«Օղակ» գործողության նախերգանքը. Արցախի հյուսիսային դարպասի՝ Գետաշենի և Մարտունաշենի անկումը*

Մարի Հովհաննիսյան

Քաղաքագետ, ցեղասպանագետ

1991 թվականի գարնանային արևն Արցախի հյուսիսային դարպաս Գետաշենի և Մարտունաշենի համար բերեց ոչ թե զարթոնք, այլ մահաբեր «Օղակ»։[i] Սա սովորական զինվորական գործողություն չէր, այլ Ադրբեջանի հատուկ նշանակության (ՕՄՕՆ) զինված ջոկատների և ԽՍՀՄ ԶՈՒ և ՆԳՆ ներքին զորքերի ստորաբաժանումների համատեղ իրականացրած պետական ահաբեկչություն Խորհրդային Միության քաղաքացի հանդիսացող հայ ժողովրդի դեմ,[ii] որի նպատակն էր վերջնականապես լուծել «Ղարաբաղյան հարցը» բռնի տեղահանման և սպանդի միջոցով։

Պատմական ակնարկ

Գետաշենը պատմական Հայաստանի Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի Գարդման գավառի ամենամեծ բնակավայրն է՝ փռված Մռավ լեռնաշղթայի հյուսիսային անտառածածկ գոտում, Կյուրակ գետի խոր ձորի մեջ։[iii]

1923 թ. հուլիսի 7-ին կազմավորված Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ), համաձայն հռչակագրի, պետք է ընդգրկեր երկրամասի ողջ հայաբնակ տարածքը: Սակայն Մայր Հայաստանից մարզը աշխարհագրորեն մեկուսացնելու նպատակով դրա սահմաններից դուրս թողնվեց ամբողջ Հյուսիսային Արցախը՝ նախկին Գյուլիստանի մելիքության տարածքը: Թեև 1930 թ. օգոստոսի 8-ին ձևավորվեց Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը (6 հայկական և մեկ խառը բնակչությամբ գյուղերով) շրջանների խոշորացման պատրվակով անջատվեց Շահումյանից: Այն Նարիմանովի շրջան անվամբ կցվեց Սաֆարալիևի ադրբեջանական շրջանին, ինչը միտված էր հայ ազգաբնակչության հոծ զանգվածների տարանջատմանը: 1938 թ. հուլիսի 19-ին Նարիմանովի շրջանը վերանվանվեց Խանլարի շրջան, որից հետո տեղի ունեցավ հայ պաշտոնյաների զանգվածային ազատում զբաղեցրած պաշտոններից: ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս մնացած հայկական բնակավայրերը ներառվեցին Շահումյանի, Խանլարի, Գետաբեկի, Շամխորի և Դաշքեսանի (պատմական Քարհատ) շրջանների կազմում, որոնց բնակչությունը տասնամյակներ շարունակ անարդյունք պայքարեց ինքնավար մարզի կազմի մեջ ընդգրկվելու համար:[iv]

Գետաշենի և Մարտունաշենի գրոհը. Ռազմական կանոնավոր ուժերի և պատժիչ ջոկատների տանդեմը

ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս մնացած այս երկու խոշոր հայաբնակ կենտրոնները, հանդիսանալով Հյուսիսային Արցախի բնական դարպասը, արդեն իսկ հակամարտության թիրախում էին: Սակայն 1991 թ. գարնանը ճնշումները վերածվեցին բացահայտ ռազմական ագրեսիայի:[v]

1991 թ. ապրիլի 29-ի լույս 30-ի գիշերը ԽՍՀՄ զինված ուժերը (մասնավորապես՝ Կիրովաբադում տեղակայված 4-րդ բանակի ստորաբաժանումները) և Ադրբեջանի ՆԳՆ հատուկ նշանակության միլիցիայի ջոկատները (ՕՄՕՆ/ՄՀՆՋ) նախաձեռնեցին գյուղերի դեմ միաժամանակյա և համակարգված գրոհ։[vi]

Գործողության կոդային անվանումը՝ «Օղակ», ամբողջությամբ արտահայտում էր դրա իրականացման մարտավարական մեխանիզմը: Առաջին փուլում խորհրդային կանոնավոր զորքերը և ներքին զորքերի ստորաբաժանումները զրահատեխնիկայի կիրառմամբ ստեղծում էին բնակավայրերի անթափանց ռազմական շրջափակում (օղակ)՝ մեկուսացնելով գյուղերն արտաքին աշխարհից և կտրելով ինքնապաշտպանական ուժերի նահանջի կամ օգնության հնարավոր ուղիները: Երկրորդ փուլում, օգտվելով ստեղծված անպաշտպան վիճակից, ադրբեջանական պատժիչ ջոկատներն ու ՕՄՕՆ-ը ներխուժում էին գյուղերի տարածք՝ իրականացնելով բնակչության բռնի տեղահանում, թալան և սպանդ:

Ուժերի հարաբերակցությունը և գրոհի ընթացքը

Գետաշենի և Մարտունաշենի դեմ ձեռնարկված ռազմական գործողությունն իր ծավալներով ու ներգրավված միջոցներով աննախադեպ էր խաղաղ բնակչության դեմ իրականացվող պատժիչ արշավանքների պատմության մեջ: Համատեղ գրոհին մասնակցում էր խորհրդային կանոնավոր բանակի, Ադրբեջանի ՕՄՕՆ-ի և ադրբեջանցի զինյալների շուրջ 13.000-անոց անձնակազմ: Հարձակման թափն ապահովում էր հսկայածավալ զրահատեխնիկան՝ 207 մարտական մեքենա, որոնցից շուրջ 100-ը տանկեր էին: Օդային աջակցության և բնակավայրերի ահաբեկման նպատակով գործողության մեջ էին դրվել «Կոկորդիլոս» և «Կոբրա» տիպի 6 մարտական ուղղաթիռներ:

Գրոհը մեկնարկեց գյուղերի շուրջ տեղակայված գերիշխող բարձունքներից ընթացող ծանր հրետակոծությամբ: Այդ օրերին արձանագրված վավերագրական վկայությունների համաձայն՝ բնակավայրեր ներխուժած որոշ խորհրդային զինվորների դեմքերը պատված էին կանաչուկով, ինչը կիրառվում էր տեղանքում սեփական զինծառայողներին ադրբեջանցի զինյալներից տարբերակելու և հատուկ նշանագրման նպատակով: [vii]

Այս ահռելի ռազմական ճնշման ներքո շուրջ 200 տնտեսություն ունեցող Մարտունաշեն գյուղը ենթարկվեց անողոք հրետակոծության՝ գրեթե հիմնովին ավերվելով ու հրդեհվելով: Միևնույն ժամանակ, ավելի քան 1497 հայ ընտանիքով բնակեցված Գետաշենում բնակչությունը հավաքվեց գյուղի կենտրոնում՝ փորձելով կազմել կենդանի ինքնապաշտպանական օղակ, և դիմադրել բռնագաղթին: Այդուհանդերձ, ուժերի ծայրահեղ անհավասարության պայմաններում, մայիսի առաջին օրերին ԽՍՀՄ կայսերական բանակի զրահատեխնիկայի անմիջական ու կոշտ ճնշման տակ երկու գյուղերի անկումը եղավ միաժամանակյա։ 1991 թ. ապրիլի 30-ից մայիսի 8-ն ընկած ժամանակահատվածում Հյուսիսային Արցախի խոշորագույն հայաբնակ կենտրոնները՝ Գետաշեն և Մարտունաշեն գյուղերը, հիմնովին ավերվեցին, իսկ ավելի քան 3.500 խաղաղ բնակիչներ ենթարկվեցին բռնագաղթի:[viii] Մայիսի սկզբին՝ ընդամենը մեկ շաբաթվա ընթացքում, Գետաշենի ենթաշրջանում ավելի քան 27 հայերի սպանության և 100-ից ավելի խաղաղ բնակիչների վիրավորման փաստագրված դեպքերն ակնառու վկայում են «Օղակ» ռազմաահաբեկչական գործողության բացահայտ ցեղասպանական բնույթի մասին:[ix]

Ինքնապաշտպանության առաջնորդները. Թաթուլ Կրպեյան և Սիմոն Աչիքգյոզյան

Գետաշենի և Մարտունաշենի հերոսական ինքնապաշտպանությունը կազմակերպվեց կամավորական ջոկատների կողմից, որոնց առաջնորդների անունները ոսկե տառերով գրվեցին հայոց պատմության մեջ:

Թաթուլ Կրպեյան (Գետաշենի արծիվը). ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի ուսանող Թաթուլ Կրպեյանը 1990 թ. սեպտեմբերից ստանձնել էր Գետաշենի ենթաշրջանի ընդհանուր ինքնապաշտպանության հրամանատարությունը։ Նա ոչ միայն զինվոր էր, այլև ուսուցիչ. գյուղի դպրոցում երեխաներին դասավանդում էր հայոց պատմություն, որի դասավանդումը խորհրդային տարիներին փաստացի արգելված էր։ Թաթուլն ասում էր. «Ինչո՞ւ եք վախենում մահից։ Հողի համար ես հենց հիմա պատրաստ եմ մեռնելու… Ես ոչ մի անգամ չեմ գնա Երևանի օդանավակայանում իջնեմ, ասեմ՝ Գետաշենը հանձնեցի»։ Ապրիլի 30-ին, օգտագործելով իրավիճակը, նա պատանդ վերցրեց ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի Բաքվի գնդի հրամանատար գնդապետ Մաշկովին՝ փորձելով կանխել գյուղացիների կոտորածը։ Բանակցությունների ժամանակ Թաթուլը դավադրաբար սպանվեց։[x]

Սիմոն Աչիքգյոզյան (Դեդ). 52-ամյա գեոֆիզիկոս, գիտությունների թեկնածու Սիմոն Աչիքգյոզյանը 1991 թ. ապրիլին ստանձնել էր Մարտունաշենում գործող հայտնի «Արաբո» ջոկատի հրամանատարությունը։ Ապրիլի 30-ին նա իր մարտիկների հետ միասին մտավ անհավասար մարտի մեջ՝ պաշտպանելով Մարտունաշենի դիրքերը ԽՍՀՄ բանակի տանկերի և ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ի դեմ։ Նա հերոսաբար զոհվեց դիրքերում՝ հնարավորություն ընձեռելով  խաղաղ բնակչության մի մասին նահանջելու։[xi]

Թաթուլի և Սիմոնի հետ նահատակվեցին նաև նրանց հավատարիմ զինակիցները՝ փոխհրամանատար Արթուր Կարապետյանը, Հրաչ Դանիելյանը (Զարզանդ) և Վալերի Նազարեթյանը։[xii]

Գետաշենի և Մարտունաշենի ողբերգության վավերագրումը. իրավապաշտպան կազմակերպությունների արձանագրություններ և ականատեսների վկայություններ

Գետաշենի և Մարտունաշենի հայաթափումն ուղեկցվել է խաղաղ բնակչության հանդեպ դաժան վերաբերմունքի և խոշտանգումների բազմաթիվ դրսևորումներով, որոնք մանրամասնորեն արձանագրվել են անկախ իրավապաշտպան կառույցների զեկույցներում և վավերագրվել վերապրող ականատեսների անմիջական վկայություններով:

«Օղակ» գործողության ընթացքում Շահումյանի շրջանում գտնվող ռուս գրող և իրավապաշտպան Ինեսա Բուրկովան, անձամբ հանդիպելով Բուզլուխում պատսպարված մարտունաշենցիներին, արձանագրել է նրանց վկայությունները։ Իր զեկույցներում Բուրկովան նշում է, որ խաղաղ բնակչության կրած տառապանքները վեր էին մարդկային ուժերից. հրետանային ռմբակոծություններից, փողոցներում դղրդացող զրահատեխնիկայից ու այրվող տներից բացի, ականատեսները նկարագրում էին արկերով ջախջախված հարազատների, տանկերի թրթուրների տակ մնացած մարմինների, կացնով մասնատված հարևանների և կանանց խմբակային բռնաբարությունների սահմռկեցուցիչ տեսարաններ: Իրավապաշտպանն արձանագրել է.

«Հայկական Մարտունաշեն գյուղը ոչնչացված է… Շատ քիչ մարտունաշենցիներ են փրկվել։ Մի մասը հասցրել է փախչել Գետաշեն, որտեղ շրջափակման մեջ տառապում են սովից, ցրտից և վախից։ Մյուսները շարժվել են դեպի անտառ, բացի այդ, ՕՄՕՆ-ականները նրանց հետևից որս են սկսել՝ ավտոմատների կրակահերթով սանրելով տեղանքը»:[xiii]

Բռնի տեղահանման գործողություններն իրականացվել են մարդասիրական իրավունքի կոպտագույն խախտումներով: Չեն հարգվել նույնիսկ լրագրողների և բժիշկների անձեռնմխելիության միջազգային օրենքները: Գետաշենի բնակիչ Էլմիրա Հակոբյանը վկայում է, որ ապրիլի 30-ին գյուղ ներխուժած տանկերից ու ՕՄՕՆ-ականներից բացի, տեսել է պատառոտված հարևանին, ում օգնության էր շտապել Երևանից ուղղաթիռով ժամանած վիրաբույժ Գևորգ Գրիգորյանը։ Հետագայում բժշկին՝ 16 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդկանց հետ միասին, ադրբեջանցի զինյալները պատանդառեցին և տեղափոխեցին անհայտ ուղղությամբ: Իսկ տան շեմին նստած տարեց կանանց, ովքեր կարծում էին, թե տարիքի պատճառով իրենց ձեռք չեն տա, գնդակահարում էին հենց սեփական տան շեմին:[xiv]

Ադրբեջանի մեկուսարաններում պատանդների պահման պայմաններն ու նրանց նկատմամբ ֆիզիկական բռնության կիրառման մեխանիզմները կատարման դաժանությամբ հավասարազոր էին սպանություններին: Ականատեսների հուշերում խորը հետք են թողել հատկապես հայր ու որդի Չիլինգարյանների նկատմամբ իրականացված խոշտանգումները: ՕՄՕՆ-ի աշխատակիցները հոր աչքի առջև գլխամաշկ են արել որդուն: Պատանդառված Մեժլում Չիլինգարյանը հետագայում վկայել է, որ իրենց ստիպել են լիզել զինվորական երկարաճիտ կոշիկները, միմյանց ականջները կծել, կիսով չափ կտրել են Արամայիս Սահակյանի ականջը, իսկ ավտոբուսների նստարանների արանքում բերանքսիվայր պառկեցնելով՝ կանգնում էին մարդկանց վրա և դաժանորեն ծեծում:[xv]

Այս վայրագությունների կազմակերպված ու սադիստական բնույթը հիմնավորվում է նաև պաշտոնական դատաբժշկական եզրակացություններով: Մասնավորապես, կամավորական դիրքերում զոհվածների մարմինների զննությունը փաստում է անդամախեղումների մասին.

«Ապրիլի 30-ին հիվանդանոց բերեցին Վալերի Նազարյանի դիակը, որի աջ ականջը կտրել էին մինչև սպանելը: Դատաբժշկական փորձագետի եզրակացությամբ առկա էին գլխի հրազենային միջանցիկ վիրավորումներ, քերծվածքներ, կապտուկներ դեմքի և մեջքի վրա, աջ ականջի խեցին կտրված էր»:[xvi]

Պատանդառված քաղաքացիական անձանց մի մասը, ովքեր հետագայում միջազգային կառույցների միջնորդությամբ ազատ արձակվեցին, կրած ծանր ֆիզիկական ու հոգեբանական խոշտանգումների հետևանքով մահացան հայրենիք վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց:

Իրադարձությունների միջազգային փաստագրման տեսանկյունից առանցքային են Մեծ Բրիտանիայի Լորդերի պալատի անդամ, բարոնուհի Քերոլայն Քոքսի վկայությունները: Նա անձամբ այցելել է տարածաշրջան և հավաքագրել վերապրողների ու ականատեսների հիշողությունները:

Իր զեկույցներում բարոնուհին նկարագրում է խաղաղ բնակչության դեմ իրագործված դաժանությունների կոնկրետ դրվագներ, որոնք փաստում են գործողության պատժիչ և ահաբեկչական բնույթը: Քոքսն արձանագրել է տեղահանված տարեց կանանցից մեկի պատմությունը, ում տասը տարի շարունակ կաթվածահար ամուսնուն ՕՄՕՆ-ի զինծառայողները, տունը լքելու հրամանին չենթարկվելու պատրվակով, հրազենային հարվածներով թողել են արնաքամ լինելու, իսկ կնոջը բռնի ուժով դուրս են քաշել տնից: Բարոնուհու զեկույցում հիշատակվում է նաև մեկ այլ սահմռկեցուցիչ դեպք, երբ հղի կնոջն օգնելու փորձ կատարած ամուսնուն ՕՄՕՆ-ականները կրակել են բերանի մեջ՝ կնոջ աչքի առաջ:[xvii]

Բռնի տեղահանման գործողություններն ուղեկցվել են միջազգային մարդասիրական իրավունքի և Ժնևի կոնվենցիաների նորմերի կոպտագույն խախտումներով: Ոտնահարվել են նույնիսկ զինված հակամարտությունների ժամանակ օգնություն ցուցաբերող բժշկական անձնակազմի և լրագրողների անձեռնմխելիությանը վերաբերող միջազգային իրավական դրույթները:

Այս համատեքստում արձանագրվել է Գետաշենում վիրավորներին բուժօգնություն ցուցաբերող հայ բժիշկների (այդ թվում՝ Երևանից կամավորական հիմունքներով ժամանած մասնագետների) գերեվարումն ու խոշտանգումը ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ի կողմից: Տարածաշրջան այցելած միջազգային պատվիրակությունների անդամներն իրենց զեկույցներում հետագայում արձանագրել են պատանդառված բժիշկների մարմինների վրա առկա ֆիզիկական բռնության ակնառու հետքերը:[xviii] Գերեվարված բժիշկների թվում էր վիրաբույժ Գևորգ Գրիգորյանը, ով Գետաշենում և Ադրբեջանի մեկուսարաններում տեղի ունեցած իրադարձությունները, պատանդների խոշտանգումներն ու բժշկական անձնակազմի նկատմամբ իրականացված բռնությունները հետագայում մանրամասնորեն նկարագրել է իր հուշագրությունում,[xix] ինչպես նաև Արցախյան 2020 թվականի պատերազմից հետո Զորյան ինստիտուտի իրականացրած բանավոր պատմության նախագծի շրջանակներում տված հատուկ հարցազրույցում:[xx]

Իրավական կողմը. Ինչո՞ւ սա սովորական պատերազմական հանցագործություն չէր, այլ պետական ահաբեկչություն

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից «Օղակ» գործողությունը չի կարող դիտարկվել որպես սովորական ռազմական բախում կամ ստանդարտ պատերազմական հանցագործություն, քանի որ այն ունի պետական ահաբեկչության (State Terrorism) բոլոր իրավական բնորոշիչները: Սրա առաջին վկայությունը պետական ապարատի կիրառումն էր սեփական քաղաքացիների դեմ, քանի որ գործողությունն իրականացվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության (Յազով), ՆԳՆ-ի (Պոգոդին) և Ադրբեջանական ԽՍՀ իշխանությունների (Մութալիբով) պաշտոնական որոշմամբ և համակարգմամբ, երբ պետությունն իր ողջ ռազմական մեքենան ուղղել էր անզեն խաղաղ բնակչության դեմ: Միևնույն ժամանակ, գործողության ընթացքում առաջ քաշված «անձնագրային ռեժիմի ստուգումը» և «զինաթափումը» ընդամենը իրավական քողարկում էին էթնիկ զտումներն իրականացնելու համար, ինչի անմիջական ապացույցն է այն, որ մայիսի 2-ին ՕՄՕՆ-ը տարածեց կեղծ փաստաթուղթ, թե իբր հայերը «կամավոր խնդրում են» իրենց տեղահանել:[xxi] Այս ամենը զուգորդվում էր ահաբեկման միջոցով քաղաքական նպատակի իրականացումը, քանի որ ԽՍՀՄ և Ադրբեջանի իշխանություններն ահաբեկչական մեթոդներով (զանգվածային սպանություններ, բռնաբարություններ, տների հրդեհում) նպատակ ունեին կոտրել արցախահայության կամքը և ստիպել հրաժարվելու ինքնորոշման իրավունքից:

Այս համատեքստում միջազգային ատյաններում «Օղակ» գործողությունը պետք է ստանա հստակ միջազգային-իրավական որակումներ, քանի որ արձանագրված արարքներն իրենց բնույթով համապատասխանում են նախևառաջ մարդկության դեմ ուղղված հանցագործության չափանիշներին՝ բնակչության համակարգված բռնի տեղահանման և էթնիկ զտումների համար: Միաժամանակ, այն պատերազմական հանցագործություն է՝ Ժնևի կոնվենցիաների կոպտագույն խախտումների, պատանդառության, բժիշկների նկատմամբ անօրինական վերաբերմունքի և խոշտանգումների հիմքով: Ավելին, խմբի մասնակի կամ ամբողջական ոչնչացման միտումը փաստում է ցեղասպանական գործողությունների առկայությունը, ինչն արձանագրվել է նաև ԱՄՆ Սենատի թիվ 128 բանաձևով (1991 թ. մայիսի 17):[xxii]

Արցախի դարպաս Գետաշենի կորստի պատմական նշանակությունը

Գետաշենի և Մարտունաշենի կորուստը 1991 թ. մայիսին սովորական տարածքային կորուստ չէր, այլ աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական ծանր հարված Արցախյան ազատամարտի ողջ տրամաբանությանը: Ինչպես դեռևս 1991 թ. ապրիլի 28-ին՝ գործողության մեկնարկից ընդամենը երկու օր առաջ, իր հուսահատ նամակում զգուշացնում էր «Գետաշեն» հայրենակցական միության նախագահ Բ. Սիսյանը. «Գետաշենի և Մարտունաշենի կորուստը ամբողջ Արցախ աշխարհի կորուստն է»։[xxiii]

Այս հանգուցային բնակավայրերն իրենց աշխարհագրական դիրքով  Արցախի հյուսիսային դարպասն ու անառիկ վահանն էին, որոնք տարիներ շարունակ կասեցնում էին ադրբեջանական պատժիչ ստորաբաժանումների առաջխաղացումը դեպի երկրամասի խորքերը: Մարտունաշենի և Գետաշենի հայաթափմամբ Լեռնային Ղարաբաղի հյուսիսային թևը զրկվեց իր հիմնական հենակետից և պաշտպանական ամրություններից: Այս ռազմավարական բարձրադիր գոտու կորուստը ոչ միայն թուլացրեց հարակից շրջանների ինքնապաշտպանական ներուժը, այլև ճանապարհ հարթեց Ադրբեջանի հետևողական ցեղասպանական քաղաքականության հաջորդ փուլերի համար՝ նախադեպ ստեղծելով մեկ տարի անց՝ 1992 թ. ամռանը, ամբողջ Շահումյանի շրջանի բռնազավթման և Հյուսիսային Արցախի վերջնական հայաթափման համար:

---

[i]«Օղակ» օպերացիայի մաին համապարփակ վերլուծությունը կներկայացնենք «Դրօշակի» հաջորդ համարում՝ ներառելով պատմական ու աշխարհաքաղաքական համատեքստը, պլանավորումն ու դերակատարներին, իրականացման փուլերը, մարդու իրավունքների խախտումներն ու իրավական գնահատականը (էթնիկ զտում, պետական ահաբեկչությո՞ւն, թե՞ ցեղասպանություն):

[ii] Բալայան Վ., Արցախի պատմությունը. Հնադարից մինչև մեր օրեր, Երևան, 2011, էջ 270, Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ. 1988-1994, Հանրագիտարան, Երևան, 2004, էջ 695, Пономарев В. А., Операция «Кольцо» (1991 г.): Окончательный и бесповоротный переход проблемы Нагорного Карабаха в стадию вооруженного конфликта // Ադրբեջանի պետական ահաբեկչությունը և էթնիկական զտումների քաղաքականությունը Լեռնային Ղարաբաղի դեմ («Կաճառ» գիտական տարեգիրք, Գիրք 4), Ստեփանակերտ, 2010, էջ 120:

[iii]Կարապետյան Ս., «Գետաշեն», Երևան, 1992, էջ 3, Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան. Հյուսիսային Արցախի Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանությունը», Երևան, 2016, էջ 18։

[iv]Ուլուբաբայան Բ., Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը, Երևան, 1994, էջ 178:

[v]Կարապետյան Ս․, «Գետաշեն», էջ 3-5; Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 18-22:

[vi]Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 155-156:

[vii]Пономарев В. А., Операция «Кольцо» (1991 г.)… , էջ121-124, Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 157-160:

[viii]Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ. 1988-1994, նշված աշխատությունը, էջ 695:

[ix]Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 197

[x]Նշված աշխ., էջ 85-125:

[xi]Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ. 1988-1994, նշված աշխատությունը, էջ 67:

[xii]Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 191:

[xiii] https://armenpress.am/hy/article/1014037 (հասանելիության ամսաթիվը՝ 21.05.2026):

[xiv] https://armenpress.am/hy/article/1013959 (հասանելիության ամսաթիվը՝ 21.05.2026):

[xv]Բարսեղյան-Կրպեյան Ի., «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 199-201:

[xvi]Նշված աշ;., էջ 198:

[xvii]Cox, C., & Eibner, J. (1993). Ethnic Cleansing in Progress: War in Nagorno Karabakh. Zurich; London: Christian Solidarity International (CSI), էջ 35-40:

[xviii] Նշված աշխ.:

[xix] Գրիգորյան Գ., Դժոխքից վերադարձ կա, Երևան, Անտարես, 2016:

[xx] Տե՛ս Վիրաբույժ Գևորգ Գրիգորյանի բանավոր վկայությունը, Հարցազրույց Զորյան ինստիտուտի (Հայաստան) «Արցախյան պատերազմի բանավոր պատմության արխիվային նախագիծ», Երևան, 2021 թ. (չհրատարակված արխիվային նյութեր):

[xxi] Пономарев В. А., Операция «Кольцо» (1991 г.)… , էջ128:

[xxii]https://www.armenian-genocide.org/Karabakh.377/current_category.360/nagorno-karabakh_detail.html (հասանելիության ամսաթիվը՝ 26.05.2026):

[xxiii] Բարսեղյան-Կրպեյան Ի.․, «Թաթուլ Կրպեյան…», էջ 54:

*Հոդվածը հրատարակվել է «Դրօշակ» պաշտոնաթերթի 2026 թ․ մայիսի համարում։

www.akunq.net