«Մէկ ընտանիքի պէս ենք ապրում այստեղ» ասում է Լիբանանում մուսալեռցիների հանգրուան դարձած Այնճարի քաղաքապետը

ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ
ՎԱՀԷ ՍԱՐՈՒԽԱՆԵԱՆ

Այնճարը` զբօսաշրջութեան հասցէ

Այնճարն այցելութեան արժանի վայր է թէ՛ էքոթուրիզմի, թէ՛ պատմամշակութային զբօսաշրջութեան սիրահարների համար:

Ինչպէս գրել ենք նախորդ յօդուածում, Այնճարի աղբիւրի (ակի) շրջակայքում ձեւաւորել է հարուստ բուսական ու կենդանական աշխարհ: Այստեղից սկիզբ է առնում Ղզայել (Ghzayel) գետը, որը Պեքայի դաշտում միանում է Լիբանանի գլխաւոր գետին` Լիթանիին (Litani): Ղզայելի աւազանը կենսամիջավայր է այնպիսի կենդանատեսակների համար, ինչպիսիք են ջրասամոյրն (lutra lutra) ու սիրիական սերինոսը (serinus syriacus. Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով համարւում է խոցելի տեսակ):

Զբօսաշրջային երթուղիների վահանակ` Այնճարում

Բայց, ամէն դէպքում, Այնճարն առաւել յայտնի է իր պատմամշակութային ժառանգութեամբ: Նախորդ յօդուածում նշել էինք, որ սա պատմական բնակավայր է, որտեղ մարդիկ ապրել են դեռ 8-րդ դարում:

Խօսքը Օմայեատնների խալիֆայութեան օրօք` 8-րդ դարում, կառուցուած քաղաք-ամրոցի մասին է, որը տեղացիները նաեւ «Բերդ» են կոչում: Պահպանուել են, մասնաւորապէս, մեծ ու փոքր պալատների, մզկիթի, բաղնիքի, բնակելի թաղամասերի, հատուող երկու մեծ փողոցների երկայնքով կառուցուած շուրջ 600 խանութների ու դրանց կամարների աւերակները, քաղաքը պարփակող պարիսպներն ու պաշտպանական աշտարակները:

Մեծ պալատը

Երբ 1939-ին մուսալեռցիները հաստատուել են Այնճարի տարածքում, այն կիսաանապատ էր` անմշակ հողերով ու ճահիճներով: Դեռ այն ժամանակ այստեղ նկատելի էին հին քաղաքի որոշ աւերակներ, որոնք, սակայն, շատ աղքատիկ էին` համեմատած Լիբանանի տարածքի պատմահնագիտական այլ վայրերի` Պաալպեքի, Պիպլոսի, Սիտոնի, Տիւրոսի հետ: Հնագիտական աշխատանքներն Այնճարում սկսուել են 1940-ականներին: Դրանց մասնակցել են նաեւ այստեղ հաստատուած մուսալեռցիները:

Գիտնականները պարզել են, որ սա Օմայեան խալիֆայութեան (7-8-րդ դարերի պետութիւն Արաբական թերակղզում, Մերձաւոր Արեւելքում, Հայկական Լեռնաշխարհում, Իրանում, Կենտրոնական Ասիայում, Հիւսիսային Ափրիկէում ու Փիրենէյեան թերակղզում, մայրաքաղաքը Դամասկոսն էր) խալիֆ Ուալիտ 1-ի օրօք (705-715 թթ.) կառուցուած քաղաք է: Սրա մասին են վկայում ամբողջ ամրոցի տարածքում յայտնաբերուած գրութիւնները: Սակայն հնագէտներն այստեղ գտել են նաեւ աւելի վաղ քաղաքակրթութեան` յոյների ու հռոմէացիների հետքեր, ինչի վկայութիւնն են վաղքրիստոնէական շինութիւնները, որոնք թուագրւում են 395 թուականով:

Այսպիսով, Այնճարի քաղաք-ամրոցի աւերակները 8-րդ դարի վաղ իսլամական շրջանի քաղաքաշինութեան իւրայատուկ օրինակ են: Աւերակների բնոյթը ցոյց է տալիս նախաբիւզանդական մշակոյթի վաղ եղափոխութիւնը իսլամական արուեստի, ինչի վկայութիւնն են Այնճարում արձանագրուած շինարարութեան տարատեսակ թեքնիքը եւ յուշարձանների ճարտարապետական ու յարդարային տարրերը:

Զբօսավար Ասատուր Անտեքեանը ցոյց է տալիս հռոմէական (ստորին) ու բիւզանդական (վերին)
շարուածքի տարբերութիւնը. երկրորդն աւելի սէյսմակայուն է

Պատահական չէ նաեւ վայրը, որտեղ կառուցուել է քաղաքը: Այն գտնւում է պատմականօրէն բանուկ երկու երթուղիների հատման կէտում: Արեւմուտք-արեւելք ուղղութեամբ Պէյրութ-Դամասկոս ճանապարհն է, հիւսիս-հարաւ ուղղութեամբ` Պեքայի դաշտի երկեանքով անցնող Հոմս-Թիպերիա ճանապարհը: Այս հանգամանքը եւ աւելի քան 600 խանութների աւերակները յուշում են, որ հին Այնճարը բարգաւաճել է որպէս առեւտրական քաղաք:

Բայց հին Այնճարի «ոսկեդարը» տեւել է ընդամէնը 20-30 տարի` մինչեւ 744 թ., եւ քաղաքն այդպէս էլ ամբողջութեամբ չի կառուցուել: Այդ տարուայ աշնանը Իպրահիմ խալիֆի (Ուալիտ 1-ի որդին) զօրքը Այնճարի մօտ ծանր պարտութիւն կրեց Օմայեատնների մէկ այլ ներկայացուցչից` Մարուանից, որն ապստամբել էր խալիֆի դէմ: Այնճարում տարած յաղթանակից յետոյ Մարուանի զօրքը շատ արագ հասաւ մայրաքաղաք Դամասկոս, որտեղ նա հռչակուեց նոր խալիֆ, իսկ Իպրահիմն ընդունեց պարտութիւնը: Ճակատամարտի պատճառով մասամբ աւերուած Այնճարն այնուհետ լքուեց: Փաստօրէն մարդիկ այստեղ կրկին բնակութիւն են հաստատել 1195 տարի յետոյ` 1939-ին` ի դէմս մուսալեռցի հայերի:

Այնճարի հին քաղաք-ամրոցը 1984-ին ընդգրկուել է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկում:

Ներկայ Այնճարն ու հին քաղաք-ամրոցը` թռչնի թռիչքի բարձրութիւնից

Այնճարցի զբօսավար Ասատուր Անտեքեանն ասում է, որ ֆինանսական սղութեան պատճառով մինչ օրս քաղաք-ամրոցն ամբողջութեամբ չի պեղուել եւ ուսումնասիրուել: Այսինքն պեղումներն այստեղ շարունակւում են 70 տարուց աւելի: Բնականաբար պատմամշակութային այս յուշարձանն Այնճարի գլխաւոր զբօսաշրջային այցեքարտն է, սակայն մեր զրուցակիցն ասում է, որ Լիբանանի տնտեսական ճգնաժամի պատճառով շուրջ տասն անգամ նուազել է զբօսաշրջիկների հոսքն այստեղ:

Հայկական թանգարանները

Բացի հին քաղաք-ամրոցից` Այնճարում կան պատմամշակութային այլ տեսարժան վայրէր եւս: Դրանցից մէկը Մուսա Լեռ-Այնճարի ազգագրական թանգարանն է:

Երբ 1939-ին մուսալեռցիները երկրորդ անգամ են լքել իրենց բնօրրանն ու այս անգամ տեղափոխուել են Լիբանան, իրենց հետ տարել են նաեւ փոքր, բայց արժէքաւոր իրեր, այդ թւում` կրօնական գրքեր (ամենաարժէքաւոր նմուշը 1771 թ. Աստուածաշունչն է), զէնքեր, կենցաղային առարկաներ, նաեւ իրենց` մուսալեռցիների համար մեծ արժէք ունեցող սպիտակ դրօշը` կարմիր խաչով: Սա Մուսա Լերան հերոսամարտի մասնակիցների փրկութեան դրօշն է:

Թանգարանի պատասխանատու Հիլտա Տումանեանն ասում է, որ ցուցասրահում կախուած նմուշն այդ դրօշի կրկնօրինակն է, իսկ բնօրինակը պահւում է թանգարանում: Իրականում, սակայն, 1915-ի յուլիս-սեպտեմբերին Մուսա Լերան վրայ ինքնապաշտպանութեան դիմած հայերն ունեցել են 2 սպիտակ դրօշ. մէկը` կարմիր խաչով, միւսը` անգլերէն գրութեամբ` «CHRISTIANS IN DISTRESS: RESCUE» («Քրիստոնեաները վտանգի մէջ են. փրկէք»): Տիկին Հիլտան պատմում է, որ սպիտակ դրօշները կարուել էին մուսալեռցիների սաւաններից, իսկ կարմիր խաչի համար օգտագործուել էին դպրոցականների զգեստները: Ի վերջոյ, 1915-ի սեպտեմբերի 5-ին հէնց այս դրօշների շնորհիւ էր, որ ֆրանսական «Կիշէն» յածանաւի անձնակազմը նկատեց հայերին, եւ ապա ֆրանսական ու անգլիական ռազմանաւերը նրանց տարհանեցին դէպի եգիպտական Փոր Սայիտ քաղաք:

Ըստ թանգարանի պատասխանատուի, երբ մուսալեռցիները տեղափոխուել են Եգիպտոս, երկու դրօշներն ի պահ են տուել այնտեղի հայոց առաջնորդարանին: Ա. Համաշխարհային պատերազմի աւարտից եւ օսմանեան Թուրքիայի պարտութիւնից յետոյ` 1919-ին, հայերը վերադարձել են Մուսա Լերան հարեւանութեամբ գտնուող իրենց գիւղերը, որտեղ ապրել են 20 տարի:

Բնօրրան վերադարձած հայերը 1932-ին Մուսա Լերան հերոսամարտի
յուշարձան էին բացել փրկարար նաւի տեսքով, որն աւելի ուշ աւերուել է

Երբ 1939 թ. տարածքը (Ալեքսանտրեթի սանճաք) ֆրանս-թուրքական համաձայնութեամբ միացուել է Թուրքիային, հայերը ոչ թուրք այլ բնակչութեան հետ վերջնականապէս լքել են իրենց բնակավայրերը:

Տիկին Հիլտան ասում է, որ Այնճար տեղափոխուելիս կարմիր խաչով դրօշը մուսալեռցիները յանձնել են Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեանը, որը 1930-ից հաստատուել էր Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքում: «Հետք»-ի զրուցակիցը պատմում է, որ միւս` անգլերէն գրութեամբ դրօշը չի պահպանուել, կորցրել են: 1970-ականներին Այնճարի հիմնադրման 40-ամեակի առիթով մուսալեռցիները դիմել են այն ժամանակ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Խորէն Ա.-ին` խնդրելով իրենց դրօշը: Կաթողիկոսը մասունք դարձած դրօշը յանձնել է նրանց:

Մուսա Լեռ-Այնճարի ազգագրական թանգարանի ստեղծման հիմքում եղել է առաքելական համայնքի հոգեւոր հովիւ Աշոտ քհնյ. Գարագաշեանի նախաձեռնութիւնը 1976-ին, այն է` հաւաքել ու պահել հին ու արժէքաւոր առարկաները: 1999-ին յանձնախումբ էր ստեղծուել, որը նպատակ ունէր Այնճարի 60-ամեակի առիթով թանգարան բացել ու տէր Աշոտի հաւաքած իրերը տեղաւորել այնտեղ, սակայն ֆինանսական պատճառով դա տեղի չունեցաւ:

Այդուհանդերձ, 2019 թ. սեպտեմբերի 14-ին Ս. Խաչի տօնի եւ Այնճարի հիմնադրման 80-ամեակի առթիւ բացուեց ազգագրական թանգարանը: Այն նուիրուած է Մուսա Լերան հերոսամարտի 18 նահատակների յիշատակին: Նրանց անունները փակցուած են ցուցասրահում կախուած փրկութեան դրօշի կողքին:

Թանգարանի նմուշների մէջ առանձնանում են Մուսա Լերան գիւղերից բերուած սուրբ գրքերը: Հիլտա Տումանեանը պատմում է, թէ քանի որ թուրքերն արգելել էին ոչ թուրք ժողովուրդներին, այդ թւում` հայերին, իրենց լեզուով խօսել, վերջիններս ստիպուած են եղել կազմել Աստուածաշունչ մատեաններ, որոնք թուրքերէն էին, բայց` հայատառ: Եկեղեցական ծէսերը կատարւում էին սրանցով, այսինքն` թուրքերէն:

Թանգարանում ցուցադրուող նմուշները ներկայացնում են ոչ միայն մուսալեռցի հայերի պայքարն ընդդէմ Օսմանեան կայսրութեան, այլեւ նրանց կենցաղն ու մշակոյթը` Մուսա Լերան գիւղերում ու Այնճարում:

Հ. Տումանեանն ասում է, որ այցելուների քանակը շատ է, լինում են թէ՛ սովորական զբօսաշրջիկներ, թէ՛ պաշտօնեայ հիւրեր, նաեւ` բարձրաստիճան:

Այնճարում մշակութային զբօսաշրջութեան մէկ այլ հասցէակէտ է քանդակագործ, նկարիչ Վարուժան Մարտիրեանի (1937-2023 թթ.) տուն-թանգարանը:

Թանգարանի պատասխանատու Կարինէ Շաննաքեանը պատմում է, որ Մարտիրեանն արմատներով մուսալեռցի էր, բայց ծնուել ու հիմնականում ապրել է Պէյրութում, նաեւ Հայաստանում, ժամանակ առ ժամանակ էլ` Այնճարում: Մասնագիտութեամբ ճարտարապետ, սակայն 1985-ից, երբ արդէն 48 տարեկան էր, զբաղւում էր փայտարուեստով: Ըստ Շաննաքեանի` փայտարուեստով զբաղուել է նաեւ Վ. Մարտիրեանի պապը:

Անհատական ցուցահանդէսներ է ունեցել` Լիբանանում, Աւստրիայում, Իտալիայում, մասնակցել է հաւաքական ցուցադրութիւնների` Լիբանանում, Հայաստանում, ԱՄՆ-ում:

Այնճարի տուն-թանգարանը բացուել է արուեստագէտի մահից յետոյ` 2024-ին: Նախաձեռնողները եղել են կինն ու դուստրերը:

Ըստ Կ. Շաննաքեանի, տուն-թանգարանի այցելուների թիւը յատկապէս նկատելի է սեպտեմբերին, երբ տարբեր վայրերից Այնճար են ժամանում մուսալեռցիներ, հիւրեր, զբօսաշրջիկներ` մասնակցելու Մուսա Լերան հերոսամարտի ամէնամեայ տօնակատարութեանը:

Այնճար-Երեւան

«Հետք»

www.aztagdaily.com