«Հայ, թուրք և քուրդ աշխատավորները միասին էին ապրում ծանր սոցիալ-տնտեսական պայմաններում։ Այս իրավիճակը, անկասկած, իր հետքն է թողել այդ ժողովուրդների քաղաքական ճակատագրի և հոգևոր կյանքի տարբեր կողմերի վրա։ Չաչանիի պատրաստած փաստաթղթում երևում է, որ կան բազմաթիվ լրատվական հաղորդագրություններ և մեկնաբանություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ թուրք փաշաների, քուրդ աղաների և բեյերի ճնշումների և շահագործման աճին զուգընթաց՝ հայ և քուրդ աշխատավորների միջև բարեկամությունն ամրապնդվել է, և նրանք սկսել են միասին գործել»։
Զաքարյա Միլդանօղլու
Երկար ժամանակ մի գիրք՝ մատենագրություն, դրված էր սեղանիս վրա՝ փոշի հավաքելով։ Ես անընդհատ հետաձգում էի այն՝ մտածելով, որ մի օր կզբաղվեմ դրանով, և ահա մենք հասել ենք 2026 թ․՝ «Խաղաղության գործընթաց» կոչվող տարուն։ Մտածելով, որ հետագա հետաձգումը իմաստ չի ունենա, փորձեցի արագ ամփոփել այն։ Աշխատությունը հրատարակվել է Երևանում 1980 թ․՝ Հ. Բարսեղյանի, Ա. Խաչատրյանի և Յ. Ղազարոսյանի համատեղ խմբագրությամբ։ Այն կոչվում է «Քրդերը հայկական պարբերականներում, Մատենագրություն 1850-1920» և 190 էջանոց գիրք է։ Նախաբանը գրել է Կառլեն Չաչանին, որը երկար տարիներ ղեկավարել է Հայաստանի գրողների միության քուրդ գրողների մասնաճյուղը։ Հայկական պարբերականների պատմությունը համառոտ ուսումնասիրելուց հետո, Չաչանին այդ հրատարակություններից հոդվածներ է հավաքել լայն շրջանակի թեմաներով, այդ թվում՝ Անատոլիայի տարբեր նահանգներում քրդերի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային պայմանների, քուրդ ցեղապետերի և շեյխերի գործունեության, ներքին հակամարտությունների, հողային հարցերի, եզդիների և քուրդ-հայ հարաբերությունների վերաբերյալ: Հայկական պարբերականներում առանձնանում են հայ-քրդական մշակութային կապերը, քրդերի սոցիալ-տնտեսական վիճակը, նրանց մշակույթը, բանահյուսությունը և շատ այլ թեմաներ: Կարելի է պնդել, որ ոչ մի այլ ժողովուրդ, որն ունի այդքան հարուստ գրականություն և պարբերական մամուլ, այնքան շատ չի գրել քրդերի մասին, որքան հայկական մամուլը: Այս հրատարակություններում լուսաբանվում են քրդական այբուբենի ստեղծումը, քրդական այբուբենի տպագրությունը հայերեն գրերով և քուրդ երեխաների համատեղ կրթությունը հայկական դպրոցներում: Հայ, թուրք և քուրդ աշխատավորները միասին ապրել են ծանր սոցիալ-տնտեսական պայմաններում: Այս իրավիճակը, անկասկած, իր հետքն է թողել այդ ժողովուրդների քաղաքական ճակատագրի և հոգևոր կյանքի տարբեր կողմերի վրա: Չաչանիի պատրաստած փաստաթուղթը պարունակում է բազմաթիվ լրատվական հաղորդագրություններ և մեկնաբանություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ թուրք փաշաների, քուրդ աղաների ու բեյերի կողմից ճնշման և շահագործման ուժեղացմանը զուգընթաց՝ հայ և քուրդ աշխատավորների միջև բարեկամությունն ամրապնդվել է, և նրանք սկսել են համատեղ գործել։ Մատենագրությունը պարունակում է քրդերին վերաբերող 1302 տարբեր գրառումներ 1850-1920 թթ․ հրատարակված պարբերականներում, այդ թվում՝ «Ազատամարտ» (Ստամբուլ), «Արձագանք», «Դրօշակ» (Ժնև, Փարիզ), «Հնչակ» (Լոնդոն), «Արշալույս Արարատյան» (Իզմիր), «Բյուզանդիոն» (Ստամբուլ), «Հանդես Ամսօրյա» (Ավստրիա), «Հորիզոն», «Մասիս» (Ստամբուլ), «Մեղու Հայաստանի» (Թբիլիսի), «Մշակ» (Թբիլիսի), «Նոր Դար» (Թբիլիսի) և «Տարազ» (Թբիլիսի)։ Այդ վերնագրերի թարգմանությունը և ներառումը դուրս է այս ուսումնասիրության շրջանակներից։ Հետևաբար, մենք պատրաստել ենք այս հրատարակություններից վերնագրերի ընտրանի։ Յուրաքանչյուր վերնագրի համար փորձել ենք բովանդակության համառոտ ամփոփում ներկայացնել, թեկուզև երկու տողով՝ մուտք գործելով և կարդալով վերնագրին վերաբերող հրապարակումները, և ավելի շատ տեղ հատկացնելով մեկ կամ երկու նորություններին ու մեկնաբանություններին։ Այս ընտրանին, որը կհրապարակենք շարքով, մենք սկսում ենք «Ազատամարտ» թերթից։
Ընտրանի «Ազատամարդ» թերթից
Սա 4 էջանոց, 65×48 սմ չափսի օրաթերթ է, որը հրատարակվել է Ստամբուլում 1918-1921 թթ․։ Ռուբեն Զարդարյանը և Հակոբ Քոլոլյանը (Սիրունի) եղել են նրա խմբագիրները։ Թերթին իրենց ներդրումն են ունեցել բազմաթիվ մտավորականներ։ Այն տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է տարբեր անուններով՝ «Առաջամարտ», «Բագին», «Բյութինիա», «Ազդակ», «Մեղու», «Շանթ», «Ճակատամարտ», «Արդարամարտ» և «Արիամարտ»։ «Ազատամարդը» Դաշնակցական կուսակցության պաշտոնական հրատարակությունն էր։ Այս կուսակցությունն ուներ մասնաճյուղեր կամ ներկայացուցիչներ բազմաթիվ նահանգներում, շրջաններում, ենթաշրջաններում և նույնիսկ քրդական և հայկական մեծ բնակչություն ունեցող գյուղերում։ Հետևաբար, 1909-1914 թթ․ «Ազատամարդը» տարբեր համարներում հրատարակել է ընդհանուր առմամբ 162 լրատվական հոդված, ակնարկ և մեկնաբանություն, որոնք վերաբերում են քրդերին։ Լրատվական հոդվածները և դրանց համառոտ բովանդակությունը հետևյալն են.
1909, թիվ 4-5
Հայերենով և կուրմանջիով (հայատառ) 1860 թ․ հրատարակված գիրք՝ հայ երեխաներին քրդերեն կրթություն տրամադրելու համար։
Ռուբեն Զարդարյանի «Պահանջ» վերնագրով հոդվածը։
Նաև՝ քրդական վեպի ակնարկ։ Նաև՝ Դերսիմի քրդերի պայքարի մասին լուր թուրքական հետապնդումների դեմ։
1909, թիվ 6
Նորություններ Խարբերդի նահանգում քրդերի սոցիալական և քաղաքական վիճակի, հայ-քրդական հարաբերությունների և այս հարցում թուրքական կառավարության քաղաքականության վերաբերյալ։
1909, թիվ 18-19
Եզդիների ծագման, հողերի, բնակչության, կենսակերպի և հավատալիքների/պաշտամունքի պատմական ուսումնասիրություն։ Հայ-քրդական բարեկամական հարաբերությունների մասին լուր։
1909, թիվ 18
Խնուսի շրջանում հայ-քրդական հարաբերությունների մասին լուր։
1909, թիվ 20
Նամակ Խարբերդից՝ տարածաշրջանում հայ-քրդական հարաբերությունների մասին։ Նաև՝ Դերսիմի քրդական շարժումների մասին տեղեկատվություն։
1909, № 21
Լուրեր Քղիի քրդերի նախնիների հարաբերությունների և Հայդարի, Մեհմեթի և Հալիլ աղայի ներքին հակամարտությունների մասին։
1909, № 21
Հոդված եզդիների մասին՝ ստորագրված Ա. Թերզիյանի կողմից։ Տեղեկություններ եզդիների բնակության շրջանի, նրանց բնակչության, կենսակերպի, ծագման և հայերի հետ բարեկամական հարաբերությունների մասին։
1909, № 26
Նամակ Վանից՝ ստորագրված Ա. Միսակի կողմից։ Տեղեկություններ Վանի նահանգում քուրդ-հայկական հարաբերությունների և այս հարցում թուրքական կառավարության քաղաքականության մասին։
1909, № 28
Հոդված եզդի բնակչության մասին՝ ստորագրված Հ. Շահբազյանի կողմից։ Տեղեկություններ եզդիների և նրանց բնակության վայրերի մասին։
1909, № 40
Հոդված՝ «Քրդի խոստովանություններ, դավադրության ծրագրի մասին»։ Ահմեդ Ֆազին տեղեկացնում է Սիլվանի հայերին մի քանի քուրդ ցեղապետերի կողմից հայկական գյուղերի վրա հարձակման նախապատրաստվող դավադրության մասին։
1909, թիվ 51
Հոդված քրդերի շրջանում գրելու և գրականության մասին, ստորագրված Ս. Հ.-ի կողմից։ Նաև լուրեր հայ-քրդական բարեկամական կապերի և Դաշնակցական կուսակցության ղեկավարությամբ առաջին քրդական ընթերցանության գրքի պատրաստման մասին։
1909, թիվ 58
Նորություններ. Հայտնի քուրդ առաջնորդ Գենջո-Փափարին շարունակում է իր ասպատակությունները։ Քուրդ առաջնորդի գործունեությունը Սասունում և քրդական ցեղերի միջև վեճերը։
1909, թիվ 77
Նորություններ Բիթլիսի նահանգում քուրդ-հայկական հարաբերությունների և քրդական ցեղերի միջև վեճերի մասին։
1909, թիվ 77
Նամակ Իրանից, ստորագրված Ազիզի կողմից. Տեղեկություններ քրդական վեճերի և քուրդ-ռուսական հարաբերությունների մասին։
1909, թիվ 88
Կարճ լուրեր Վանից, ստորագրված Ա. Մենակի կողմից. Քուրդ-հայկական հարաբերություններ, քուրդ ցեղապետերի գործունեությունը Վանում։
1909, թիվ 101
Նամակ Վանից. Քուրդ-հայկական բարեկամական հարաբերությունները Վանում, թուրքական կառավարության ջանքերը այդ հարաբերությունները կանխելու համար։
1909, թիվ 112
Նամակ Բուլանըղից. հայ-քրդական հարաբերությունները, քուրդ ցեղապետեր Ֆաթիի և Թիզախի գործունեությունը Բիթլիսում։
1910, թիվ 182
Անստորագիր հոդված՝ «Լեռների հետևում». Քուրդ-հայկական բարեկամական հարաբերություններ, հայկական քաղաքական կուսակցություններից մեկի կոչը իր քուրդ աշխատավորներին՝ միասին պայքարելու։
Նաև՝ «Քրդերը զինվում են», «Սասունի քուրդ ցեղապետերի հանդիպում», «Քրդերին զինվելու և թուրքական թալանի դեմ պայքարելու կոչ» վերնագրերով նորություններ։
(Շարունակությունը)
Քրդական դպրոցներ. Ստամբուլ, թե՞ նահանգներ (Ազատամարտ, 1910, թիվ 190, հայերենով հրատարակված անստորագիր վերլուծության ընդհանուր ամփոփում)
Որոշ քուրդ մտավորականներ Ստամբուլում բացեցին քուրդ երեխաների համար դպրոց՝ «Սահմանադրական դպրոց» անվամբ։
Գաղափարը գեղեցիկ է և խոստումնալից։ Մինչ օրս կառավարությունը՝ Համիդիե վարչակազմն էր, որը զբաղվում էր քուրդ երեխաների կրթությամբ. այժմ այս աշխատանքի առաջնագծում են քուրդ անհատները և կրթական նպատակներով ստեղծված միությունը։
Հոդված Ստամբուլում բացված քրդական դպրոցների մասին
Գաղափարից ավելի, այս նախաձեռնությունը ձեռնարկողների որակը ուշագրավ է և հանդես է գալիս որպես նշանակալի երևույթ քրդական կյանքում։
Քրդական ցեղերը, որոնք տիրապետում էին հայերով բնակեցված արևելյան նահանգների բոլոր հողերին, իրենց քոչվորական, անընդհատ շարժվող կենսակերպով և մարտական ավանդույթներով, միշտ տրվում էին ասպատակություններին՝ այդպիսով հետ մնալով քաղաքակրթական առումով։ Այսպիսով, նրանք ոչ միայն իրենք էին տառապում բարոյապես և մշակութային առումով, այլև սպառնալիք էին ներկայացնում այն մյուս հպատակների խաղաղ ձգտումների և խաղաղ զարգացման համար, որոնց հետ ապրում էին։
Մտքի լույսն անհայտ մնաց քուրդ ժողովրդի համար, իսկ կրթական հաստատությունը՝ արհամարհանքի առարկա։ Այս իրավիճակը դարձավ զենք Համիդիե բռնապետության ձեռքում։ Այս ռեժիմը ջանք չխնայեց ցեղապետերի բարեհաճությունը շահելու համար. այն դպրոցներ բացեց նրանց երեխաների համար, բայց ոչ թե քրդական տարրը կրթելու և բարձրացնելու, այլ ազդեցիկ քրդերին միշտ հավատարիմ պահելու իր գահին, հնազանդ՝ իր հրահանգներին և դաժան ծրագրերին։ Այժմ մի քանի քուրդ հայրենասերներ իրենց ուժերով և ռեսուրսներով բարձրացնում են դրոշը քուրդ ժողովրդի միակ թշնամու՝ անգիտության դեմ։ Անկասկած, այս պայքարը դժվար է, քանի որ որքան ավելի ինտենսիվ և դիմացկուն են քրդական աշխարհում տիրող հակազարգացման նախապաշարմունքները, այնքան ավելի գովելի է այս պայքարին մտավորապես մասնակցողների թիվը։ Այս առաջարկվող շարժումը հաջողության հասցնելու համար անհրաժեշտ գործնական միջոցներն ու բոլոր պայմանները նույնպես բացակայում են։ Որքան էլ մեծ լինեն դժվարությունները… Բայց քուրդ առաջնորդները չպետք է հանձնվեն և չպետք է նահանջեն, քանի որ իրենց ժողովրդի գոյությունն ու ապագան կախված են այս նույն դժվարությունների և խոչընդոտների դեմ մղվող գիտակցված և վճռական պայքարից։ Թող Ստամբուլը տա առաջին նշանը, թող «Սահմանադրական դպրոցը» բացվի Հոջափաշա փողոցում. սակայն քրդական մտավորական շարժման խարիսխը մայրաքաղաքը չէ և չի կարող լինել: Այս խարիսխը հենց Քուրդիստանն է, քրդական բնակչության ներկայությունը իրենց տեղում և տարածաշրջանում: Քուրդ մտավորականների և հասարակական գործիչների գործունեությունը պետք է կենտրոնացվի այնտեղ, որպեսզի, գոնե առայժմ, հիմք դրվի, ճանապարհ բացվի, և աստիճանաբար միտում և ցանկություն ստեղծվի հաստատված քուրդ գյուղացիական դասի մեջ:
«Քրդական զարթոնքը տալիս է իր առաջին նշանները»:
Քրդական հասարակությունն ինքնին պետք է կառավարվի և ուղղորդվի. սակայն Ստամբուլը շատ հեռու է նահանգներից, և այնտեղ սկսվող աշխատանքը չի կարող արդյունավետ արտացոլում գտնել արդեն լճացած, թափից զուրկ և ոսկրացած հասարակական մտքում: «Գործի սկիզբը գործի կեսն է», – ասում է ասացվածքը: Քրդական զարթոնքը նույնպես տալիս է իր առաջին նշանները: Հիմա անհրաժեշտ է միայն ընդլայնել այս ուղին, որը բացվել է անսասան դիմադրությամբ: Այս նախաձեռնությունը, որն սկսվել է այսօր քուրդ փոքրաթիվ մտավորականների կողմից, ապագայում կարող է դառնալ քրդական պատմության անմոռանալի էջերից մեկը:
Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը
Leave a Reply