Քրդեր․ շաբաթական ամփոփում

Ամիսը նշանավորվեց Սիրիայի հյուսիս-արևելքում խոշոր քաղաքական տեղաշարժերով՝ տարիներ տևող քրդական ինքավարությունը համաձայնեց կրճատել կամ գրեթե ավարտել իր ինքնավարությունը և վերամիանալ Դամասկոսի կառույցներին։ Խոսքը թե՛ քրդական ռազմական ուժերի՝ Սիրիայի դեմոկրատական ուժերի, թե՛ քրդական վարչական ինստիտուտների միավորման մասին է Սիրիայի պետական համակարգի հետ։

Շարաայի կառավարության ու քրդական խմբավորումների միջև հռչակված համաձայնագրով նախատեսվում է, որ քրդական ուժերը կստեղծեն նոր զորամիավորումներ սիրիական բանակի կազմում, իսկ Հասաքա և Քամիշլի քաղաքներում կտեղակայվեն կառավարական ուժեր։

Քրդական վարչական ինստիտուտները՝ դրանց լեզվական, կրթական ու քաղաքական գործառույթներով, աստիճանաբար միավորվելու են կենտրոնական պետական կառույցների հետ: Սրան զուգընթաց Դամասկոսը զորքեր է տեղակայել քրդական շրջաններում՝ ապահովելով պետական հաստատությունների անվտանգությունը։

Համաձայնագիրը հետևել է վերջին շաբաթների ընթացքում կառավարական ուժերի ու քրդական ուժերի միջև տեղի ունեցած բախումներից հետո, ինչը ստիպել է Շարաային արագ փոխել իր դիրքորոշումը։ Քրդական բնակչության շրջանում այնուամենայնիվ առկա են մտավախություններ՝ կապված քաղաքական ինքնավարության կորուստով և հնարավոր ոչ բարեկամական վերաբերմունքի հետ, հատկապես սիրիական այլ համայնքների շրջանում գրանցված լարվածության ֆոնին։ Քրդերը, որոնք նախկինում համարվում էին ԱՄՆ-ի դաշնակից՝ ահաբեկչության դեմ պայքարում, այժմ զգում են, որ վերջինիս աջակցությունն ավելի է նվազել, և դա ստեղծում է քաղաքական անորոշություն։

Քրդական շրջաններում այս փոփոխությունները համակցվում են հումանիտար ճգնաժամի հետ։ Թուրքիայի իշխանությունները դարձյալ թույլ չեն տվել կարևոր օգնություն անցկացնել ամենադժվարին իրավիճակում գտնվող քրդական բնակավայրեր, ինչպիսին է Քոբանի շրջանը՝ պատճառաբանելով անվտանգության հարցերով, ինչը խորացնում է տեղահանվածների ու տուժածների վիճակը, մեծացնում է խոցելիության մակարդակը։

Թուրքիայի համար Սիրիայում քրդական ինքնավարության հարցը շարունակում է մնալ ռազմավարական առաջնահերթություն, և վերջինս պաշտոնապես հայտարարել է, որ չի ընդունում հյուսիս-արևելքում առանձնացված քրդական վարչական կառույցի գոյության հնարավորությունը։

ԱՄՆ և ԵՄ երկրները, որոնք նախկինում ակտիվ դեր ունեին քրդական ուժերի աջակցման մեջ՝ հատկապես Իսլամական պետության դեմ պայքարում, վերջին շրջանում տեսանելիորեն նվազեցրել են մասնակցությունն այս հարցերում։ Ավելի մեծ է Իսրայելի հետաքրքրվածությունը տարածաշրջանում քրդական հիմնահարցի մասով։

Իրաքյան Քրդստանի հիմնահարցի և Թուրքիայում PKK–ի շուրջ ընթացող գործընթացների համատեքստում Մերձավոր Արևելքում քրդական հարցը մնում է կտրուկ փոփոխական։ Հատկապես Սիրիայում քրդական ինքնավար վարչակարգի գրեթե վերջնական ավարտը և դրա միավորումը կենտրոնական իշխանության հետ միանշանակ կարևոր հանգրվան է տարածաշրջանային քաղաքական պատմության մեջ։

Սիրիայում քրդական ուժերի հրամանատար Մազլում Աբդին ընդգծում է Սիրիայի կենտրոնական իշխանության հետ ձեռք բերված համաձայնագրի իրականացման կարևորությունը։ Աբդին նաև հայտարարել է, որ համաձայնագիրը սկսում է գործարկման փուլը՝ բախման գծերից հետքաշվելով, և որ կողմերը պետք է միավորված քայլեն՝ նվազեցնելու համար պատերազմական լարվածությունը։  Աբդին բազմիցս ընդգծել է, որ քրդերը չեն ձգտում Սիրիայում դաշնային կառավարման համակարգ ստեղծելուն, այլ փորձում է լուծում գտնել՝ պահպանելով մի կողմից պետության ամբողջականությունը, մյուս կողմից պահպանել ինքնավարությունը որոշ չափով։ Այս մոտեցումը նա ներկայացրել է որպես կարևոր քայլ՝ բոլոր Սիրիայի համայնքների իրավունքների երաշխավորման համար։

Տարածաշրջանում քրդական հիմնահարցի ուղղությամբ դեռևս նախորդ տարվանից լուրջ զարգացումներ էին ընթանում, երբ 2025 թ. մայիսի 12-ին PKK-ն պաշտոնապես հայտարարեց, որ լուծարում է իր կազմակերպական կառույցը և դադարեցնում զինված պայքարը՝ փակելով Թուրքիայի Հանրապետության դեմ մոտ չորս տասնամյակ տևած զինված հակամարտության էջը և սկսելով ցուցադրական զինաթափման ակտեր։ Այդ քայլը համարված էր որպես ռազմավարական քայլ դեպի երկարաժամկետ կայունություն։ Այս տարվա փետրվարի սկզբին Էրդողանը հայտարարեց, որ տարածաշրջանում դրական զարգացումները՝ հատկապես Սիրիայի հարցում, կարող են օգնել Թուրքիայի և PKK-ի միջև խաղաղության գործընթացին՝ միմիայն եթե Սիրիայում քրդական զինված խմբավորումների հետ որոշակի համաձայնություններ ձեռք բերվեն, որոնք բխում են Թուրքիայի անվտանգության պահանջներից։

PKK-ի և կառավարության միջև որպես «հաշտարար» հանդես էր գալիս ԱՇԿ ծայրահեղ ազգայնական կուսակցության առաջնորդ Դեվլեթ Բահչելին՝ նախկինում քրդական հարցում ամենախիստ դիրքորոշում ունեցող քաղաքական գործիչներից մեկը, ով համոզված էր, որ PKK-ի նկատմամբ պետք է կիրառվի  միայն ռազմական մեթոդներով լուծում։ Վերջինիս պնդմամբ՝ քրդական հարց գոյություն չունի․ կա միայն ահաբեկչության խնդիր, որևէ խոսք՝ ինքնավարության, մշակութային իրավունքների կամ քաղաքական երկխոսության մասին՝ անընդունելի է, և Օջալանը պետք է կրի ցմահ ազատազրկում՝ առանց որևէ քննարկման։ Անգամ Էրդողանի կողմից ցուցաբերված «քրդական նախաձեռնությանը» և 2013–2015 թթ. խաղաղ գործընթացին Բահչելին կտրուկ ընդդիմացավ և Դոլմաբահչեի համաձայնությունը անվանեց «պետության դավաճանություն»։

Այս պատկերը փոխվեց, երբ ԱԶԿ-ն և ԱՇԿ-ն դարձան կոալիցիոն դաշնակիցներ։ 2024-2025 թթ․ Բահչելին առաջ է քաշում նոր թեզ՝ «քրդական հիմնախնդիրը պետք է փակել ոչ միայն զենքով, այլ նաև քաղաքական վերջակետ դնելով»։ Դառնալով «միջնորդ-հաշտարար»՝ Բահչելին գլխավորապես ազգայնական ընտրազանգվածի վրա ազդեցություն գործելու փորձ էր կատարում, քանի որ թուրքական հասարակության այս շերտը ամենաանհաշտն է քրդական հիմնախնդրի մասով զիջումների հարցում։

Պատրաստեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net