Ով մոռանայ…

ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՄԱՄԻԿՈՆԻ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ

1970-ին թուրքական իշխանութիւնները Հայոց ցեղասպանութիւնը հերքելուց անցան հերթական յարձակման, եւ Լիբանանում Թուրքիայի դեսպանութիւնը դատական գործ յարուցեց «Ազդակ» եւ «Զարթօնք» օրաթերթերի արտօնատէրեր Հայկ Պալեանի (1897-1987) եւ Բարունակ Թովմասեանի (1910-1991) դէմ: Դատավարութիւնը, ո՜վ զարմանք, աւարտուել է հայերի փայլուն յաղթանակով, ընթացել է 1970 թ. մայիս-յուլիս ամիսներին, իսկ, որպէս պատճառ, ներկայացուած էին այդ թերթերում հրատարակուած մի քանի յօդուածներ.

Ա) «Ազդակ»-ի 1968 թ. հոկտեմբերի 14-ի համարում տպագրուած է Նշան Պէշիկթաշլեանի (1898-1972) «Թրքական վիրաբուժութիւնը» յօդուածը. «Թուրքիոյ մէջ ալ կ՛ուզեն կատարել պատուաստում սրտի: Գործին գլուխը կեցած է վիրաբուժ տոքթոր Սիյամի Էրսէք` աջակցութեամբ իր օգնականներուն:

«Առողջապահութեան նախարար տոքթոր Վետատ Ալի Էօզքան իր հաւանութիւնը յայտնած է: Հայտար փաշայի հիւանդանոցին մէջ 34 հոգիէ բաղկացած բժշկական խումբ մը կազմ ու պատրաստ է անցնելու համար գործի: Բարերար որոշում մըն է այս: Պէտք է բոլոր թուրքերուն սիրտերը տեղէն հանել ու տեղը տնկել նոր սիրտեր: Անուրանալի է, որ թուրքերը ունին սիրտ գայլի: Գոնէ շան սիրտ տնկելու է անոնց կուրծքին տակ` զանոնք ընտելացնելու համար:

«Այնուհետեւ շան սիրտով թող հաջեն կամ զիրար խածնեն: Բայց հանգիստ թող թողուն հովիւները եւ ոչխարները: Եթէ շան սիրտ ունենան, հաւանաբար աւելի կը սիրուին ամերիկացիներու կողմէ, որոնց մէջ շնապաշտները շատ են, շնապաշտները շատ հարուստ են եւ յաճախ մեծ ժառանգութիւններ կը թողուն իրենց ամենասիրելի շուներուն:

«Թուրքերը աւելի պիտի սիրուին նաեւ համայնավարներուն կողմէ, որոնք զիրենք կրնան մարզել ու գործածել սահմաններու հսկողութեան համար, որպէսզի ոչ ոք փախչի դրախտէն` դժոխք մտնելու համար:

«Ուրեմն այս գործէն ալ պիտի շահին բախտաւոր թուրքերը: Բարոյապէս ալ պիտի շահին` դադրելով գայլ ըլլալէ, դառնալով շնասիրտ, հաւատարիմ` իրենց ուտելիք միսերուն ու ոսկորներուն»:

Բ) «Ազդակ»-ի 1969 թ. ապրիլի 23-ի համարում տպագրուած է Արամ Հայկազի (Չէքեմեան, 1900-1986) «Յաղթանակի տօնը» յօդուածը. «Ֆրանսան թուրքերուն յանձնեց մեր Կիլիկիան, ու Անգլիան ազատ արձակեց իր գերեվարած 65.000 թուրք զինուորներն ու Մալթայի ոճրագործներուն վոհմակը: Յետոյ նստեցան Նիւրեմպերկ խաղալու: Իրաւ որ միւս ազգերը ունեցան իրենց Նիւրեմպերկը: Մենք էինք, որ մնացինք բացը: Ստիպուած եղանք մեր Նիւրեմպերկը մեր ձեռքով սարքել:

«Խան Խոյսկի, Ջիւանշիր, Թալէաթ, Սայիտ Հալիմ, Պեհաէտտին Շաքիր, Ճեմալ Ազմի, քանի մը մանրուքներ… Պէտք էր հաւասարակշռել: Ու հաւասարակշռեցինք:

«Մեղքը մե՞րն էր… Ու այն գրիչները, որոնք դարերով այս ժողովուրդի մարտիրոսագրութեան պատմութիւնն էին արձանագրած, նոր էջ մը բացին ու հպարտութեամբ գրեցին` Սարդարապատ, Բաշ Ապարան, Ղարաքիլիսէ, Դրօ, Սմբատ, Սեպուհ, Անդրանիկ: Անկախ Հայաստան: Յարութիւն առինք: Այսօր կանք ու վաղը նորէն պիտի ըլլանք: Մենք կուշտ ենք, իրենք` մեր դահիճները` անօթի: Մենք առողջ ենք, իրենք, իրենց վկայութեամբ` հիւանդ: Մենք քաղաքակրթութեան պատմութիւն ունինք, իրենք` ոճիրի: Մենք ողորմութիւն կու տանք, իրենք յաւիտենական մուրացիկ են դարձած: Մեր հայրենիքն ու իր սահմանները լոյսերու մէջ կը շողան, իսկ իրենց երկիրը խաւարի մէջ է: Մենք համաշխարհային համբաւով գիտնականներ ունինք, իրենք` համաշխարհային համբաւով ոճրագործներ: Ալ թուե՞մ… Կարծեմ` կը բաւէ:

«Բայց արդար ըլլալու համար պէտք է ընդունիլ, թէ իրենք ալ բան մը տուած են աշխարհին… Ցեղասպանութեան գիւտը իրենցն է: Իրենք եղած են զայն առաջին անգամ գործադրողները, երբ դեռ այդ բառը գոյութիւն իսկ չունէր բառարաններուն մէջ»:

Գ) «Զարթօնք»-ի 1970 թ. ապրիլի 24 եւ 26-ի համարներում լոյս է տեսել վերապատուելի Է. Գ. Ճռնազեանի «Հայ ազգին խաչելութիւնը եւ յարութիւնը» ծաւալուն յօդուածը: Նոյն թերթի 1970 թ. մայիսի 17-ի համարի ««Զարթօնք»-ի դէմ բացուած դատը» խորագրի տակ տպագրուած «Ինչո՞ւ կ՛ամբաստանուինք» խմբագրական յօդուածում ներկայացուած են այս յօդուածի այն հատուածները, որոնք «վեր առնուած են իբր ամբաստանութեան կէտեր»`

1.- «Որովհետեւ թուրքերը ծոյլ, անպաշար, անհաւատարիմ, աղտոտ եւ գող էին, իսկ հայերը` աշխատասէր, հաւատարիմ, մաքուր եւ ազնիւ»:

2.- «Դարձեալ թուրքին ձեռքին տակ ապրած են քրիստոնեայ եւ մահմետական շատ ազգութիւններ` հայեր, յոյներ, պուլկարներ, սերպեր, ասորիներ, արաբներ, քիւրտեր, տիւրզիներ… Բայց անիկա անոնցմէ ոչ մէկուն հետ կրցած է խաղաղութեամբ ապրիլ. անոնց ամէնքն ալ հալածեց, կողոպտեց եւ ջարդեց: Իրականութեան մէջ թուրքը մարդկութեան անէծքն է: Արիւն ծծող ստրուկն է»:

3.- «Իսկ եթէ բարեշրջութեան օրէնքով մարդը կենդանիէն յառաջ եկած է, չեմ կրնար դասաւորել, թէ ո՛ր գազանէն յառաջ եկած է: Որովհետեւ գազանը աւելի գութ ունի, քան` թուրքը»:

4.- «Շան չափ զգացում չունեցող այս ցեղը ուսկի՞ց յառաջ եկած է: Չգա՜ր բարով»:

Խմբագրականն աւարտւում է այսպէս. «Մեր տեղ պիտի պատասխանէ Արդարութիւնը»:

«Զարթօնք»-ի 1970 թ. մայիսի 20-ի խմբագրականը վերնագրուած է «Մեր դատը հայ ժողովուրդին դատն է»: «Ծանօթ է, թէ մամուլի երկու օրկանները, կարդում ենք այդ յօդուածում, ամբաստանուած են Լիբանանի եւ հետեւաբար արաբական աշխարհի «բարեկամ» թուրք պետութեան նախագահին դէմ անուանարկիչ արտայայտութիւններ կատարած ըլլալու բարոյական մեղքով:

«Յատկանշական է, որ հայ թերթերու դէմ բացուած այս դատը ունենայ բարոյական մեկնակէտ եւ նշանակութիւն: Կարելի՞ է երեւակայել ասկէ աւելի ընդվզեցուցիչ արարք եւ խախուտ հիմնակէտ, երբ նկատի ունենանք, թէ այս դատը կը բացուի պահանջովը պետութէան մը, որ կը կոչուի Թուրքիա:

«Պատմութիւնը իր անջնջելի խարանով կը վկայէ, թէ 20-րդ դարու այս կէսերուն Թուրքիա կը հանդիսանայ այն միակ պետութիւնը, որ իրաւունք չունի բարոյական կեցուածքներու մասին արտայայտուելու, ո՜ւր մնաց` այդ հիման վրայ նոյնիսկ դատախազ կանգնելու…»:

«Ազդակ»-ի 1970 թ. մայիսի 14-16-ի, 18-23-ի, յունիսի 2-ի եւ 11-ի, յուլիսի 13-ի համարներում այս դատի մասին բազմաթիւ յօդուածներ են տպագրուած` «Հայկական դատին համամարդկային բնոյթը» խորագրով: Նոյն թերթի 2014 թ. ապրիլեան համարներում «Ազդակ»-ի ութսունեօթը տարիներու ծառայութեան ընդմէջէն» խորագրի տակ ներկայացուած են այդ յօդուածները:

«Երիտասարդ հայ» կիսամսեայ պարբերականի 1970 թ. 14-րդ համարում (յունիսի 27) տպագրուած է հայկական երկու թերթերի դատապաշտպան, լիբանանցի ճանաչուած փաստաբան Մոհսեն Սլիմի «Հայ մամուլի դատը» յօդուածը:

«Ալիք»-ի 1970 թ. յունիսի 1-2-ի համարներում «Ազդակ»-ի եւ «Զարթօնք»-ի դէմ բացուած դատի առթիւ» խորագրի տակ տպագրուած է Բաբգէն Փափազեանի (1915-1990) «Երբ գիտակից է ժողովուրդը» ծաւալուն յօդուածը` նուիրուած հայութեան` Պէյրութում եւ ամէնուր ծաւալած բողոքի ցոյցերին.

«… Դատին արդիւնքը չէ, որ արժէք մը ունէր. դատ բանալու դիմումն իսկ էր հիմնականը, որ ոտքի հանեց հայ ժողովուրդը մէկ մարդու պէս… Ժողովուրդը ըմբռնեց իսկոյն, արագօրէն, ինքնաբերաբար, թէ նման արարքի մը արտաքին աննշանութեան տակ թաքնուած էր բուն հարցը` ոճիրը, հայուն հանդէպ գործուած ոճիրը ծածկելու, մերժելու հարցը…

… Անընկճելի է ժողովուրդ մը, երբ գիտակից է ան:

«Աշխարհացրիւ հայութեան ամէն մի անդամը այսօր Պէյրութի մէջ տեղի ունեցած ժողովրդական միահամուռ եւ միակամ ելոյթին մէջ պէտք է տեսնէ փաստը հայ ժողովուրդի դիտողութեան, պէտք է գայ ինքը այդ գիտակցութեան եւ աւելցնէ ուժը իր ազգին, դառնայ ինքը անընկճելիօրէն հայ եւ վերածէ իր ազգը անընկճելի ազգի մը: Այն ատեն մեր մեռելները պարապի մեռած պիտի չըլլան, եւ պիտի գայ օրը յաղթութեան»:

«Դրօշակ» թիւ 1, 2026 

(Շար. 1)

Ով Մոռանայ…