Վարպետ Ծատուրի դարավոր ժառանգությունը դիմակայում է ժամանակին. Չանաքչը գյուղի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին

Հերա Ցուրու

Բյուրակն (Բինգյոլ)-Պատմական Քըղի-Ադաքլը ավազանի ամենանշանավոր բնակավայրերից մեկը հանդիսացող Չանաքչը գյուղի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին վերանալու վտանգի տակ է՝ անտերության մատնված լինելու և ժամանակի գործած ավերների պատճառով։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից առաջ 177 տուն և 1216 շունչ հայ բնակչություն ունեցած գյուղի սրտում վեր խոյացող այս դարավոր կառույցը ձգտում է կանգուն մնալ՝ որպես շրջանի բազմամշակութային անցյալի ամենավառ ապացույց։

Ստամբուլից Քղի ձգված ճարտարապետական պատմությունը

Պատմական արձանագրությունների համաձայն՝ Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին կառուցվել է 1800 (իսկ ըստ որոշ աղբյուրների՝ 1817) թվականին, իր ճարտարապետական կրթությունն Ստամբուլում ավարտելուց հետո հայրենի ծննդավայր վերադարձած ճարտարապետ Ծատուրի կողմից։ Վարպետ Ծատուրին են պատկանում նաև շրջանում կառուցված այնպիսի նշանավոր եկեղեցիներ, ինչպիսիք են Քաքսդունը, Ջըբըրը և Բալուի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Նա Չանաքչըի եկեղեցու համար օգտագործել է տվյալ տեղանքի սև բազալտե քարերը։ Եռանավ բազիլիկ հատակագծով, հոյակերտ քարե սյուներով և թաղակապ առաստաղի կամարներով այս եկեղեցին մինչև 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը քահանա Հուսիկ Աչշյանի միջոցով անդադրում ծառայել է շրջանի հայ համայնքին։

Մշակութային և կրթական կյանքը՝ Չանաքչը գյուղի դպրոցը

Առաքել Եղյայանի և Սողոմոն Գաբրիելյանի հեղինակությամբ 1977 թվականին, ԱՄՆ-ի Իլինիոս քաղաքում հրատարակված «Պատմութիւն Կարնոյ կուսակալութեան Գղի գաւառի Չանախչի գիւղի» գիրքը լույս է սփռում գյուղի սոցիալ-մշակութային անցյալի վրա։ Գրքում հանդիպող տեղեկությունների համաձայն՝ գյուղի հայկական դպրոցը հիմնվել է 1880-ականների սկզբին, Մկրտիչ աղա Վարժապետյանի նախաձեռնությամբ։ Կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակված այս դպրոցում 1901 թվականին 75 աշակերտներ էին սովորում, բոլորն էլ՝ տղա, իսկ 1913 թվականին աղջիկ-տղա՝ ընդհանուր աշակերտների թիվը հասնում էր 190-ի։ Վանական համալիրի հետ մեկտեղ այս դպրոցը կազմում էր գյուղի կրթական կենտրոնը։

Եկեղեցուց վերածվել է մզկիթի, իսկ հետո՝ լքվել

Տեղանքում բնակչության կազմի փոփոխությունից հետո Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին երկար ժամանակ գործել է մզկիթի կարգավիճակում։ Այս ժամանակաշրջանում եկեղեցու արևմտյան ճակատի գրեթե հարևանությամբ կառուցվել է մի իմամի տուն։ Սակայն, երբ գյուղում ժամանակակից և նոր մզկիթ է կառուցվել, այս պատմական կառույցը գրեթե լիովին թողնվել է ճակատագրի քմահաճույքին։

 Գանձագողերի կողոպուտը և ներկայիս վիճակը

Այժմյան լուսանկարները ցույց են տալիս որպես մշակութային հարստություն գրանցված այս կառույցի ֆիզիկական վիճակը։ Եկեղեցու արտաքին ճակատի քարե պատերին խոր ճաքեր են գոյացել։ Տանիքը ծածկող հողաշերտի վրա աճած ծառերն ու խոտերն ավելացրել են կառույցի ծանրությունը՝ տեղ-տեղ հանգեցնելով փլուզումների։

Թեպետ եկեղեցու ներսում վարպետ Ծատուրի կառուցած հոյակերտ կամարներն ու սյուները դեռ պահպանում են իրենց փառահեղ տեսքը, սակայն հատակն ամբողջովին քանդուքարափ վիճակում է։ Շրջանում տարածված գանձերի մասին առասպելներով գայթակղված գանձագողերը փորել են եկեղեցու որոշ հատվածներ, որի պատճառով եկեղեցու հատակը լցվել է հողի և փլատակների կույտերով, իսկ սյուները՝ վնասվել։ Պատերի սվաղն էլ թափվել է, բայց և այնպես եկեղեցին՝ իր որմնանկարներով, շարունակում է պահպանել անցյալի գեղագիտական արժեքը։

Թուրքերենից թարգմանեց Մելինե Անումյանը

www.akunq.net