Թուրքիայի ազգային փոքրամասնությունները

Թուրքիայի համար խնդրահարույց էր, թե ում պետք է տրվեր փոքրամասնություն կոչվելու իրավունքը։ Նախևառաջ, եթե Լոզանի բանակցությունների ընթացքում առաջդնորդվեին ռասայական բաժանմամբ, ապա քրդերը, չերքեզները, աբխազները, բոսնիացիները և այլ ժողովուրդներ պետք է համարվեին փոքրամասնություն։ Եթե առաջնորդվեին լեզվական բաժանմամբ, ապա Թուրքիայում բնակվող այլալեզու մուսուլմանները նույնպես պետք է համարվեին փոքրամասնություն, իսկ եթե կրոնական բաղադրիչով, ապա այդ դեպքում ալևիները նույնպես դառնալու էին փոքրամասնություն։ Հաշվի առնելով այս հանգամանքները՝ բանակցությունների ընթացքում թուրքական պատվիրակությունը պայքարել է վերոհիշյալ բաղադրիչների դեմ ու հասել նրան, որ ռասայական, կրոնական ու լեզվական փոքրամասնություններ նախատեսող դրույթը հանվել է ու դրա փոխարեն կիրառվել է «ոչ մուսուլման փոքրամասնություն» ձևակերպումը։ Ըստ այդմ՝ Լոզանի պայմանագրով սահմանվում էր, որ ազգային-կրոնական փոքրամասնություն էին համարվում միայն երեք ազգի ներկայացուցիչներ` հայերը, հույները և հրեաները։ Նրանց առավելությունն այն է, որ նրանք ունեն պետության կողմից ճանաչված կրոնական փոքրամասնության կարգավիճակ։ Հարկ է նշել, որ Թուրքիայում բնակվող ոչ թուրք որևէ այլ ժողովուրդ մինչ օրս որևէ կարգավիճակ չի ստացել։

Լոզանի պայմանագրով Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում էր ապահովել Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիների կյանքի ու ազատության լիարժեք պաշտպանությունը՝ անկախ ազգային, լեզվական, ռասայական ու կրոնական պատկանելությունից։

Պաշտոնական լեզուն թուրքերենն էր, որին զուգահեռ թույլատրվում  էր նաև ազգային փոքրամասնւթյունների լեզուների կիրառումը։ Պայմանագրում մասնավորապես շեշտվում էր․ «Ոչ մի սահմանափակում և արգելք չդնել, որպեսզի ցանկացած թուրքական քաղաքացիություն ունեցող անձ օգտվի որևէ լեզվից»։ Նշվում էր, որ Թուրքիայում բնակվող բոլոր անձինք հավասար են օրենքի առջև՝ անկախ կրոնից։ Ոչ մուսուլմանական փոքրամասնությունները հավասարաչափ իրավունք ունեին իրենց հաշվին հիմնելու ու տնօրինելու բարեգործական, կրոնական, հասարակական հաստատություններ ու դպրոցներ և իրավունք ունեին այնտեղ ազատ կիրառելու իրենց մայրենի լեզուն ու դավանելու իրենց կրոնը։ Բայց տարիների ընթացքում Թուրքիայում իրականացվեցին տարբեր միջոցառումներ, որոնցով պարտադրվում էր Թուրքիայում բնակվող ցանկացած ազգի ներկայացուցչի խոսել միմիայն թուրքերեն: Դրանով իսկ արգելք էր դրվում, որպեսզի փոքրամասնությունները չխոսեն իրենց մայրենի լեզվով։

Նշենք, որ եկեղեցիների, սինագոգների, գերեզմանոցների ու փոքրամասնություններին պատկանող այլ կրոնական հաստատությունների պահպանությունը ևս գտնվում էր Թուրքիայի հովանու ներքո։ Բայց վերոնշյալները ոչ միայն մնացին թղթի վրա, այլ խախտվեցին ու ոչ մի սահմանված պարտավորություն էլ չկատարվեց։ Փաստացի՝ փոքրամասնությունների հարցը լուծվեց այնպես, ինչպես ծրագրել էր Թուրքիան ի օգուտ իրեն, և որ ամենակարևորն է, որ քրդերը որպես էթնիկ խումբ չճանաչվեցին փոքրամասնություն և դուրս մնացին փոքրամասնությունների համար սահմանված, բայց այդպես էլ կյանքի չկոչված իրավունքների համակարգից։ Եվ դա էլ թուրքական կողմը բացատրում էր հետևյալ կերպ, որ Թուրքիայում ապրող քրդերը իրենց եղբայրներն ու քույրերն են, իրենց ազգի իսկական զավակները։ Բայց իրականում քրդերին ևս փոքրամասնության կարգավիճակ տալը Թուրքիան սպառնալիք էր համարում։

Թուրքիայում փոքրամասնությունների ընկալման տեսակետն արմատացած է պետության մեջ՝ սկսած գաղափարախոսական դիսկուրսից մինչև գործելակերպ։ Վաղ 2000-ականներին էլ ու ներկայումս էլ  թուրքական հասարակությունում ոչ մուսուլմանների մասին ընկալումը ​​փոփոխության չի ենթարկվել։ Ոչ մուսուլման լինելը դրսևորվել է ցեղասպանությունների, բռնագրավված գույքի և տեղահանությունների միջոցով և ամեն կերպ նրանց հիշեցվել ու հիշեցվում է, որ նրանք երկրորդ կամ երրորդ կարգի քաղաքացիներ են այդ երկրում։

Ակնհայտ է նաև, որ Թուրքիայի պատմության ընթացքում Հունաստանի, Իսրայելի, Հայաստանի ու հայկական սփյուռքի հետ ունեցած խնդիրները բացասաբար են ազդել  փոքրամասնությունների հետ տարվող քաղաքականության վրա: Անկասկած, գլոբալ և տարածաշրջանային հարաբերությունները փոքրամասնություններին վերաբերող քաղաքականության մեջ նշանակալի դեր են խաղացել, քան ներքին պայմանները: Թուրքիայում բնակվող փոքրամասնություններին վերաբերող յուրաքանչյուր դրույթ գտնվում է Թուրքիայի իրավասության ներքո և կապը Թուրքիայի կառավարության ու փոքրամասնությունների միջև պահպանվում է համապատասխան կրոնական կառույցների միջոցով։ 2000-ականների սկզբին Եվրամիության (ԵՄ) հետ սկսված լիիրավ անդամակցության բանակցությունների արդյունքում բարեփոխումների տեսքով որոշ փոփոություններ կատարվեցին։ Ի թիվս բազմաթիվ գույքի բռնագրավումների ու սահմանափակումների արվել են նաև որոշ սիմվոլիկ դրական քայլեր։

Մասնավորապես, 2000-ականներին «Արդարություն և զարգացում» (ԱԶԿ- AKP) կուսակցության իշխանության գալով,  ազգային փոքրամասնություն համարվող հույներին թույլ տրվեց 2010 թվականի օգոստոսի 15-ին պատարագ մատուցել Սումելա վանքում, իսկ հայերին՝ Վանա լճի Աղթամար կղզու հայկական Սուրբ Խաչ եկեղեցում 2010 թվականի սեպտեմբերի 19-ին։ Մինչ օրս հատուկ թույլտվություն է տրվում պատարագ մատուցելու հայկական ու հունական եկեղեցիներում տարվա մեջ 1 անգամ։

2000 թվականից հետո ժողովրդավարացման և Եվրամիության հետ ներդաշնակեցման գործընթացը հնարավորություն է տվել նշանակալի զարգացումների համար՝ հիմնարար իրավունքների առումով, հատկապես ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների, ինչպես նաև հասարակության այլ շերտերի համար։ Առհասարակ փոքրամասնությունների քաղաքականությունը պետք է դիտարկել ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և օրենքի գերակայության շրջանակում։ Եվ ինչպես ցանկացած երկրում ապրող փոքրամասնություն Թուրքիայի փոքրամասնությունները ևս ցանկանում են ապրել որպես հավասար քաղաքացիներ, ինչպես Թուրքիայի քաղաքացիները։

Փաստացի Լոզանի պայմանագրով Թուրքիային տրվեց միջազգային ճանաչում որպես ժամանակակից ազգային պետություն, հնարավորություն տրվեց ներկայանալ որպես պետություն, որը ֆորմալ առումով «պաշտպանում է փոքրամասնությունների իրավունքները»։ Թեև Լոզանի պայմանագրի կնքումից անցել է 102 տարի, բայց Թուրքիայում փոքրամասնության վերաբերյալ ընկալումները շարունակում են մնալ նույնը։  

Ի՞նչ խնդիրներ ունի Թուրքիայում հայ համայնքը

Թուրքիայի հայ համայնքի առջև կան ծառացած բազում խնդիրներ սկսած համայնքի թվի նվազումից մինչև համապատասխան հաստատությունների թուլացում, հայկական պատմամշակութային ժառանգության ու լեզվի պահպանում։

Կ.Պոլսի հայոց պատրիարք Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը նախորդ տարի խոսելով հայ համայնքի մասին հայտնել էր, որ համայնքի կյանքում կան խնդիրներ, որոնց շարքում թերևս ամենաօրհասականը ժողովրդագրական հարցն է։ Պատրիարքի խոսքով, համայնքի ներսում ծնվող ամեն մի հայի հարաբերակցությամբ երեքը մահանում են։ Մաշալյանը նշել է, որ Թուրքիայում հայկական համայնքի թվաքանակը կազմում է 35-40.000 և մտահոգություն է հայտնել, որ 25 տարի հետո այդ թիվը կկազմի 10-15.000։ 

Հարկ է նշել, որ Օսմանյան կայսրությունում մինչ հայերի ցեղասպանությունն (1915) ապրում էր մոտ 1.5-ից 2 մլն հայ, իսկ մեկ դար անց ունենք նման պատկեր։

«Մեր համայնքի կառույցները 125.000 հայերի համար են։ Այս քաղաքում շուրջ 50 եկեղեցի ունենք՝ 33 առաքելական, 12 կաթոլիկ, 4 բողոքական։ Բայց այլևս չենք կարողանում լցնել մարդկանցով։ Ժամանակին ունեինք շուրջ 50 վարժարան, հիմա միայն 17-ը»,- նշել Մաշալյանը։ Նա նկատել է, որ նույն ցավալի պատկերը կարելի է տեսնել՝ նայելով Ստամբուլի՝ երբեմնի հայաշատ թաղամասերին։ Օրինակ` Ստամբուլի Գում Գափու թաղամասում, որտեղ տեղակայված են պատրիարքարանն ու Սուրբ Աստվածածին աթոռանիստ մայր տաճարը, մոտ մեկ դար առաջ բնակվում էր 40.000 մարդ։ 

Անդրադառնալով համայնքի ներսում լեզվի պահպանման հարցին՝ պատրիարքը ցավով է նշել, որ ինչպես Թուրքիայի հայկական համայնքում, այնպես էլ Սփյուռքի մյուս գաղթօջախներում ավելի ու ավելի դժվար է դառնում մայրենի լեզվի պահպանությունը։ Թեպետ շատ ընտանիքներ երեխաներին ուղարկում են հայկական դպրոցներ, սակայն երեխաները դպրոցի պատերից դուրս այն հիմնականում չեն կիրառում։

«Լեզուն կորցնելը հանգեցնում է մշակութային ձուլման, քանի որ լեզվի մեջ է պահպանվում մշակույթի մասին ամեն բան։ Եթե չես տիրապետում լեզվին, չես կարող թափանցել տվյալ մշակույթի մեջ։ Մենք հենց նման պայմաններում ենք փորձում ոտքի վրա մնալ»,- շեշտել է Մաշալյանը։

Կարևոր է, որպեսզի Թուրքիայի հայ համայնքը ճանապարհներ գտնի լուծելու այդ խնդիրները ու շարունակի պահպանել թե՛ իր ինքնությունը, թե՛ իր գոյությունը։

Ermenihaber.am