Սվասից մինչև Շվարցվալդ․ հայ քահանայի հետքերը…

Սիբել Ասնա

Այն փաստը, որ Սվասում (Սեբաստիա-Ակունքի խմբ․) սպանված հայ եպիսկոպոսի անունը դարեր անց հայտնվեց Գերմանիայի մի քաղաքում, ինձ հույս է տալիս, որ մշակութային հիշողությունը կարող է ինչ-որ կերպ ի հայտ գալ։ Այնուամենայնիվ, որոշելը, թե ինչ ինքնությամբ, ինչ գիտելիքներով և ինչ մտադրությամբ է այս հիշողությունը փոխանցվում, այսօրվա ամենակարևոր պարտականություններից մեկն է։

Կատարեցի կյանքիս ամենազարմանալի ուղևորություններից մեկը դեպի մի փոքրիկ գերմանական քաղաք, որտեղ մի ժամանակ ապրել է ամուսինս։ Մեր ուղևորությունը դեպի Սուրբ Բլազեն, որը նախատեսված էր ամուսնուս մանկության հուշերը վերապրելու համար, ինձ համար անսպասելի հայտնագործության վերածվեց։ Գտնվելով Գերմանիայի Շվարցվալդ շրջանում՝ Սև անտառի եզրին, Սուրբ Բլազենը փոքրիկ, բայց աներևակայելի գեղեցիկ քաղաք է՝ տներով, որոնք արտացոլում են տարածաշրջանային տիպիկ աշխարհագրությունը, Ալբ գետակի երկայնքով տարածվող փոքրիկ ռեստորաններով և նրա մեջքին թաղված հսկայական անտառով։

Մինչև այս պահը ամեն ինչ կատարելապես նորմալ է, մինչև որ քաղաքն ուսումնասիրելու ընթացքում անսպասելիորեն ձեր առջև հայտնվում է հսկայական տաճարը… Այսպիսի մասշտաբի տաճարի հանդիպելը նման փոքր բնակավայրում անխուսափելիորեն զարմանալի է։ Դուք չեք կարող չհարցնել. «Ի՞նչ է սա անում Գերմանիայի կենտրոնում»։ Զարմանքն ավելի է մեծանում, երբ մտնում եք տաճար և իմանում դրա պատմությունը։ Քանզի այս տաճարը և քաղաքը իրենց անունը ստացել են սրբի անունից։

Այսպիսով, ո՞վ է այս սուրբը։

IV դ․ սկզբին Անատոլիայում, ներկայիս Սվասում (Սեբաստիա) ապրած հայ եպիսկոպոս։ Սուրբ Վլաս՝ արևմտյան աշխարհում հայտնի է որպես Սուրբ Բլազիոս։ Այս տեղեկությունը շատ աղբյուրներում հաճախ ներկայացվում է պարզապես որպես «քրիստոնյա սուրբ»։ Այնուամենայնիվ, այստեղ խոսքը գնում է այն մասին, թե ինչպես է հայկական քրիստոնեության վաղ շրջաններից բխող տեղեկությունը դարեր անց տեղափոխվել Եվրոպա և վերափոխվել։ Սուրբ Վլասը հոգևոր առաջնորդ էր, ով ապրել է Սեբաստիայում Հռոմեական կայսրության օրոք։ Պատմականորեն Փոքր Հայքի սահմաններում գտնվող Սեբաստիան վաղ քրիստոնեական շրջանում նշանավոր կենտրոն էր՝ մեծ հայ բնակչությամբ։ Սուրբ Վլասը կրոնական առաջնորդ էր, ով կայացել էր այս տարածաշրջանում։ Նա սուրբ է համարվում ինչպես Հայ Առաքելական եկեղեցու ավանդույթում, այնպես էլ Արևելյան և Արևմտյան քրիստոնեությունում։

Ըստ ամենատարածված պատմության՝ նա հիշվում է, հատկապես արևմտյան աշխարհում, որպես կոկորդի հիվանդությունների հովանավոր սուրբ, քանի որ նա հրաշքով փրկել է կոկորդում ոսկոր խրված մեկին։ Փետրվարի 3-ը կաթոլիկ եկեղեցում նշվում է որպես «Սուրբ Բլազիոսի կոկորդի օրհնության» օր։

Սուրբ Բլազիոսի մահը չափազանց ողբերգական է։

Հռոմեական կայսրությունում կայսր Լիցինիոսի գահակալության ժամանակ, քրիստոնյաների նկատմամբ հալածանքների աճող շրջանում նա դատվել է Կապադովկիայի կառավարիչ Ագրիկոլայի հրամանով։ Ենթարկվել է տարբեր տանջանքների և մոտավորապես 316 թ․ գլխատվել է քրիստոնեական իր հավատքից չհրաժարվելու համար։

Այսպիսով, ինչպե՞ս է այս պատմությունը հասել Գերմանիա։

Սուրբ Բլազիոսի պատմությունը Կենտրոնական Եվրոպա է հասել ոչ թե ուղղակի, այլ նրա հիշատակի ինստիտուցիոնալ փոխանցման միջոցով։ 9-րդ դարում բենեդիկտյան վանականները նրան վերագրվող մասունքները բերել են այս տարածաշրջան։ Միջնադարում սրբերին պատկանող մասունքների տեղափոխումն ունեցել է ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական և մշակութային իմաստ։ Այս մասունքները ստեղծել են նոր կենտրոններ և անուններ տվել բնակավայրերին։ Սուրբ Բլազիոսի անունը նույնպես ի հայտ է եկել այս գործընթացում։ Սակայն այս տեղափոխումը թերի է՝ սուրբը պաշտպանված է, նրա սրբությունը փառաբանվում է, բայց նրա հայկական ինքնությունը և անատոլիական համատեքստը մշուշոտ են։

Մինչդեռ Սուրբ Վլասը դառնում է համընդհանուր քրիստոնեական սուրբ արևմտյան պատմության մեջ, նրա հայկական ինքնությունը և Սեբաստիանի բազմամշակութային բնույթը աստիճանաբար անտեսանելի են դառնում։ Այն փաստը, որ Սվասում սպանված հայ եպիսկոպոսի անունը դարեր անց հայտնվել է Գերմանիայի մի քաղաքում, ինձ հույս է տալիս, որ մշակութային հիշողությունը կարող է ինչ-որ կերպ ի հայտ գալ։ Այնուամենայնիվ, որոշելը, թե ինչ ինքնությամբ, ինչ գիտելիքներով և ինչ մտադրությամբ է փոխանցվում այս հիշողությունը, այսօրվա ամենակարևոր պարտականություններից մեկն է։

Մեկ այլ ուշագրավ հայտնագործություն էր տաճարի այգում վեր հառնող կտրված գլխով հսկայական արձանը։ Ճանապարհորդության ամենամեծ անակնկալներից մեկը մեզ հասած այն տեղեկությունն էր, որ Սուրբ Բլազիոսին խորհրդանշող այս արձանի նկարիչը Իսկենդեր Եդիլերն է՝ թուրք նկարիչ, ով 1990-ականներից ի վեր ապրում է Գերմանիայում։ Այս ճանապարհորդության մեկ այլ պարգև էր հայտնաբերել Իսկենդեր Եդիլերին, ով Գերմանիայում ունի բազմաթիվ կարևոր բացօթյա աշխատանքներ։ Այս հանդիպումը ևս մեկ անգամ հիշեցրեց ինձ, որ անատոլիական արվեստի հետքերը շարունակում են գոյություն ունենալ ոչ միայն անցյալում, այլև այսօրվա արվեստում՝ Եվրոպայի սրտում։

https://www.agos.com.tr/tr/haber/ermeni-bir-papazin-izleri-39013

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net