 Temmuzda reddedilir.

1988 Mayısında Yerevan’da Vazgen Manukyan, Levon Ter-Petrosyan, Babken Ararktsyan ve arkadaşları tarafından oluşturulan “Karabağ hareketi Ermenistan komitesi” kurulur. Karabağ hareketinin teşkilatlandırılması ve yönetimi çalışmaları bu komite tarafından ele alınır.

Hareketin yönetilmesi amacıyla Artsakh’ta “Krunk” komitesi kurulur.

Aşot Manuçaryan, Levon Ter-Petrosyan, Vazgen Manukyan, Rafayel Ğazaryan, Robert Koçaryan ve diğer Karabağ hareketi yöneticileri, 1988 Ağustosunda gerçekleştirilen Ermenistan Yüksek Sovyet’i kısmi seçimlerinde milletvekili seçilir. Yeni seçilen milletvekilleri, Ermenistan Yüksek Sovyet’inin daha sonraki faaliyetlerinde önemli derecede etkili olur.

24 Kasım 1988’de Ermenistan Yüksek Sovyet’i, Sovyetler Birliği yöneticileri tarafından alınan kararların, ancak Ermenistan parlamentosu tarafından onaylanması durumunda Ermenistan’da yürürlükte olabileceğine dair bir karar alır.

Bu karar, merkezi hükümet tarafından reddedilir ve Yerevan’da örfü idare ve sokağa çıkma yasağı ilan edilir. Mitingler ve gösteriler yasaklanır.

Ermeni halkı, Artsakh hareketi esnasında, Komünist Partisi’ne olan inancını yitirir, SSCB’nde vuku bulan milli hareketler ise, devletin sonunu hazırlar.

Farklı cumhuriyetlerde baş gösteren milli hareketler, halkın güvenine nail olan organizasyonlar tarafından yönetilir.

Ermenistan’daki milli hareketin yönetimi, Karabağ hareketi Ermenistan komitesi temelinde 1989 Kasımında oluşturulan “Ermeni Milli Hareketi” teşkilatı tarafından üstlenir.

Ermenilerin Azerbaycan’dan tehciri

Azerbaycan’da yaşayan Ermeniler, Karabağ hareketinin ilk günlerinden itibaren devamlı olarak saldırılara ve yağmalamalara maruz kalır. Kirovabad, Şamkhor, Khanlar, Daşkesan, Şaki ve Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı diğer yerleşim yerlerinde yaşayan Ermeniler, 1988 baharından itibaren yağma ve şiddet olaylarına maruz kalarak, toplu olarak tehcir edilir.

Özellikle Kirovabad Ermenileri şiddetli baskılara maruz kalır. Ermeni kilisesine sığınmış olan Ermeniler, iki hafta boyunca Azerbaycanlı güruha karşı mukavemet gösterir. Şehre giren askeri birlikler dahi saldırıya uğrayarak, kayıp ve yaralılar verir.

Tehcire maruz kalanların büyük bir kısmının yanında götüremediği mal varlığı, Azerbaycanlılar tarafından yağmalanır. Sadece Mart-Aralık 1988 tarihleri arasında yaklaşık 200 bin Ermeni tehcir edilir.

Diğer büyük tehcir dalgası, bir hafta içinde 100’den fazla Ermeni’nin katledilip, yaklaşık 200 binin şehri terk etmeye mecbur olduğu Ocak 1990’da başlar.

1988 sonbaharında, Ermenistan’da yaşayan Azerbaycanlıların göçü düzenlenir. Bu arada, Azerbaycan’dan göç eden Ermeniler yağmalanıp, şiddete maruz kalırken, Ermenistan’ı terk eden Azerbaycanlılar için uygun şartlar oluşturulur, mal varlıklarını nakletmek için nakil araçları sunulur, evlerini satmaları için imkân sağlanır vs.

Ermeni haklının başına gelen bir diğer büyük felaket olan deprem sonucunda, Ermenistan’da oluşan ağır şartlar daha da kötüleşir.

1988 yılındaki Spitak depremi ve uluslararası toplumun desteği

7 Aralık 1988 tarihinde Ermenistan’ın %40’ına tekabül eden, kuzey ve kuzeydoğu bölgelerini etkileyen yıkıcı bir deprem gerçekleşir. Spitak, Leninakan, Kirovakan ve Stepanavan şehirleri, Spitak, Akhuryan, Gugark, Aragads, Kalinino ve Stepanavan bölgelerinin yüzden fazla köy ve yerleşimi, birkaç saniye içinde tamamen veya kısmen tahrip olur.

25 binin üzerinde insan hayatını kaybeder ve 500 bin kişi evsiz kalır. Konut alanının %17’sini oluşturan yaklaşık 8 milyon metrekare yerleşim alanı, 170 sanayi kuruluşu ve yaklaşık 1.200 ahır tahrip olur. Ermenistan ekonomisinin zararı 13 milyar Rubliyi bulur.

SSCB bakanlar kurulu başkanı N. Rijkov başkanlığındaki özel komisyon, depremin ertesi günü Moskova’dan Yerevan’a ulaşır. Komisyon, özenle ve büyük bir şevkle çalışarak halka yardım etmek ve facianın etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla devasa bir çalışma yürütür. SSCB başkanı M. Gorbaçov, ABD seyahatini yarıda keserek, Ermenistan’a gelir.

Yüzlerce kurtarma çalışanı ve doktor, ülkeye akın eder. Tüm SSCB cumhuriyetleri, depremin ilk saatlerinden itibaren Ermenistan’a ilaç, tıbbi gereç, inşaat makineleri, çadır ve gıda malzemesi ulaştırıp, ardından da inşaat çalışmalarına başlar. 1989 yılında, farklı Sovyet cumhuriyetlerinden gelen 40 binin üzerinde uzman ve asker, deprem bölgesinde çalışmalarda bulunur.

Yaklaşık 170 bin kişi deprem bölgesinden tahliye edilip, SSCB’nin farklı cumhuriyetlerine yerleştirilir.

Dünyanın 113 ülkesi ve 7 uluslararası teşkilatı Ermenistan’a çok yönlü yardımda bulunur.

Diaspora Ermenileri, depremin ilk saatlerinden itibaren kenetlenip, soydaşlarına çok yönlü yardım ulaştırır. Diasporada “SOS Armeni”, “Aznavur Ermenistan için” ve onlarca farklı teşkilat kurulur. Çok sayıda diasporalı Ermeni, yanlarında gıda malzemesi, giyecek ve ilaçla Ermenistan’a gelir. İçlerinden doktor, ruh doktor, inşaatçı ve mimar olanların bir kısmı Ermenistan’da kalır ve kurtarma ve yeniden yapılandırma çalışmalarına doğrudan katılır.

Ermenistan’a yardım ulaştıran bir Yugoslav uçağı, Yerevan yakınlarında kazaya uğrar ve 7 kişilik mürettebatı hayatını kaybeder. Ermeni halkı bu kişilerin anısını ebediyen yaşatacaktır.

Bazı ülkeler, daha sonraki yıllarda da Ermenistan’a yapmış oldukları yardımı sürdürür. İtalyanlar Spitak kentinde bütün bir yerleşim mahallesi, Norveçliler, büyük Ermeni dostu F. Nansen’in adını taşıyan modern bir hastane inşa eder. Avusturyalılar da bir mahalle inşa eder. İngilizler tarafından inşa edilerek Gümrü’de faaliyete geçen okulun açılışında Büyük Britanya başbakanı Margaret Teacher hazır bulunur.

Türkçeye çeviren: Diran Lokmagözyan

http://www.findarmenia.com/arm/history/29/655

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *