Բելգիայի հայտնի հայերը. Արա Վրույր․ գորգագործությունը՝ որպես ժառանգություն

Լիլիթ Գասպարյան

Ավելի քան մեկ դար է, ինչ Բելգիայում գորգագործության որոշ տներ դիմանում են ժամանակի փորձությանը՝ իրենց մեջ կրելով ոչ միայն արհեստի նմուշներ, այլև պատմություններ, տարագրության ուղիներ, ժառանգության փոխանցում և դիմակայունություն։ 1920 թվականից ի վեր Անտվերպեն քաղաքի Կոմեդիայի հրապարակ 4 հասցեում գործող «Վրույրի գորգերի տուն»-ը մարմնավորում է այս շարունակականությունը՝ միահյուսելով արհեստը, հիշողությունը և մարդկային պատմությունը։  

Արա Վրույրը միաժամանակ վարպետ է, հիշողության փոխանցող և ընտանեկան ժառանգության կենդանի վկա, որը խորապես արմատավորված է ինչպես հայկական, այնպես էլ եվրոպական պատմության մեջ։

Բրյուսելում «Արմենպրես»-ի թղթակցին տված բացառիկ հարցազրույցում նա պատմում է իր ընտանիքի անցած ճանապարհի մասին, որը հաստատվել է Բելգիայում դեռևս 20-րդ դարի սկզբին, ինչպես նաև այն մասին, թե ինչպես է գորգագործությունը սկզբում դարձել գոյատևման միջոց, իսկ հետագայում՝ կոչում, որը փոխանցվել է արդեն մի քանի սերունդների։ Նա կիսվում է նաև անընդհատ փոփոխվող աշխարհում ինքնության, հարմարվողականության և ժառանգության փոխանցման նշանակության վերաբերյալ իր խորաթափանց ու նրբանկատ մտորումներով։

Սա հազվագյուտ վկայություն է, որտեղ անձնական պատմությունը միահյուսվում է մեծ պատմությանը, իսկ գորգագործությունը դառնում է հիշողության, մշակույթի և արդիականության միջև գոյություն ունեցող կապող թել։

-Ե՞րբևի՞նչպայմաններումէՁերընտանիքըհաստատվելԲելգիայում։

-Պետք է տարբերակել իմ ընտանիքի երկու ճյուղերը՝ հորս և մորս կողմից, քանի որ դրանց պատմությունները բավականին տարբեր են։

Հորս կողմից դեռևս պապս է շատ վաղ հեռացել Կոստանդնուպոլսից։ Իրականում արդեն նրա հայրը՝ իր 16 և 18 տարեկան որդիների հետ, զգացել էր, որ Կոստանդնուպոլսում հայերի համար այլևս ապագա չկա։ Դա 19-րդ դարի վերջի՝ 1895–1896 թվականների առաջին ջարդերից հետո էր, երբ լարվածությունն ակնհայտորեն աճում էր։ Նրանք որոշեցին հեռանալ։ Բրյուսել գալու պատճառներից մեկն էլ պապիս եղբայրն էր, որը ցանկանում էր ջութակ նվագել սովորել։

Մորս կողմից պատմությունն այլ է։ Պապս, որը սկսել էր գրեթե ոչնչից, աստիճանաբար կառուցել էր խոշոր ձեռնարկություն՝ կապված Բաքվի նավթահորերի հետ։ Ընտանիքը ապրում էր Թիֆլիսում, որն այն ժամանակ Կովկասի մշակութային կենտրոններից էր։ Ռուսական հեղափոխության ժամանակ նրանք գտնվում էին Եվրոպայում և խորհուրդ ստացան չվերադառնալ։ Այսպես նրանք մնացին այստեղ։ Թեև կորցրել էին գրեթե ամեն ինչ, նրանք դեռևս որոշ ֆինանսական միջոցներ ունեին և Եվրոպայում պահված գումարների շնորհիվ Բրյուսել ժամանելուն պես կարողացան տուն գնել։

–Ո՞վէընտանիքումսկսելզբաղվելգորգագործությամբ։

-Դա եղել է պապս՝ գրեթե իր կամքին հակառակ։ Բելգիա գալուց հետո երկու երիտասարդ եղբայրները մնացել էին միայնակ․ նրանց հայրը մահացել էր Կոստանդնուպոլսում, որտեղ մնացել էր նրանց ուսման ծախսերը հոգալու համար։ Նրանք ստիպված էին ինքնուրույն հոգալ իրենց ապրուստը։ Ջութակահար եղբայրը նվագում էր Բրյուսելի սրճարաններում ու գարեջրատներում և կարողացավ շարունակել ուսումը Կոնսերվատորիայում՝ ստանալով առաջին մրցանակ և սկսելով խոստումնալից կարիերա, որը, ցավոք, ընդհատվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով։

Պապս իր հերթին գերազանց տիրապետում էր գերմաներենին՝ Կոստանդնուպոլսի գերմանական դպրոցում ստացած կրթության շնորհիվ։ Սկզբում նա աշխատեց որպես ծառայող, ապա ծանոթացավ Կարաքեհյան ընտանիքի հետ, որոնք 1880 թվականից Բրյուսելում գործող գորգավաճառներ էին։ Նա ներկայացրեց նրանց տաղավարը Լիեժի համաշխարհային ցուցահանդեսում և աշխատեց նրանց հետ մինչև 1914 թվականը։

Պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության փաստաթղթեր ունեցող հայկական ընտանիքները լքեցին Բելգիան՝ վախենալով Թուրքիա վերադարձվելուց։ Նրանք ապաստանեցին Նիդեռլանդներում, որտեղ պապս 1917 թվականին բացեց իր առաջին խանութը։ Պատերազմից հետո նա վերադարձավ Բելգիա և շարունակեց գործունեությունն այստեղ։

-Ինչպե՞ս է Ձեր ընտանիքը ինտեգրվել մասնագիտական առումով։

-Առաջին հերթին կար հարմարվելու, ինտեգրվելու և գոյատևելու ցանկություն։ Հայկական մշակույթի ընդգծումն եկավ ավելի ուշ։ Առաջին քայլը հարմարվողականությունն էր, երկրորդը՝ հիշողությունը։

Պապս խոսում էր մի քանի լեզուներով, ինտելեկտուալ միջավայրեր էր հաճախում և բավական հեշտ էր հարմարվում։ Նա գերազանց տիրապետում էր ֆրանսերենին, որը սովորել էր շվեյցարական դպրոցում։ Միակ դժվարությունը ֆինանսական էր․ նա միտումնավոր ընտրեց փոքր խանութ, որովհետև կարծում էր, որ մեծ տարածքը քիչ գորգերով դատարկ կթվա։

-Այսօր Ձեր գործունեության մեջ ի՞նչ տեղ են զբաղեցնում Ձեր հայկական արմատները։  

-Դրանք հատուկ տեղ չեն զբաղեցնում։ Ամեն ինչ խառն է։ Ես ինձ մշտապես որպես հայ չեմ սահմանում։ Եթե թեման բնականորեն առաջ է գալիս զրույցի ընթացքում, խոսում եմ դրա մասին։ Հակառակ դեպքում չեմ զգում պարտադրելու կարիք։

Ես նաև խորապես ինձ որպես ֆլամանդացի եմ զգում․ սովորել եմ հոլանդերեն, խոսում եմ տեղական բարբառով և հարմարվում եմ միջավայրին։ Այս ինքնությունները համակեցության մեջ են՝ առանց հակասության։

-Բազմամշակութային միջավայրում ապրելը դժվարությո՞ւն է։

–Երբեք դա չեմ ընկալել որպես դժվարություն, այլ՝ որպես հարստություն։  Տանը խոսում էի ֆրանսերեն, մայրս՝ ռուսերեն, հայրս՝ հայերեն։ Իմ սովորած հայերենը շատ հիմունքային էր։ Մենք շաբաթական դասեր ունեինք մորաքրոջս հետ, որը դասավանդում էր համայնքի երեխաներին։ Դա խիստ էր, ոչ այնքան հաճելի, և մենք երբեք չենք սովորել անթերի գրել։ Այսօր էլ կարող եմ գրել, բայց շատ սխալներով։

-Ինչո՞ւ շարունակեցիք ընտանեկան մասնագիտությունը։

-Սկզբում դա նախատեսված չէր։ Հայրս միշտ ասում էր․ «Սկզբում արա այն, ինչ ուզում ես»։ Սկսեցի իրավաբանություն, հետո փիլիսոփայություն, բայց կարիք ունեի ավելի կոնկրետ զբաղմունքի։

Վերջապես փորձեցի խանութում աշխատել՝ չնայած հորս հետ աշխատելու մտավախություններին։ Ի զարմանս ինձ՝ ամեն ինչ լավ ստացվեց։ Երեքամսյա մասնագիտական ճամփորդությունը Եգիպտոս, Իրան, Աֆղանստան, Հնդկաստան և Նեպալ վճռորոշ եղավ։ Ես հասկացա, որ այս մասնագիտությունը բազմազան է, առանց կրկնօրինակվող առօրյայի և պահանջում է մշտական ուսուցում՝ տարբեր մայրցամաքներում։

–Ի՞նչ արժեք եք փոխանցել Ձեր դստերը, որն այսօր ղեկավարում է ընկերությունը։

-Բացարձակ արժեք գոյություն չունի, բացի հարմարվելու կարողությունից։ Մեր մասնագիտության մեջ շատ քիչ բան է հստակ։ Գորգերի պատմությունը լի է բացերով։ Պետք է սովորել կասկածել, ստուգել, լսել և չընդունել ամեն ինչ որպես անառարկելի ճշմարտություն։

-Ուրախ ե՞ք, որ Ձեր դուստրը շարունակում է գործը։

-Իհարկե։ Դա հազվադեպ և արժեքավոր է։ Մանկությունից նա ուզում էր գորգավաճառ դառնալ, երբ մյուսները երազում էին բալետի մասին։

-Կա՞ մի գործ, որը խորհրդանշում է Ձեր ընտանիքի պատմությունը։

-Այո, պարսկական գորգ, որի արժեքը հատկապես պատկերային յուրահատկության մեջ է։ Այն, հավանաբար, պահպանվել է, որովհետև ժամանակին ոչ ոք դրան ուշադրություն չէր դարձնում։ Այն անցել է սերունդների միջով։

-Ինչպե՞ս եք բացատրում տան բացառիկ երկարակեցությունը։

-Այստեղ մեծ դեր ունի պատահականությունը։ 1920-ից մինչև 1980 թվականը մենք վարձակալել ենք նույն խանութը։ Տանտերերը մեծ ըմբռնում էին ցուցաբերում հատկապես 1930-ականների ճգնաժամի և պատերազմի տարիներին։ Առանց դրա մենք չէինք դիմանա։

1980-ականներին նրանք որոշեցին վաճառել։ Հայրս կարողացավ գնել շենքը, ապա նաև հարևան երկու շենքերը։ Մնացածը կյանքի հանգամանքների արդյունք է։

-Ի՞նչ կապ եք պահպանում Հայաստանի հետ։

-Առաջին այցելությունը եղել է 1978 թվականին՝ հայկական համայնքի հետ։ Դա խորը զգացմունքային փորձ էր՝ լի հիշողություններով։ Մենք գտանք վայրեր, տներ, ընտանեկան պատմություններ։

1998 թվականին երկրորդ այցելությունը երեխաների և ընկերների հետ թույլ տվեց ավելի ամբողջական ճանաչել Հայաստանը։ Ես ինքս կազմեցի երթուղին՝ երբեմն տեղական գործակալությունների կարծիքին հակառակ։ Դա հագեցած և անմոռանալի ճամփորդություն էր։

–Ի վերջո, ի՞նչ նշանակություն ունի հայ լինելը Ձեզ համար։   

-Դա դիրքորոշում չէ։ Դա այն չէ, ինչ մշտապես հռչակում եմ։ Դա մշակույթ է, որը կրում ես քո ներսում։ Ես շատ բան եմ արել համայնքի համար, բայց այսօր ինձ համար կարևոր են մարդիկ, ոչ թե նրանց ծագումը։  

-Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ եք փոխանցել Ձեր երեխաներին։

-Գիտակցություն, ոչ պարտադրանք։ Նրանք իրենց ինքնությունն ապրում են իրենց ձևով։ Հայկականությունը մշտական պայքար չէ, այլ ներքին ներկայություն, որը չպետք է մոռանալ։

https://armenpress.am/hy/article/1239331