ՆՈՐԱՅՐ ՏԱՏՈՒՐԵԱՆ
Շաբաթ մը առաջ, յարգելի ընթերցող, արեւածագ էր մեր լեռնաշխարհին վրայ, գինեբոյր բաժակ մը առած ճեմեցինք հայկական գրականութեան վարդաբոյր պարտէզներուն, խնկաբոյր կամարներուն եւ ծոթրինաբոյր դաշտերուն մէջ: Մայրամուտին, եասամանի ծառի մը տակ ընթերցեցինք տրտմաբոյր, մահաբոյր եւ սիրաբոյր բանաստեղծներու տողիկներ: Եօթը բոյր եւ եօթը քնարերգակ մեր քիմքը օծեցին շաբաթ մը առաջ: Իսկ կէս գիշերային ժամերուն, հնաբոյր գիրքերու մէջ ես որոնեցի ութերորդ բոյրը: Պատմութիւնս այդ հեռաւոր եւ խորհրդաւոր բոյրին առասպելն է:
ԲԱԼՈՒ ՔԱՂԱՔԻ ԲՈՅՐԸ
Հայկական բնաշխարհի քաղցրահայեաց քաղաքն է Բալուն: Ան կառուցուած է հայոց մայր գետ Արածանիի աջ ափին: Թերակղզի մըն է Բալուն: Քարտէզի վրայ կ՛ուզէ՞ք զայն գտնել: Դժուար չէ՛. Խարբերդէն 85 քլմ. արեւելք, Պինկէօլէն 85 քլմ. արեւմուտք: Բալուի հայկական չորս թաղերը Արածանիի ափէն աստիճանաբար կը բարձրանան սարն ի վեր: Գագաթին քաղաքը կ՛աւարտի Մեսրոպի լեռով: Ըստ Վարդան պատմիչի եւ ըստ տեղական աւանդութեան, Մեսրոպ Մաշտոց ճգներ է այդ լերան քարայրներուն մէջ, եւ հոն աւարտած է գիրերու գիւտը: Իսկ քաղաքին դիմացը, Արածանիի ձախ ափին, Բալուի այգիներն են եւ շքեղ ամարանոցները: Ահա այսպիսի բնութեան եւ միջավայրի մէջ ծնած է 1700ականներու սիրուած տաղասաց, սիրաբոյր բազմաթիւ երգերու հեղինակ Սարգիս Բալուցի: Մենք քիչ վերջ պիտի վայելենք անոր քերթուածները, սակայն, յարգելի ընթերցող, կ՛առաջարկեմ, որ մենք Բալուի բարձրադիր բերդէն իջնենք քաղաք եւ պտոյտ մը կատարենք անոր փողոցներուն մէջ:
ՔԱՂՑՐԱՀԱՅԵԱՑ ՔԱՂԱՔԸ
Հայկական Բալուն ունի չորս եկեղեցւոյ շուրջ ամփոփուած չորս թաղամաս. քաղցրահայեաց Սուրբ Աստուածածինը, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը, Սուրբ Սահակը եւ Սուրբ Կիրակոսը: Փողոցներու մէջ մեսրոպատառ գիրքեր բռնած աշակերտներ եթէ տեսնէք, անոնք երկու երկսեռ դպրոցներու շնորհալի սաներն ու սանուհիներն են: Եթէ շէնքի մը ճակատին վրայ նկատէք «Մեսրոպեան» ցուցանակը, ապա վարժարանները խնամող բարեսիրական կազմակերպութիւնն է անիկա: Իսկ քիչ հեռուն կայ Բարեսիրաց միութիւնը: Քաղաքի աղքատախնամ մարմինն է անիկա: Ի՛նչ եռուզեռ շուկայի մէջ… Բարեւ տուէք կօշկակարին, դերձակին, ներկարարին, փռապանին: Բոլորն ալ միեւնոյն ժամանակ վարպետ այգեգործներ են: Այդ է պատճառը, որ տաղասաց Սարգիսի երգերը գինի կը բուրեն: Սարգիս Բալուցին հայկական կենսուրախ տաղասացութեան ութերորդ բոյրն է:
ՍԻՐԱԲՈՅՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏԸ
Բալուի մէջ ծնած, Սիս քաղաքի մէջ վարդապետ ձեռնադրուած բանաստեղծ է Սարգիս Բալուցին: Քերթողութեան արուեստին տիրացած է Սիսի մէջ: 1795ին գրի առնուած մատեանի մը մէջ են անոր 16 տաղերը: Այդ գիրքը դար մը մնացեր է Կեսարիոյ Սուրբ Սարգիս վանքին մէջ: Բալուցի Սարգիսի տաղերէն եօթը հատը հոգեւոր բանաստեղծութիւններ են, երկու հատը՝ խրատական, իսկ եօթը հատը՝ սիրային: Այսօր, երբ գարնան արեւը դալար ջերմութիւն կը խոստանայ, ականջ տանք պարզ եւ անկեղծ լեզուով գրուած այդ սիրային տողիկներուն, որոնք մերթ զուարթ են, մերթ տրտում, սակայն բոլորն ալ օծուած են հայրենի բնութեան անոյշ բոյրերով: Բալուցիի կենդանութեան տարիներուն այդ տաղերը ունեցած են եղանակներ եւ եղած են ժողովուրդի սիրած երգեր… Աւա՜ղ, այսօր մեզի մնացեր են լոկ խօսքերը: Միթէ բարեխիղճ երգահան մը անոնց նոր երգեր չի՞ հիւսեր: Օր մը, մի գուցէ…։
ԳԱՐՆԱՆ ԲՈՅՐԸ
Հրաւէր սիրոյ… Ահա, այդ կանչը դուք կը գտնէք Բալուցիի երգերուն մէջ… Անցաւ ձմեռը, եկաւ գարունը: Պէտք է իջնել բուրաստաններ եւ ըլլալ երջանիկ: Բնութիւնը եւ անոր շնորհներուն լիովին վայելելու պարզ ու անկեղծ ցանկութիւնն է սա. «Սիրելի իմ քաղցրահայեաց նազելի / Քեզ աւետիս, ձմեռն էանց (անցաւ)»: Բալուցին իր ուրախութիւնը կը տեսնէ սեղանի շուրջ. «Րամեալ սրտով բազմիմք սեղան / Դրուատեսցուք երգ քաղցրաձայն»: Ինչ քաղցր է այդ սեղանի վրայ սիրունատես եարը դիտել. «Գարնանային եղանակի կարմիր վարդ, սէր իմ կարմիր վարդ / …Բուրաստանի նման փթթեալ ծաղկալի սէր իմ ծաղկալի»:
ԿՈՅՍԻ ԲՈՅՐԸ
Եւ ի՞նչ ընէր Բալուցին, երբ եարն էր գեղեցիկ, գինին էր գեղեցիկ, սեղանն էր գեղեցիկ… Դառնալ բանաստե՛ղծ: Ահա, սիրաբոյր պատառիկներ անոր տաղարանէն. «Անուշահամ գինի / Այգի, բուրաստան / Բարելիր սեղան զարդարած, Ով աննման եկ մի թողուր զիս միայն, զիս միայն: / Գեղաչեայ եւ պայծառ երես / Կարմիր գինի, ոսկեայ թաս / Ով աննման եկ մի թողուր զիս միայն, զիս միայն: / Գոհար անգին, ծովուց ընծայ / Ոսկեայ ըմպանակ / Գեղեցիկ շրթամբ կարմրակ / Ով աննման եկ մի թողուր զիս միայն զիս միայն: / Քաղցրահայեաց նազելի / Պտղատու այգոյ նոր ծաղիկ / Ի մէջ ծաղկանց վարդի հանգոյն / Տեսլեամբ չքնաղ պայծառագոյն / Ով աննման եկ մի թողուր զիս միայն, զիս միայն»: Դուք կ՛ուզէ՞ք Բալուցիի բանաստեղծութիւններուն անունն ալ լսել: Ձեզի տամ առաջինը. «Առ սէրն ճշմարիտ»:
ԵԱՐԻՍ ԿՕՇԻԿԸ
Սարգիս Բալուցիի եարը ունի վարդաբոյր վարս, մեղրաբոյր բերնիկ, դրախտաբոյր ծոց… Իսկ անոր իգական վերջին գեղեցկութիւնն է կօշիկը: Տօնական օր է: Հրապարակի վրայ ուրախ բազմութիւն մը կը ճեմէ: Այրեր հպարտութեամբ կը կրեն Սարգիսոֆ ժամացոյց մը, որ նշանն է իրենց ունեւորութեան: Տիկիններ հովահարով մը ծածկեր են իրենց գեղեցկութիւնը: Արծաթ գօտի մը կ՛ամբողջացնէ անոնց արդ ու զարդը: Իսկ քաղաքի հանդիսաւոր օրերու կօշիկն է «եմէնի»ն: Եւրոպական ընտիր կարմիր կամ սեւ կաշիէ շինուած է անիկա: Քիթը՝ սրածայր, քիչ մը դէպի վեր: Կրունկ՝ ո՛չ, չունի: Եմէնիի յատակը հարթ է: Այդ բազմութեան մէջ սիրավառ Բալուցին ինչպէ՞ս գտնէ իր եարը: Բազմաթիւ այլ տիկիններ ալ հագեր են իտալական կամ ֆրանսական նուրբ «գունտուրա»: Այդ ուրախ բազմութեան մէջ ահա զոյգ մը կարմիր «չատիկ» կը մօտենայ: Չատիկը Բալուի կնոջական գրաւիչ կօշիկն է: Անիկա ունի ընտիր կարմիր կաշի եւ սանթիմ մը բարձրութեամբ երկաթեայ փայլուն կրունկ: Եա՛րն է: Աւա՜ղ, օրիորդիկը իր սիրունատես երեսը ծածկեր է բարակ լաչակով: Տաղասացը կարօտ մնացեր է անոր տեսքին. «Սիրելի սէր իմ եւ հոգի / Կարօտ եմ քեզ, մերձ (մօտեցիր) իմ երի… Գոնէ ցոյց տուր ինձ տես քո պայծառ»: Իսկ գինին… Ի՞նչ համ ունի առանց եարի. «Համեղ անուշահամ գինի՝ / Թարձ քեւ է ինձ դառն ու լեղ»ջ: Արցո՞ւնք… Լա՞ց… Ճշմարիտ սիրոյ քաղցր հոսանքն է անիկա. «Արդ արտասուս վասն քո հեղում յարժամ (շարունակ) / Իսկօրէն սիրոյդ բաղձանաց աչերս ի լաց»:
ԾԱՂԿԱՆՑ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ
Այդ օր, Մեսրոպի լերան շուքին, կենսաբոյր երկու սիրտեր նստեցան Արածանի գետի ափին: Իրենց սիրտերը բացին. «Իմ սիրելի դու աննման / Այս օրս է ժամ իսկ ցնծութեան / Ես եւ դու իջցուք բուրաստան / Ի սէր ծաղկանցս պատուական»: Անոնք գինի խմեցին եւ փորփոքեցան. «Րախարար քաղցրիկ բաժակ / Լցեալ լի ոսկեայ ըմպանակ / Գեղեցիկ շրթամբ կարմրակ»: Ապա տղան, երբ ոսկեճաճանչ մայրամուտ էր, դաշտերու բոյրէն գինովցած ծաղկեպսակ մը հիւսեց եւ զարդարեց իր սիրածը. «Ոսկեճաճանչ ականակերտ գլխոյ զարդ / գլխոյ զարդ / Գոհար ականց հիւսեալ պսակ իբր վարդ սէր իմ / իբր վարդ»:
***
Այսօր, յարգելի ընթերցող կը փափաքիմ Բալուի եւ իր գիւղերու սիրուած երկու երգով աւարտել առասպելական այս պատմութիւնը՝ յաջորդ յօդուածիս մէջ գրական նոր բոյրեր վայելելու ակնկալութեամբ.
«Էրթանք մեր էգին, եար,
Խնծորնուն տկուն,
Խնծորն էր գօտուն, եար,
էս մեռայ հոտուն.
***
Լէ, լէ, լէ, լէ, թամզարա,
Աղջիկ, տղայ կը խաղայ.
Վերի պաղչին տանծերը,
Հոփ-հոփ կ՛ընեն մանչերը,
Ուր օր աղջիկ մը տեսնան,
Հոն կը ծռեն ֆէսերը»:
Leave a Reply