Հանդուրժողականության մայրաքաղաք Հաթայը

Էրդողան Գյումյուշ

Պատկերացրեք մի քաղաք, որտեղ տարբեր կրոնի կամ հավատքի հետևորդները համատեղ ապրեն սիրո, համերաշխության և եղբայրության մթնոլորտում։ Պատկերացրեք մի բնակավայր, որտեղ բնակիչները հեռու լինեն կռիվներից, սիրով ու հարգանքով ողջագուրվեն։ Մի վայր, որը պսակվի  «էզանի,  հրեական երգչի, եկեղեցու զանգի» ձայնով կրոնների միջև երկխոսությամբ ու համերաշխ գոյությամբ։ Այդ բնակավայրը Հաթայն է։ տեսեք, թե ինչպես է Մշակույթի ու զբոսաշրջության նախարարի տեղակալ Հուսեյին Յայմանը նկարագրում իր այդ ծննդավայրը․ «Երբ այս տարածքների մասին ենք խոսում, ի սկզբանե օգտագործված թերևս ամենատեղին բառը հանդուրժողականությունն է»։

Հենց այն ժամանակ, երբ կարիք ունենք հանդուրժողականության, այնտեղ տիրող հանդուրժողական մթնոլորտին ծանոթանալու, երկրի տեսարժան վայրերից մեկը տեսնելու, ճանաչելու ու նրա մասին պատմելու համար                                                       ճանապարհվում ենք դեպի Հաթայ։ Երբ դուրս եկանք քաղաքի կենտրոնում զբոսնելու, մտանք պողոտա և տեսանք, որ մեքենաները մեծամասամբ ճանապարհ են զիջում հետիոտներին, իսկ լուսացույցերը քիչ են․ դա նշանն էր այն բանի, որ  այս քաղաքը հանդորժողականության կենտրոնն է։

Հաթայի պատմությունը հասնում է մինչև մ․թ․ա․ 8000-ական թթ․, և այն ընդգրկում է հռոմեական, բյուզանդական և օսմանյան քաղաքակրթություններն ու մշակույթները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հաթայն ընկավ ֆրանսիական տիրապետության տակ, իսկ Աթաթուրքի պայքարի արդյունքում 1938 թ․ ստեղծվեց անկախ Հաթայի պետությունը։ Մոտ 11 ամիս տևած այդ ստատուսից հետո, Հաթայի մեջլիսի որոշմամբ 1939 թ․ այն ընդգրկվեց Թուրքիայի Հանրապետության կազմում։

Հանրապետության տարիներին էլ նման կարևոր տեղ զբաղեցրած և Օրոնտ (Ասի) գետի ակունքի մոտ վեր խոյացող Հաթայը երևում է մեջլիսի շենքով։ Շենքը, որը հետագայում օգտագործվել է որպես քաղաքապետարանի սրահ, այսօր գործում է որպես մշակույթի կենտրոն։ Օրոնտ գետը, որը դանակի նման երկու մասին է բաժանում քաղաքը, մեզ դիմավորում է հանդարտ ու  մշուշապատ։ Սակայն այն ո՛չ իր անվան նման անհնազանդ է, ո՛չ էլ` վարարուն։ Ընդհակառակը,  իր «վեհանձն» կեցվածքի հետ մեկտեղ տխուր ու հանգիստ հոսանքը, պղտոր գույնը, խոժոռ մակերևույթը, թերևս, վերջին տարիներին մեր հարևան երկրում (նկատի ունի Սիրիան-Ակունքի խմբ.) տեղի ունեցած դեպքերի պատճառով են։

Հաթայը մշակութային խայտաբղետության մայրաքաղաքն է, ինչպես նաև` իր բազմաբնույթ հուշարձանների շնորհիվ կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հնագիտական աշխարհում։ Արդեն ժամանակն է տեսնել մշակութային առումով խայտաբղետ այս քաղաքում գտնվող աշխարհի ամենամեծ թանգարաններից մեկը` Հաթայի հնագիտական թանգարանը։ Այդ թանգարանը անպայման պետք է տեսնի յուրաքանչյուրը, ով կայցելի Հաթայ։ Նոր թանգարանում, որն ունի 32․754 քմ փակ տարածք, 10․700 քմ ցուցասրահ և 3500 քմ խճանկարների ցուցասրահ, հնարավոր չէ շրջել մի քանի ժամում, այլ իրականում մի ամբողջ օր կպահանջվի։ Թանգարանում կա պալեոլիթյան ժամանակաշրջանից սկսած` բոլոր ժամանակներն ընդգրկող հարուստ ժողովածու։ Այն 2017թ․ վերջից ունեցել է 220․357 այցելու և բավականին հետաքրքրական է։

Ապոլլոնի ու Դափնեի, Յաքթոյի, Թալասսայի ծովային, Օվկիանոսի ու Թետիսի խճանկարով և Անթաքիայի դամբարանի առասպելական լեգենդ դարձած պատմություններով ու հուշարձանների հոյակապ տեսքով չհմայվելն անհնար է։

Ահա գնում ենք թե՛ քրիստոնյաների, թե՛ մուսուլմանների համար որպես սուրբ ընդունված Հաբիբ-ի Նեջարի մզկիթը։ Այդ հոգևոր օդը շնչելիս հոգիների հետ միասին մեր մարմիններն էլ էին կարծես հանգստանում։ Հանդուրժողականության արդյունքն է այն, որ Հիսուս Քրիստոսի առաջին առաքյալներին հավատացող և հանուն նրա իր կյանքը տված Հաբիբ-ի Նեջարը Անթաքիայի խորհրդանիշն է դարձել, ու նրա անունով է կոչվել Անատոլիայում կառուցված և որպես առաջին մզկիթ ընդունված  մուսուլմանական աղոթատեղին։ Մի կողմից շատրվանի մոտ ծիսական լվացում անող, Հիսուս Քրիստոսի առաքյալներից Պողոսի ու Հովհաննեսի դամբարաններն այցելող, մզկիթի ներսում ու դամբարանում ձեռքերը դեպի երկինք, հոգու խաղաղ վերացման զգացողության մեջ երկրպագություն ու աղոթք անող, տարբեր լեզուներով խոսող ու տարբեր աղանդներին պատկանող մարդկանց մեջ, հոգևոր մթնոլորտում գտնվելով, զգում եմ, որ, մարմնիս հետ մեկտեղ, հոգիս էլ է հանգստանում։

Այս հողերը լի են գրեթե բոլոր կրոնների սրբավայրերով։ Ահա քրիստոնյաների համար ամենակարևորներից է սուրբ Պետրոսի եկեղեցին, որը մենք էլ այցելեցինք։ Եկեղեցին գտնվում է Հաբիբ-ի Նեջար լեռանաշղթայի Հաջ լեռան փեշերին, և այն  ժայռափոր է։ Նա քրիստոնյա աշխարհում առաջին քրիստոնյաների եկեղեցին է համարվում։ Հիսուս Քրիստոսի մահվանից հետո (երկինք համբարձվելուց հետո-Ակունք խմբ․) սուրբ Պետրոսն առաջին կրոնական հավաքը հենց այստեղ է անցկացրել։ Հիսուս Քրիստոսի հետևորդներին առաջին անգամ այստեղ է տրվել քրիստոնյա անունը։ Աշխարհի առաջին եկեղեցիներից մեկը հանդիսացող քարանձավը Պողոս Վեցերորդ պապի կողմից 1963 թ․ հռչակվել է քրիստոնյաների ուխտատեղի։ Այդ պատճառով էլ այդ սուրբ վայրը դարձել է քրիստոնյաների ուխտատեղին ու առաջին սրբավայրերից մեկը։

Հաթայի պատմական ու տեսարժան վայրերն այնքան շատ են, որ հնարավոր չէ ամբողջը հաշվել ու տեսնել։ Այդ զբոսավայրերից մի քանիսն են՝ շրջանի յուրահատուկ իրերը ցուցադրող ու վաճառող պատմական Ուզուն շուկան, աշխարհի առաջին լուսավորված պողոտան՝ Քուրթուլուշը, Հաթայի մեծ մզկիթը, ուղղափառ եկեղեցին, Անթաքիայի բողոքական եկեղեցին, սինագոգը, որտեղ գտնվում է վիթի կաշվի վրա եբրայերեն գրված և 500 տարվա պատմություն ունեցող հրեաների սուրբ գիրքը՝ Թորան։

«Երկար ու նեղ ճանապարհներ, փոքրիկ ու նեղլիկ փողոցներ» ասելով՝ շրջում եմ հին Անթաքիայի փողոցներով։ Ուր էլ գնամ՝ ինչ-ինչ պատճառներով ինձ դեպի իրենց են կանչում քաղաքի հին փողոցները։ Զբոսաշրջությունը զարգացնելու նպատակով էլ տների մի մասը վերակառուցվել և աշխատեցվում է որպես սրճարան։ Պատմական շնչով լեցուն հին փողոցներով զբոսնելիս իմ ուշադրությունը գրավում են ավերված վիճակում գտնվող, քանդված շենքերը, թափված սվաղների արանքում պատերի՝ սիրո խոսքերով լի գրությունները։ Արժե տեսնել քարե, աղյուսե, փայտե տները, լայն բակերում` մրգատու ծառերով ու ծաղիկներով լի պարտեզները։ Իհարկե, զբոսավայրերը կենտրոնով չեն սահմանափակվում․ Հաթայի  շրջակայքում գտնվող վայրերն էլ են բավականին հետաքրքրաշարժ։ Ահա դրանցից մի քանիսը․

Դեֆնե գավառի Հարբիյե ջրվեժը

Հաթայի կլիման տարվա կարևոր ժամանակահատվածում բավականաչափ տոթ է։ Երբեմն արևի խանձած հողերում ճակատի քրտինքը խառնվում է մարմնի քրտինքին։ Այդ մարմինները ցանկանում են զովանալ։ Հաթայից 10 կմ հեռավորության վրա Դեֆնե գավառի սահմաններում գտնվող Հարբիյե ջրվեժը կարծես քաղաքի բնական մթնոլորտն է։ Դեպի հովիտ ձգվող լանջերին տասնյակ ջրվեժներում մեր ոտքերը հովացնելով և իրար հաջորդող թեյի պարտեզներում ու ռեսորաններում ջրի մեջ դրված աթոռների վրա նստելով` հնարավոր  է վայելել Հաթայի բարիքները։  Միևնույն ժամանակ պատմակոանորեն շրջանը մեծ համբավ է վայելում շերամապահությամբ ու ջուլհակությամբ։ Ձեռագործ մետաքսե գործվածքները՝ շալերը, ֆուլարները, շարֆերը, վաճառքի են հանվում, յուրահատուկ քարե արձանիկի նմանվող հուշանվերներն իրենց գնորդներին են սպասում։

Թիտուսի թունելն ու օրորոցով քարանձավը

Թուրքիայի ամենաերկար լողափն ունեցող Սամանդաղ գավառում միայն ծովափը չէ, որ արժե տեսել, այլև`  նրա եզրերին գտնվող պատմական վայրերը։ Թիտուսի թունելը ամենակարևորներից մեկն է։ Այս թունելը կառուցվել է  հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում՝ մ․թ․ առաջին դարում։ Քաղաքն ու նավահանգիստը ջրհեղեղից փրկելու և ջրերը մեկ այլ ճանապարհով ուղղորդելու նպատակով Վեսպասիանուսի կառավարման ժամանակաշրջանում է սկսվել թունելի կառուցումն ու ավարտին է հասցվել որդու՝ Թիտուսի կողմից։ Մարդու ձեռքով փորված ու կառուցված թունելը կարծես քաղաքը հեղեղի աղետից պաշտպանող բնական ճարտարապետական գլուխգործոց լինի։ Թունելի 130 մ տարածքը փակ է, մնացած մասը բաց է, 1380 մետր երկարություն,  միջին հաշվով 7 մ բարձրություն և 6 մ լայնություն ունեցող այս հիասքանչ ջրային թունելը միևնույն ժամանակ պատմության առհավատչյան է։

Մեկ այլ տեսարժան վայր է օրորոցով քարանձավը։ Թիտուսի թունելի աջ կողմով, ձիթապտղի, շագանակենու ծառերի, ցիտրուսային բույսերի ու մրգատու այգիների միջով անցնող ճանապարհով 5-10 րոպե քայլելուց հետո հասնում են ժայռափոր գերեզմաններին։ Քարանձավերում  դամբարաններ կան։ Դրանց շրջանում ամենահետաքրքիրը փոսի մեջ գտնվող լայն քարանձավն է։ Այն ժողովրդի մեջ հայտնի է  օրորոցով քարանձավ անունով։

Վաքըֆլը և Հըդըրբեյ գյուղերը- Մուսա ծառը

Չպետք է մոռանալ այցելել ու տեսնել Հաթայի շրջակայքում գտնվող, իր առանձնահատկություններով ու պատմություններով հայտնի երկու գյուղերը։ Վաքըֆլը գյուղը, որը հայտնի է որպես Թուրքիայի վերջին հայկական գյուղ, նրա հյուրասեր բնակիչները, ուրույն մշակույթը, նարնջի ու լիմոնի այգիներով լի բնական գեղեցկությունները արժանի են ուշադրության։ Այնտեղ գնացողներին կցանկանամ հիշեցնել, որ Մուսա լեռ բարձրանալիս սուրբ Հըզըրի ու Մովսես մարգարեի հանդիպման վայրում 2000 տարեկան, 7․50 մ բնով, 7 մ բարձրությամբ ու 1000 մ ընդգրկող տարածքով հսկայական թզենու ստվերում առանց թեյ խմելու հաճույքը վայելելու հետ չվերադառնան։

Հաթայի խոհանոցը

Երբ ասում ենք Հաթայի խոհանոց, առաջինը, որ գալիս է մարդու մտքին, իհարկե, քյունեֆյեն է, որի համբավը տարածված է մեր երկրի չորս կողմերում։ Սակայն միայն քյոնեֆեյով չէ, որ հայտնի է Հաթայը։ Այն հայտնի է նաև իր 170 տարբեր նախաճաշերով, մոտ 600 նախուտեստներով ու ճաշերի տեսականիով։ Այն անկրկնելի և տարբերվող խոհանոցներից մեկն է։ Իհարկե, մի քանի օրվա շրջագայության ընթացքում հնարավոր չէ հարյուրավոր տեսականի ունեցող ամեն ուտեստ, նախուտեստ ու հրուշակեղեն փորձել, համտեսել։ Մենք էլ մի փոքր խոսենք մեր համտեսածներից ու տեսածներից․ օրուք (իչլի քյուֆթա), պղպեղով հաց, սկուտեղի մեջ դրված քյաբաբ, չհանգած կրաջրի մեջ դրված և դդմից պատրաստված անուշեղեն, աղի մածուն, անյուղ պանրով աղցան, ջերա պանիր, ծիտրոնով աղցան, կանաչ ձիթապտղով աղցան, քայթազով կարկանդակ, կարմրեցրած սմբուկ, պղպեղով ու լոլիկով պատրաստվող աբու գանուչ, հում լոբազգիներով հումուս և  այլ ուտեստներ, որոնք ինչքան էլ թվարկես, չեն վերջանա։

http://www.hurriyet.com.tr/seyahat/hosgoru-baskenti-hatay-40846596

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net