Սամսուն. այլևս չկանք

Արիս Նալջը

Այլևս չկանք:

Հանդիսատես էլ չի մնացել:

Սակայն մեր ձայնի արձագանքը շշուկի պես հնչում է առավոտից երեկո:

Առավոտը բացվում է, հավաքարարները գալիս են, և ձայնի արձագանքները վերադառնում են իրենց տեղերը:

Արար:

Այս նախադասությունները Հալդուն Թաների «Տխմար ամուսնու խորամանկ կինը» պիեսից է: Սա պիեսի վերջին արարից օսմանյան թատրոնի հիմնադիրներից Թոմաս Ֆասուլյեջյանի դերից ընդամենը մի հատված է:

Որքան էլ որ նրա անունը հիշատակվում է Բուրսայում Ահմեդ Վեֆիք փաշայի թատրոնի անվան հետ Ֆասուլջեյանի ամնակարևոր աշխատանքներից մեկը 1890-ական թթ. Սամսունի թատրոնի հիմնադրումն է:

1914 թ. օսմանյան մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Սամսունի (Ջանիկ) սանջակում 35 907 հայ էր բնակվում: 49 եկեղեցի և 74 կրթական հաստատություն կար, որտեղ կրթություն էր ստանում 3 254 աշակերտ:

Սև ծովի զվարճանքների զարկերակը եղած այս քաղաքը 100 տարի անց գրեթե կորցրել է իր մշակութային ինքնությունը: Ինքնության մասնիկներն էլ հուսահատ սպասում են քաղաքային վերաշինության նախագծերին զոհ դառնալու իրենց օրվան:

Ըստ էության, Սամսունը պատմական Հայաստանի և Հայկական լեռնաշխարհի համար խորթ չէ: Այն, որ բյուզանդական գերիշխանության ժամանակ Սամսունը Արմենիա (Հայասա) վարչական շրջանն է եղել, մի փաստ է, որը թուրք պատմաբաններն այդքան էլ չեն ուզում նկատել:

Իսկ այսօր նախկին հայկական թաղամաս Սելահիեն փորձում է այս ժառանգության վերջին հետքերը պահպանել: Թաղամասի տների միջև քայլելիս զարմանում ենք, թե այս տները, որոնք մեր ձեռքին չեն եղել, ինչպես են մինչև այսօր կանգուն մնացել:

Տեղացի պատմաբան Բաքի Սարըսաքալի համաձայն՝ Սելահիե մզկիթը կառուցվել է հայկական եկեղեցու հիմքի վրա:

1840 թ. կառուցված Սուրբ Նիկողայոս հայկական եկեղեցին 1897 թ. դարձել է առաջնորդարան: Եկեղեցուն կից Ներսեսյան վարժարանը գործել մինչև 1914 թ.: Վարժարանը հիմնադրվել է 1883 թ.:

Վարժարանում հրապարակվել է «Դպրոց» ամսագիրը:

Եկեղեցու զանգը թանգարանի պահեստում է, դպրոցի դաշնամուրը՝ տնօրենի սենյակում:

Ներկայում եկեղեցու զանգը Սամսունի ազգագրության թանգարանի պահեստում է, իսկ Ներսեսյան հայկական վարժարանի անտիկ դաշնամուրը «թաքցնում են» «Օգոստոսի 30» նախակրթարանի տնօրենի սենյակում:

Թեև մենք ցանկացանք այցելել Ազգագրության թանգարանը, սակայն մեզ ասացին, որ քաղաքային վերաշինության նախագծի շրջանակներում թանգարանը վերանորոգվում է, և այն փակ է այցելուների համար:

Հուսով եմ, որ այս վերանորոգումից հետո զանգը, որը «թաքցնում» են պահեստում, եկեղեցու, դպրոցի և մյուս շինությունների ճակատագրին չի արժանանան՝ չի անհետանա:

Սամսունի որոշ փողոցների անունները Միհայիլ, Արափյան, Բողոսյան, Թաթարյա էին, սակայն այժմ Մեքթեփ, Իսթիքլալ, Քուրթուլուշ են…

Ծխախոտի գործարանի բացման արդյունքում զարգացած Չիֆթլիկ պողոտայի վրա գտնվող հայկական և հունական եկեղեցիների շենքերն անմիջապես աչքի են ընկնում:

Սամսունում ամեն 30-40 տարին մեկ քանդում և վերակառուցում են: Այդ պատճառով էլ բավականին դժվար է գտնել 100 տարի առաջվա ճարտարապետության հետքերը: Չիֆթլիկ պողոտայում, որը փորձում են դարձնել քաղաքի Բերան, վերանորոգման նոր ալիքը բերում է միատեսակ շենքեր, բարձր վարձ ու սղլիկ մայթեր: Այս ալիքը վերջ է դնելու նաև կանգուն մնացած վերջին հայկական և հունական տներին:

Հունական և հայկական եկեղեցիների գտնված շրջանում կառուցված դպրոցների շենքերի տարբերությունը Սամսունի տեղական ճարտարապետությունից այնքան ակնհայտ է, որ ներկայում գործող «Ապրիլի 23» իմամ հաթիփ դպրոցներում դեռևս կարելի է հետքեր գտնել:

Սարքիր, հարմարեցրու, վերանորոգիր

Հատ-հատ սեփականատերերից գնելով և փոխադարձ համաձայնության գալով վերանորոգված տներից մեկի առջև ենք: Մի հորեղբայր կնոջ հետ տան շտկման աշխատանքներն է կատարում:

«Նոր եմ գնել այս տունը, սակայն 100 տարվա պատմություն ունի», ասում է նա:

Վերոնշյալ տունը վերանորոգելու թույլտվություն տվել է Հուշարձանների պահպանության վարչությունը: Թաղեցիների համար վերանորոգումը քանդելը և նույնը քարից կառուցելն է: Այսինքն՝ այժմ ավերված տունը բետոնից կառուցելը և փայտով երեսպատելը նշանակում է «վերականգնել»:

Հայկական թաղամասում բազմաթիվ տներ առաջիկայում նույն ճակատագրին են արժանանալու:

Իտալական կաթոլիկ եկեղեցում ապաստան գտած գրքեր

Սամսունում մնացած վերջին քրիստոնյաները կաթոլիկներն են: Հայկական և հունական եկեղեցիներից շատ ավելի ուշ կառուցված իտալական կաթոլիկ եկեղեցին կիսաակտիվ վիճակում է: Ամիսը մեկ Տրապիզոնից եկած պահակը բացում, մաքրում է, սակայն ակտիվ համայնք անվանել չես կարող: Եկեղեցին ավելի շատ սամսունցիների հավաքատեղի է կամ էլ որևէ մեկին ճանապարհը բացատրելու համար օգտագործվող կողմնորոշիչ:

Եկեղեցու նկուղի գրադարանի հայերեն և հունարեն գրքերը մնացել են շրջանի նախկին հայկական դպրոցներից և եկեղեցիներից: Չնայած Սամսունում հայերի հետքերն ամբողջությամբ ջնջվել են, սակայն իտալական կաթոլիկ եկեղեցին գոնե գրքերից մի քանիսը փրկել է: Այստեղի գրքերը և՛ տեղացի պատմաբանների, և՛ հետազոտողների համար ոսկու արժեք ունեն: Սակայն գրադարանը, ևս եկեղեցու պես, ամիսը մեկ անգամ, այն էլ մաքրության համար է բացվում:

Լադիքի քահանայի արցունքները

Ճանապարհ ենք ընկնում Լադիք, որտեղ նախքան 1915 թ. մոտ 3000 հայ է ապրել և մշտապես կռվախնձոր է եղել Ամասիայի և Սամսունի միջև: Աղբյուրները վկայում են, որ այստեղ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ անվամբ մի եկեղեցի է եղել:

Մեզ գցում ենք ավանի կենտրոնում գտնվող սրճարան: Սրճարանում եղած մարդիկ պատմում են, որ Լադիքի քաղաքապետերից մեկը քանդել է պատմական փակ շուկան:

Նրանց միջից մեկը նկատում է՝ «Ըստ էության, այդ քաղաքապետն արդեն այստեղերքից գնացել է: Անգրագիտության պատճառով քանդեց»:

Ավանի պատմական շինությունների շարքում ցույց են տալիս հին բաղնիքն ու վանքը: Մտածելով, որ վանքը պետք է որ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանքը լինի, ճանապարհ ենք ընկնում:

Բաղնիքը գտանք, սակայն եկեղեցուց հետք անգամ չէր մնացել:

Փողոցներով շրջելիս մեզ վրա հարձակված շներին հետ քաշելու համար օգնության է գալիս պարոն Էմինը: Այն հողակտորի տերը, որտեղ գտնվում է եղեկեցին: Լոկ մի պատը կանգուն մնացած եկեղեցին ցույց տալու համար մեզ ներս է հրավիրում և սկսում պատմությունը. «Շատ են եկել առնելու, սակայն չեմ վաճառել: Չեմ էլ վաճառելու: 15 տարի առաջ եկեղեցու տեղով ճանապարհ էր անցնում: Եկան, փորելու էին: Մեր հողակտորն էլ եկեղեցու այս պատից է սկսում: Հայրս եկավ, տեսավ, որ տեխնիկան ուղիղ մեր հողակտորի վրա է գալիս, միջամտեցինք: Ճանապարհի համար թույլտվություն տվեցինք, սակայն թույլ չտվեցինք, որ ձեռք տան հողակտորի սահմաններից ներս ընկած հատվածին: Բայց փորեցին: Մի պատն ու դուռը կանգուն էր, դա էլ փլվեց: Քարերից նոր պատ կառուցեցի, ահա այստեղ… »:

Պատմության ամենահետաքրքիր մասն այստեղ է սկսվում. «Այն ժամանակ դեռ երիտասարդ, տաքարյուն էինք: Փորելուց մի գիշեր առաջ գնացի, պապիկս կարասներ ուներ, գինի լցրեցի և բերեցի, թաղեցի այն վայրում, որտեղ փորելու էին: Հաջորդ օրը, երբ սկսեցին փորել, ողջ ավանն այստեղ էր: Սպասում էին, որ քեֆ-ուրախության նման մի բան է լինելու: (Ծիծաղում է) Մեկ էլ տեսան գինով լի կարասներ են դուրս գալիս: Սկսեցին լեգենդներ հյուսել, թե իբր «քահանայի արցունքներն են եղել»: Սա փոքր վայր է, մարդկանց զբաղմունք է հարկավոր: Բոլորը սկսեցին սրա մասին խոսել: Լեգենդը էդպես տարածվեց… Ոչինչ էլ դուրս չեկավ»:

Թաքֆուրմեյդանի քեռի Հարութը

Չարշամբայից Բյուլենթ Բաշօքուրի պատմությունը լսելով հեռանում ենք Սամսունից.

«Հայրական կողմից տատիկիս գյուղում ոչ մուսուլման ընտանիքներ էլ են ապրում: Գյուղի անունը նախկինում Թեքֆումեյդան է եղել, հիմա Բեյլերջե է: Չարշամբայից 5 կմ է հեռու: Թուրքերն ու ոչ մուսուլմանները միասին էին ապրում, որևէ խնդիր չկար, մեկը մյուսի հարսանիքին, հոգեհանգստին էին գնում, նորածին երեխաների համար նվեր էին առնում ու գնում երեխատեսի, տոները միասին էին տոնում: Մի գիշեր շների հաչոցից արթնանում են:

Տատը դուրս է գալիս: Շները՝ մի սպիտակ կտոր շրջապատած, հաչում են: Երեխայի լաց է լսում: Կտորը բացելուց հետո տեսնում են, որ երեխա է: Երեխային վերցնում տուն են գալիս, հետո երեխայի վրայի հագուստից պարզվում է, որ ոչ մուսուլմանի երեխա է: Այն ժամանակ գյուղերը 30-40 տնից էին բաղկացած ու իրարից հեռու: Երեխային առավոտյան լույսը բացվելուն պես տանելու համար կերակրում և քնացնում են: Առավոտյան արթնանում և երեխային տանում են, սակայն ոչ մուսուլմանների թաղամասում ոչ ոք չի լինում, ընտանիքը երեխային վերցնում, տուն է վերադառնում: Քանի որ երեխայի ընտնիքին նախկինում ճանաչում էին, մտածելով, որ ընտանիքը մի օր երեխայի հետևից կգա, երեխայի անունը չեն փոխում: Անունը մնում է Հարութ: Երբ ընտանիքի տղամարդկանց պատերազմի են տանում, տան գլուխը մնում է Հարութը, տան բոլոր երեխաները Հարութին քեռի էին ասում: Տատիկս էլ էր պատմելիս Հարութ քեռի ասում: Այնուհետև, երբ երկիրը հույները, անգլիացիներն ու ռուսները զավթում են, քանի որ տանը տղամարդ չէր մնացել, այս անգամ էլ Հարութ քեռին է զինվորագրվում և այլևս չի վերադառնում: Այս պահին տանը գիտեմ հայրենիքի համար մարտնչելու մեկնած երկուսի անունը՝ Հարութ քեռին ու Մյուլաիմ Էքրեմը: Մյուլազիմ Էքրեմի նկարը կա, սակայն Հարութ քեռու նկարը` ոչ: Քանի որ տատիկս այն ժամանակ փոքր է եղել, և ուսումնասիրելու հնարավորություն էլ չենք ունեցել, չի կարողացել իմանալ, թե որ ազգին է պատկանել: Երբ համացանցը մատչելի դարձավ, ուսումնասիրեցի և իմացա, որ Հարութը հայկական անուն է:  Տատիկս երբ մահացավ, 100 տարեկան էր: Արդեն 20 տարի է, ինչ մահացել է: Միգուցե որևէ մեկի պատմության հետ համընկնի, նրա բարեկամը դուրս գա»:

http://t24.com.tr/yazarlar/aris-nalci/samsun-artik-kendimiz-yoguz,14410?utm_medium=social&utm_content=sharebutton

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net