Նորայր Օլգար
«110 տարի անց. Հայոց ցեղասպանության պատմությունը» խորագրով համաժողովում քննարկվեցին անցյալ դարի ցեղասպանությունները, մասնավորապես՝ Ռուանդայի ցեղասպանությունը, Հայոց ցեղասպանությունը և Հոլոքոստը, և ընդգծվեցին ընդհանուր կողմերը: Ռայմոնդ Գևորգյանը և Պատրիկ Բոդուենը կարևոր դիտարկումներ արեցին Ֆրանսիայում կայացած համաժողովում: Համաժողովում քննարկվեց նաև իրավիճակը Գազայում:
Միջազգային համերաշխության շաբաթվա շրջանակներում Ֆրանսիայի Ֆոնտընե-սու-Բուա քաղաքի Էլզա Տրիոլետ և Լուի Արագոն մեդիա գրադարանի Նելլի Բլի դահլիճում նոյեմբերի 20-ին տեղի ունեցավ կոնֆերանս և համերգ՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանությանը: Մարդու իրավունքների լիգայի (Ligue des Droits de l’Homme) հետ համատեղ կազմակերպված միջոցառումը կրում էր «110 տարի անց. Հայոց ցեղասպանության պատմությունը» խորագիրը:
Հանդիպումը վարում էր Մարդու իրավունքների լիգայի Ֆոնտընե-սու-Բուա մասնաճյուղի համանախագահ Էրիկ Մեննարը: Ելույթ ունեցողների թվում էին միջազգային ճանաչում ունեցող պատմաբան Ռայմոնդ Գևորգյանը, ով մասնագիտացած է Հայոց ցեղասպանության մեջ, և միջազգային իրավունքի փորձագետ և Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիայի (Fédération Internationale des Droits Humains) պատվավոր նախագահ Պատրիկ Բոդուենը: Ռայմոնդ Գևորգյանը իր ելույթն սկսեց՝ նկարագրելով Ֆրանսիայի կրթության նախարարության՝ 2012 թ․ ստեղծած և մոտավորապես 60 հետազոտողներից բաղկացած հանձնաժողովի աշխատանքը, որը նպատակ ուներ դպրոցներում ցեղասպանությունների մասին դասընթաց կազմակերպել: Գևորգյանը նշեց, որ հանձնաժողովը պատրաստել է ավագ դպրոցի պատմության ուսուցիչների համար համապատասխան տվյալների բազաներ, որոնք անդրադարձել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի համատեքստում Հայոց ցեղասպանությանը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համատեքստում Հոլոքոստին: Այս նյութերը նպատակ ունեն երիտասարդներին փոխանցել զանգվածային բռնության գործնական իմաստը:
Այնուհետև Գևորգյանն անդրադարձավ իր հետազոտական աշխատանքին, որը կենտրոնացած էր 1994 թ․ Ռուանդայում թութսիների ցեղասպանության ժամանակ Ֆրանսիայի դերի վրա: Նա նշեց, որ այս աշխատանքը իրեն հնարավորություն է տվել համեմատել պրակտիկան. «Ռուանդայում Ֆրանսիայի ռազմական կցորդի զեկույցները կարդալիս ինձ թվաց, թե ընթերցում եմ Միություն և առաջադիմություն կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի նիստերի փաստաթղթերը»:
Ռուանդայի և Հայոց ցեղասպանության միջև համեմատություն
Ռայմոնդ Գևորգյանը, շարունակելով իր ելույթը, ընդգծեց, թե Ռուանդայի և Հայոց ցեղասպանություններում օգտագործված մեթոդները նույնն էին: Գևորգյանը մատնանշեց երկու ցեղասպանությունների կենտրոնական քաղաքական կազմակերպչական ձևերի ընդհանրությունները՝ նշելով, որ Ռուանդայում նահանգապետերը անմիջականորեն հաշվետու էին հութու իշխող կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեին, և որ զոհերի թիվը ճշգրիտ էր հաղորդվում: Իր հետագա ուսումնասիրության արդյունքում Գևորգյանը եկավ այն եզրահանգման, որ «Հայոց ցեղասպանություն» տերմինի փոխարեն ավելի ճշգրիտ կլինի այն բնութագրել որպես ավելի լայն ցեղասպանության նախագիծ, որը համակարգված կերպով ընդգրկել է ասորի-քաղդեացի ժողովուրդներին և Սև ծովի հյուսիսում գտնվող հույն բնակչությանը։
«Պատերազմը օրինականացնում է բռնությունը»
Պատասխանելով այն հարցին, թե ինչու է պետությունը թիրախավորում իր սեփական խմբերից մեկը, Գևորգյանը հիշեցրեց, որ ռեժիմներն օգտագործում են պետության ողջ ուժը, որ պատերազմը օրինականացնում է բռնությունը, և որ այդ ռեժիմները միակուսակցական համակարգեր են։ Նա պնդում էր, որ երիտթուրքերի ռեժիմը իր շվեյցարացի գործընկեր Հանս-Լուկաս Քիզերի կողմից նկարագրվել է որպես «նախա-ֆաշիստական», և որ երիտթուրքերի-քեմալական ռեժիմը ոգեշնչել է Նացիստական կուսակցության հիմնադիր անդամներին, ինչպիսին է Օսվենցիմի տնօրենը։
Գևորգյանի խոսքով, ցեղասպանությունների դեպքում հանդիպող համընդհանուր տարրերից մեկն այն է, որ միակուսակցական ռեժիմները, իրենց հաստատումից հետո, բարեփոխել են համակարգը՝ բանակից հեռացնելով բարձրաստիճան սպաների և նրանց փոխարեն նշանակելով կուսակցական անդամներ։ Մեկ այլ կարևոր տարր է կուսակցության հետ անմիջականորեն կապված և Ներքին գործերի նախարարության կամ Պատերազմի նախարարության ենթակայության տակ չգտնվող ռազմականացված ուժերի առկայությունը, ինչպիսին է, օրինակ, «Թեշքիլաթ-ը մահսուսան» (Հատուկ կազմակերպությունը-Ակունքի խմբ․): Այս ուժերը հիմնականում կազմված էին մարդասպաններից և հանցագործներից: Գևորգյանը նաև նշեց, որ խորհրդակցություններ են անցկացվել քուրդ ցեղապետերի հետ, և որ չերքեզների բնակեցումը հունախոս և հայախոս շրջաններում՝ տարածաշրջանային ժողովրդագրությունը փոխելու համար, վկայում է հողերի զավթման ռազմավարության մասին, որն սկսվել էր երիտթուրքերից առաջ:
«Կանոնավոր բանակներն անմիջականորեն չեն մասնակցել բռնություններին»
Գևորգյանը նշեց, որ երեք ցեղասպանությունների ընդհանուր կողմն այն էր, որ կանոնավոր բանակը, բացառությամբ եզակի դեպքերի, անմիջականորեն չէր մասնակցում ֆիզիկական բռնություններին, և որ բանակի դերը միայն վարչական էր, օրինակ՝ քաղաքացիական անձանց տեղափոխումը և վերահսկողությունը, և որ նրանք ուղղակի բռնությունը հանձնարարում էին այլ խմբերի: Այնուամենայնիվ, նա հավելեց, որ երբ նա դիտարկում էր Գազայի իրավիճակը, Իսրայելի կանոնավոր բանակը անմիջականորեն ներգրավված էր ռմբակոծությունների գործում։ Գևորգյանը, նշելով, որ բոլոր երեք ցեղասպանությունների ժամանակ հասարակության զգալի մասն անմիջականորեն մասնակցել է բռնությանը, այսինքն՝ սպանությանը կամ գույքի հափշտակմանը, նշեց, որ տնտեսական չափումը կարևորագույն նշանակություն ունի, և նպատակն է հայերին, հույներին կամ ասորի-քաղդեացիներին պատկանող տնտեսությունները փոխանցել այն թուրքերին, ովքեր չունեին նման տնտեսություն վարելու գործնական փորձ։ Նա հավելել է, որ այս գույքի բռնագրավումը տեղի է ունեցել երիտթուրքական ցանցերի և տեղական կազմակերպությունների միջոցով։
Գևորգյանը նշեց, որ վերջին տարիներին զանգվածային բռնության մեջ մասնագիտացած պատմաբանների շրջանում առաջնային տեղ է գրավել ցեղասպանության գործընթացների հայեցակարգը՝ նշելով, որ այդ իրադարձությունները չեն սկսվել անմիջապես և հանկարծակի, այլ պարունակում են նախորդող տարրեր, որոնք ծավալվել են մի քանի տարիների ընթացքում՝ զարգանալով խմբերի խարանման միջոցով։
Գևորգյանը նշեց, որ ցեղասպանությունների կենտրոնական տարրը ազգային պետության մոլուցքային կառուցումն էր, և որ հութու-թութսի բաժանումը գաղութային կառուցվածք էր, որը հիմնված էր բելգիացիների կողմից հորինված ռասիստական մոլորության վրա։
«Շատ քիչ փրկիչներ են եղել»
Գևորգյանը նաև օրինակ է բերել իր սեփական ընտանիքից։ Նա պատմեց, որ իր տատիկն ու պապիկը ողջ են մնացել՝ ճանապարհին առևանգվելով և հարկադրվելով ստրկության, հովվության կամ ամուսնության, որի հիմնական նպատակը նրանց գերիշխող խմբին ձուլելն էր։ Նա քննադատեց Թուրքիայի ազգային կրթական համակարգը և դասագրքերը «հինգերորդ շարասյան» պատմությունը հավերժացնելու համար՝ նշելով, որ շատ քիչ «փրկարար» անհատներ կային, որոնք անձնուրացորեն գործում էին սոցիալական ճնշման պատճառով, և որ դրանք հիմնականում կրթված նահանգապետեր կամ շրջանային պաշտոնյաներն էին, որոնք հրաժարվում էին հրամաններից, որոնցից մի քանիսը սպանվել են։ Գևորգյանը նշեց, որ Անկարայի նահանգապետ Մազհար բեյը չի սպանվել, այլ պարզապես հեռացվել է պաշտոնից։ Գազայի իրադարձությունների վերաբերյալ Ռայմոնդ Գևորգյանը մեկնաբանեց. «Մենք կարող ենք սա անվանել անավարտ ցեղասպանություն»։
Հարցազրույցի երկրորդ մասում միջազգային իրավունքի փորձագետ Պատրիկ Բոդուենը անդրադարձավ Հայոց ցեղասպանությանը և այլ զանգվածային հանցագործություններին՝ թեմային մոտենալով իրավունքի և մարդու իրավունքների զարգացման տեսանկյունից։ Բոդուենը սկսեց իր ելույթը՝ հիշեցնելով լսարանին, որ ցեղասպանություն հասկացությունը որպես իրավական տերմին գոյություն չուներ այն ժամանակ, երբ տեղի է ունեցել Հայոց ցեղասպանությունը։ Բոդուենը նշեց, որ ցեղասպանությունը նշանակում է ազգային, էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբի ամբողջական կամ մասնակի ոչնչացման մտադրությամբ կատարված գործողություններ: Այս գործողությունները ներառում էին խմբի անդամների սպանությունը, նրանց ֆիզիկական կամ մտավոր ամբողջականությանը լուրջ վնաս հասցնելը, խմբին դիտավորյալ այնպիսի կենսապայմանների ենթարկելը, որոնք կհանգեցնեին նրանց լրիվ կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացմանը (օրինակ՝ սով), խմբի ներսում ծնունդները կանխելու միջոցառումները և խմբի երեխաների հարկադիր տեղափոխումը մեկ այլ խումբ:
Պատմական համեմատություններ անցկացնելով՝ Բոդուենը նշեց, որ 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունը համարվում է գերմանացիների կողմից Նամիբիայում կատարված ցեղասպանությունը, որին հաջորդել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ ընդգծելով պատմությունը իրավունքի զարգացման հետ համեմատելու կարևորությունը այս համատեքստում: Նա նշեց, որ նույնիսկ միջպատերազմյան շրջանում գոյություն ունեին միջազգային արդարադատության պահանջներ: Բոդուենը նշեց, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1944 թ․ սկսած, հրեական ծագում ունեցող ամերիկացի իրավունքի պրոֆեսոր Ռաֆայել Լեմկինը խորացրել է ցեղասպանության հասկացությունը: Մինչդեռ նախկինում քննարկվում էին միայն պատերազմական հանցագործությունները, Լեմկինը սկսել է ձևավորել այս նոր հասկացությունը: Նա նշեց, որ Նյուրնբերգի և Տոկիոյի դատավարություններում «ցեղասպանություն» տերմինը չի օգտագործվել. փոխարենը նրանք օգտագործել են «ռազմական հանցագործություններ» և «մարդկայնության դեմ ուղղված հանցագործություններ» եզրերը, ինչը հանգեցրել է համապատասխան դատավճիռներին։
Ցեղասպանության հասկացության զարգացումը
Բոդուենը շեշտեց, որ ցեղասպանության իրավական սահմանումը պաշտոնականացվել է «Ցեղասպանության հանցագործության կանխարգելման և պատժի մասին կոնվենցիայով», որն ընդունվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1948 թ․ դեկտեմբերի 9-ին: Նա նշեց, որ այս կոնվենցիան ներառում է ոչ միայն պատիժը, այլև ցեղասպանության կանխարգելումը, հավելելով, որ սա կարևոր է նաև Գազայում ստեղծված իրավիճակի համար: Մեջբերելով 1948 թ․ կոնվենցիայով ընդունված և Միջազգային քրեական դատարանի (ՄՔԴ) կանոնադրության մեջ ներառված ցեղասպանության սահմանումը՝ Բոդուենը նշեց, որ ցեղասպանությունը նշանակում է ազգային, էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու մտադրությամբ կատարված գործողություններ: Այս գործողությունները ներառում էին խմբի անդամների սպանությունը, նրանց ֆիզիկական կամ մտավոր ամբողջականությանը լուրջ վնաս հասցնելը, խմբին դիտավորյալ այնպիսի կյանքի պայմանների ենթարկելը, որոնք նախատեսված էին նրանց լրիվ կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացման համար (օրինակ՝ սով), խմբի ներսում ծնունդները կանխելուն ուղղված միջոցառումները և խմբի երեխաների հարկադիր տեղափոխումը մեկ այլ խումբ: Այս վերջին օրինակը բերելով՝ Բոդուենը նաև հիշեցրեց Պուտինի դեմ ուղղված մեղադրանքները: Բոդուենը նշեց, որ Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքում սահմանումը որոշ չափով ավելի սահմանափակող է, ներառյալ պլանավորված գործողության իրականացման հասկացությունը, սակայն ցեղասպանությունը մարդկայնության դեմ հանցագործություններից տարբերակող կարևոր տարբերությունը խմբին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու մտադրությունն է: Նա ասաց, որ այս մտադրությունը հանդիպում է հայերի, հրեաների և Ռուանդայի ցեղասպանություններում, մինչդեռ մարդկայնության դեմ հանցագործությունները կարող են լինել քաղաքացիական բնակչության դեմ ընդհանրացված հարձակումներ, ինչպիսիք են հիվանդանոցների ռմբակոծությունները: Բոդուենը նշեց, որ Հոլոքոստը բազմաստիճան սրման գործընթաց էր, որն արմատավորված էր 1929 թ․ ճգնաժամի և Վերսալի պայմանագրի հետևանքներում. չնայած բոլոր ցեղասպանություններն ունեն ընդհանուր գծեր, դրանք նաև ունեն իրենց յուրահատուկ բնութագրերը: Նա համաձայնեց Գևորգյանի՝ միակուսակցական պետության գաղափարի հետ, բայց ընդգծեց, որ պատմությունը, քաղաքականությունը և իրավունքը համընկնում են ցեղասպանության բնութագրման հարցում, և որ տրված իրավական սահմանումը դեռևս կարևոր է բացարձակ սարսափը բնութագրելու համար: Բոդուենը նաև հավելեց, որ պետք է մտահոգություն լինի Դարֆուրում, Սուդանում տեղի ունեցողի և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում տասնամյակներ շարունակ կատարված իրադարձությունների վերաբերյալ:
« Գազայում ցեղասպանություն կատարվելու մասին ահազանգելը հակասեմիտականություն չէ»
Բոդուենը, ուշադրություն հրավիրելով Գազայում տիրող իրավիճակի վրա, որը բորբոքել է այս հարցի շուրջ բանավեճ, նշեց, որ երկու տարի առաջ ինքը նման բնութագրում չէր անի, բայց այսօր, հիմնվելով Միջազգային դատարանի (ICJ) 2024 թ․ հունվարի որոշման վրա, կարծում է, որ կան ամուր ապացույցներ այս ուղղությամբ: Նա ցեղասպանության բնութագրմանը մոտենալու պատճառներ թվարկեց սովը, դեղորայքի, սննդի և հիվանդանոցների պակասը, որը Գազայի բնակչությունը կրել է վերջին ամիսներին, երեխաների նկատմամբ սարսափելի վերաբերմունքը և Իսրայելի կառավարության հիմնական պաշտոնյաների կողմից պաղեստինցիներին «մարդ-անասուններ» անվանելու հռետորաբանությունը:
Բոդուենը նշեց, որ դժվար է ընդունել ցեղասպանության գաղափարը, և որ ինքնագրաքննության միտում կա նույնիսկ Մարդու իրավունքների լիգայի (LDH) ներսում: Այնուամենայնիվ, նա պնդեց, որ անհրաժեշտ է պահպանել թափանցիկությունն ու օբյեկտիվությունը, և որ «Հնարավոր է՝ այսօր ցեղասպանություն է տեղի ունենում» ասելը հակասեմիտականություն չէ: Բոդուենի խոսքով՝ պարզ է, որ մարդկայնության դեմ չափազանց լուրջ հանցագործություններ են կատարվել ցանկացած դեպքում: Վերջապես նշելով, որ Իսրայելը մի պետություն է, որը երբեք չի կատարել ՄԱԿ-ի բանաձևերը կամ միջազգային դատարանների որոշումները, նա նշեց, որ այս պետությունը, ինչպես մյուս բոլոր պետությունները, պետք է պահպանի միջազգային իրավունքը:
Բոդուենն իր ելույթն ավարտեց՝ ասելով, որ Միացյալ Նահանգների և եվրոպական պետությունների կողմից Իսրայելի վրա ճնշման բացակայությունը մեծ դեր է խաղացել Գազայի իրավիճակում: Զրույցից հետո Ռաֆայել Տերտերյանի, Արետ Տերտերյանի և Ժերար Կարսիանի կազմով խումբն իր ներդրումն ունեցավ միջոցառմանը՝ ներկայացնելով հայկական մեղեդիներ: Երեկոն ավարտվեց մասնակիցների կողմից փոքր աշխատաժողովում հայկական ժողովրդական պար սովորելով և պարելով:
Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը
Leave a Reply